Заң бойынша отандық теле ар на лардағы қазақ тілінің үлесі 50 па



жүктеу 0.64 Mb.

бет4/6
Дата11.01.2017
өлшемі0.64 Mb.
1   2   3   4   5   6

Асыл ЖАН,

Семей

Осы әлеуметтік дертпен күресте қоғам-

дағы барлық алдыңғы қатарлы күштерді 

біріктіріп, халықтың өзіндік ой-пікірі мен 

ұсы ныстарының нәтижесінде жемқорлыққа 

жол бермеудің алғы шарттары болып та-

былатын экономикалық, ұйымдас ты ру-

шылық, басқарушылық және бақылау си-

патындағы іс-шаралардың жүйелі кешенін 

жасау керек. Бұл жұмыстар елі міз де қар-

қынды түрде атқарылып отыр деп айта 

ала мыз. 

Сыбайлас жемқорлық – алдымен мем-

лекеттік билік органдарында қауіпті құбы-

лыс. Сондықтан да біздің еліміз ТМД елдері 

ара сында ең алғашқы болып 1998 жылы 

«Сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы» 

Заңын қабылдаған болатын. Бұл заң мен 

сыбайлас жемқорлыққа қарсы әре  кет тер-

дің негізгі қағидалары анық та лып, сы бай-

лас жемқорлыққа қатысты құ қық бұзу шы-

лық түрлері, сонымен бірге жауап кер ші лік-

ке тарту жағдайлары бекітілді. Бірінші қа-

дам 1998 жылы «Мем лекеттік қызмет ту-

р а лы» Заңының аясында жа салды. 2007 

жыл ғы 27 шілдеде «Мем ле кеттік қызмет 

ту ралы»  Қазақстан  Рес пу бли касының  За-

ңы на  өзгерістер  мен  то лық ты рулар  ен гі зіл-

ді. Онда сыбайлас жем қор лық қыл мыс-

тар ға қатысы бар мемлекеттік қыз мет кер-

лер 

ді ротациялау институты енгізілген 



бо латын. Аталған заңға сәйкес төмендегі 

көрсетілген негіздер бойынша жауапқа 

тартылған азаматтар мемлекеттік қызметке 

қабылданбайтын болды:



– мемлекеттік қызметке кірер алдында 

екі жыл ішінде сыбайлас жемқорлыққа 

байланысты құқық бұзушылығы үшін 

тәртіптік жауапкершілікке тартылған;

– мемлекеттік қызметке кіргенге дейін 

бір жыл ішінде қасақана құқық 

бұзушылығы үшін сот үкімімен 

әкімшілік жаза қолданылған;

– мемлекеттік қызметке кіргенге дейін 

үш жыл ішінде сыбайлас жемқорлық 

сипатындағы құқық бұзушылық 

жасағаны үшін сот үкімімен әкімшілік 

жаза қолданылған; 

– сыбайлас жемқорлық құқық 

бұзушылық жасағаны үшін жұмыстан 

босатылған. 

Бұл шарттар мемлекеттік қызмет қата-

рын таза ұстаудың, теріс пиғылды жандар-

ды жауапты да шешуші лауазымдарға кез-

дей 

соқ тағайындалып кетпеудің ал 



ғы-

шарт тары  болды.

Тәжірибе көрсетіп отырғандай, сы бай-

лас жемқорлық бүкіл мемлекеттік жүйені 

бұ зады, мемлекеттің биік беделі мен мем-

лекеттік қызметтің жоғары абыройының 

құл дырауына әсер етеді. Осы орайда Қа-

зақстан Республикасында қылмысқа және 

сы байлас жемқорлыққа қарсы күресті кү-

шей ту және құқық қорғау қызметін одан 

әрі жетілдірудегі қосымша шаралар қолға 

алы нып отырғаны белгілі. Бұл ретте Ал ма-

ты қаласы бойынша Әуезов аудандық са-

лық басқармасы да көптеген іс-шаралар 

атқаруда. Өзекті мәселе апта сайынғы 

жиналыстардың күн тәртібіне қойылып 

отыр. Семинарларда өзекті мәселе қа-

расты рылып, салық төлеушілерді жемқор-

лықпен күрес туралы заңдармен, сонымен 

қата р салық төлеушілердің құқықтарымен 

таныстыру болып табылды.

Қоғамдағы сыбайлас жемқорлыққа 

қар сы күресте қоғамдық бірлестіктер мен 

еліміздің әрбір тұрғынының ұстанымы ше-

шу ші рөл атқарады. Сондықтан «Жем қор-

лыққа жол берілмейді!», «Пара берушілер 

бол маса, парақорлар болмайды» деген 

ұран ды күнделікті өмірде жетекшілікке алу 

қажет деп есептейміз. 

Ерлан ШАЯХМЕТОВ, 

Алматы қаласы

Әуезов ауданы бойынша салық

басқармасының заңды тұлғалардың

ақпараттарын қабылдау және өңдеу 

орталығының бас маманы

Семей балалар биоорталығы 

жас төлмен толықты. Онда мекен 

етіп жатқан Гриша мен Зита 

есімді аюлар отбасында өмірге 

төртінші ұрпақ келді. Қоңыр ала 

қонжықтың салмағы – 800 грамм.

Сыбайлас жемқорлық 

– еліміздің әлеуметтік-

экономикалық дамуына, 

нарықтық экономиканың бел 

алуына тежеу салуымен қатар 

инвестиция тарту процесін де 

баяулатады. Сондықтан да 

сыбайлас жемқорлыққа қарсы 

күрес мәселелері Астана және 

Алматы қалалары әкімдіктерінің, 

сондай-ақ облыстық 

прокурорлар жанындағы құқық 

қорғау органдары үйлестіру 

кеңестерінің отырыстарында жиі 

қаралады. Өңірлердегі сыбайлас 

жемқорлыққа қарсы күрес 

жергілікті мәслихаттар бекіткен 

бағдарламалар шеңберінде 

жүзеге асырылып отыр.

Қоңыр ала қонжық 

келді өмірге

Мемлекеттік қызмет 

қатары жемқорлықтан 

таза болуы керек

КІМГЕ СЕНЕМІЗ: ДӘРІГЕРГЕ МЕ, 

ДЕПАРТАМЕНТ БАСШЫСЫНА МА? 

Жалпы, жынысын өзгертуге байланысты 

ақпарат құпия сақталатын болғандықтан, 

бұл жерде де қарама-қайшылықтар бар-

шылық. Әуелі еліміздің Денсаулық сақтау 

министрлігінен арнайы мәлімет алуды жөн 

көрдік. Өйткені жоғарыда аталған заңда 

«жыныстық  сәйкестендіруде  ауыт қу шы лығы 

бар адамдарды медициналық куә ландыру 

және олардың жынысын ауыс ты руды жүр-

гізу қағидаларын уәкілетті орган белгі лей-

тін дігі» көрсетілген. Осы мақсатпен Ден сау-

лық сақтау министрлігіне жынысын өзгертіп 

жатқан жандардың санын білмек болып, 

тө мен дегіше сауал жолдаған едік:

1. Елімізде жынысын ауыстырған 

адамдар бар ма? Саны қанша? 

2. Медициналық комиссияның 

тексеруінен қанша адам өтті? Өтініші 

қаралып жатқаны неше?

3. Қай ұлттың өкілдері?

Арада апта өткенде Денсаулық сақтау ми-

нистрлігі Медициналық көмекті ұйым дас-

 тыру департаментінің директоры Ажар 



ТӨЛЕҒАЛИЕВА ханымнан мынан 

дай 


жауап келіп түсті: 

1. Жынысын ауыстырған адамдар 

бойынша денсаулық сақтау жүйесінде 

ақпарат жоқ. 

2. 2010 жылғы ведомстволық 

статистикалық есеп мәліметтері бойынша 

ҚР ДСМ «Республикалық психиатрия, 

психотерапия және наркология ғылыми-

практикалық орталығы» РМҚК 

жанындағы медициналық жыныстық 

сәйкестендірушілік бұзылулары бар 

адамдарды медициналық куәландыру 

жөніндегі комиссияға бес адам өтініш 

беріп өтті, оның ішінде үш кісіге 

жынысын ауыстыруға рұқсат берілді. 

3. Ұлттық белгілері бойынша бөлу: бір 

қазақ, екі орыс. 

Ал біз нақ осы іспен айналысатын Ал-

маты қаласы Б.Жарбосынов атындағы Уро-

логиялық зерттеу институтының ди рек торы, 

профессор Мырзакәрім Алшынбаев мыр-

заға қатарынан үш күн хабарласып, ор-

нынан ұстай алмадық. Бірде кон фе рен-

цияда, бірде басқа жақта, хатшы қыздың 

жа уабы осындай болды. Осы институттың 

бұ рынғы дәрігері Ерлан Мұсабеков қана 

мұн дай операциялардың сирек жасала ты-

нын айтып қалды. «Бізде мұндай операция 

жы лына бір рет болатын шығар. Бірақ бұл 

қа зір өзекті емес. Бізде бір профессор бар, 

сол осы проблемамен айналысады, сіз ге 

бәрін айтып бере алады», – деп Б.Жар -

босынов атындағы Урологиялық зерт теу 

институтының бөлім меңгерушісі Марат 

Ма қажановқа жөн сілтеді.

Марат МАҚАЖАНОВ, Б.Жарбосынов 

атындағы Урологиялық зерттеу 

институтының бөлім меңгерушісі:

– Жынысын ауыстырғандар бала сү-

йе алмайды. Өйткені еркектің жыныс 

мүшесі, әйелдің жатырын, оған қоса жұ-

мырт қаларын да алып тастаймыз ғой. 

Әрине, операциядан соң олар қанағат-

тана алады. Олар кінәратшыл адамдар 

ғой, одан да жақсы болса екен деп ой-

лайды. Алайда табиғи қалпындағыдай 

бо ла алмайды. Өйткені бұрынғы гар-

мон дары  сақталады. 

Біздегі бейресми деректерге жүгінсек, 

елімізде мұндай күрделі операция осы 

уақытқа дейін жасалған. Әр операция құны 

35-40 мың доллар көлемінде. Пси хо ло гия-

лық һәм физиологиялық тұрғыда өте күр-

де лі операцияның ұзақтығы 6 айдан 1 жыл-

ға дейін созылуы мүмкін. 

Аталмыш тақырыпты көтерудегі мақ-

сатымыз тырнақ астынан кір іздеу емес, 

заң мен бекітілген істің ақиқатын білу еді. 

Қа рындас қазақтың бабалар түсіне де кір-

меген харам жолға түсуіне жол бермеу, 

соның алдын алу-тұғын. Әрине, мұндай 

операциялар дәрігерлер үшін өзекті емес 

шығар, бірақ біз үшін, қазақ үшін бұл істің 

ақиқатын білу аса маңызды. Осы іске 

жауапты мекемелер де ақпаратты ашық 

ұстап, бұл әрекеттің қазақ халқы үшін еш 

пайдасы жоқтығын, менталитетімізге жат 

екенін ұғындыра айтып, түсіндіріп отыруы 

керек сияқты.



«ГҮЛ ӨССЕ – ЖЕРДІҢ КӨРКІ, ҚЫЗ ӨССЕ...»

Психолог мамандардың айтуынша, жынысын өзгертіп жатқан жандардың 

пси хикасында ауытқушылық бар екен. Жөн, бұған еш қарсылығымыз жоқ. 

Бірақ та «олардың генетикалық жаратылысы қате түзілген» дегендерімен ке-

лісе алмайтын сияқтымыз. Он сегіз мың ғаламды керемет үйлесімділікпен 

жа  ратқан Хақ Тағала әлде ХХІ ғасырда «жаңылысты» ма? Бұл пікірді тарат-

қан мамандар пайымының астарында қандай ой жатыр, нендей мақсат 

көзделген?

Әбдімутәліп ДӘУРЕНБЕКОВ, ҚМДБ оқу-ағарту бөлімінің меңгерушісі: 

– Бұл – исламда харам амал болып саналады. Шариғат рұқсат етпейді. Алла 

Тағала адамды ер, әйел етіп жа ратты ма, оны өзгертуге құқымыз жоқ. Әрине, 

экологиялық апаттардан, қан ның бұзылуынан адам жараты лысында өзгерістер 

болуы мүмкін. Пайғамба ры мыздың тұсында қосжынысты адамдар да болған. Ол 

кезде мұндай жандарды адамдарға араластырмай, бөлек ұстады. Өйткені бұлар 

қауіпті еді. Елді аз дырады деп бұларды халыққа қоспай, жабық күйде ұстауға 

мәжбүр бол ды. «Хунаса» дейді бұларды. Бірақ олар дың барлық әлеуметтік жағ-

дайларын жасап беріп отырды. 

Ал бүгінгі жынысын өзгертіп жатқан ұл-қыздарымыздың әрекеті шариғатқа 

қарсы. «Еркек болғысы келген әйел дер ге, әйел болғысы келген еркектерге Алланың 

лағынеті болсын» деген Пай ғам барымыздың (с.ғ.с) хадисі бар. Бұ лар – ешқандай 

да ауру емес, ішкі нәп сінің қалауымен жүрген жандар. Ерік кен дік десе де 

болады.

Ел басына күн туып, ер-азамат қо-

лы на найза алып, қынабынан қылыш 

суыр  ған да  шыбын  жанын  шүберекке 

тү йіп, ер лермен иық тіресе жауға шап-

қан  аяулы  қы з  да ры мыз  да  бар  екенін 

та рихтан жақсы білеміз. Тұ мар мен Гау-

һар, Бопай сынды ару ла рымыз, берідегі 

Әлия мен Мәншүк, қа зақ тың Тәуелсіз ел 

бо луы жолында қанын тө гіп, жанын 

бер ген Ләззат пен Сәбира да «алтын 

басты әйел ден, бақыр басты еркек ар-

тық» деген ұстанымда өскен қыз 

да-


рымыз еді. Ұмай мен Қызай, бір рулы 

ел ді аза мат тың ғана дәті жетер шы дам-

дылықпен бас қарған Ұлпан, Домалақ 

ана сынды ақ жау лықты ардақ ты ла ры-

мыз бүгінгі ұрпағына үлгі-өнеге болуы 

тиіс-тұғын. Қазақы бол мыстан ажырап, 

әлем нің  қызылды-жа сылды  базарына 

бет алған тұста бізді де түрлі кесапаттар 

иектей бастады. Бо ла шақ ана, бауы-

рын 


дағы бесікті ғана емес, әлемді 

тербетеді дейтін аруларымыз орта жол-

да жынысын өзгертіп, еркекке ай налып 

жатса, мұны кесапат демей, не дей міз?! 

Ұлтты ұлт қылатын аруларымыз 

осындай 


арсыз әрекетке барып жатса, он 

да 


болашағыңыздың бәсін де байыптай 

беруге болатындай. Қарапайым қа зақ-

тың, Тұран топырағына тамырланып, 

өмір сүру салтымыздың барлық ме ха-

низм      дерімен  біте  қайнасқан  ислам  ді-

ні 


нің де бұл әрекетті қош көрмесі 

анық.


РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ АҚПАРАТТЫҚ ГАЗЕТ

№35 (487) 26.02.2011 жыл, сенбі                      



www.alashainasy.kz

5

e-mail: info@alashainasy.kz

ТҰЛҒА

   


?

Б I Л Г I М   К Е Л Г Е Н   Б I Р   С Џ Р А Ћ

Б I Л Г I М   К Е Л Г Е Н   Б I Р   С Џ Р А Ћ

Абылай түсінде не көрген?

Абылай орта жүздің 

ғана ханы ма?



Роза РАҚЫМҚЫЗЫ

ЖАҢҒЫРЫҚ


«Артық туған Абылай...»

асырап алған. Бірақ он шақты жылдан 

кейін сұлтан қайтыс болып кетеді де, жетім 

қалған Әбілмансұрды Төле би қолына 

алып тәрбиелеп, хандыққа дейін жеткізеді. 

Абылайдың Абылай болып қалыптасуына, 

кеңінен ойлап, кеңінен толғап, мәселені 

мемлекеттік тұрғыда шеше білуіне, жан-

жақты, көпқырлы саясаткер, елші, дипло-

мат, батыр болуына Төле би себепкер 

болған. Бұған Қазыбек би мен Әйтеке 

билердің де септігі тиген», – дейді. 

Абылай хан туралы алғашқы деректерді 

қалдырған Шоқан Уәлиханов жазбаларын-

да Ораз деген кісінің аты аталады. Ораз – 

Абылайдың күтуші-тәрбиешісі болған 

адам. Рухани ұстазын жоғары бағалаған 

Абылай ел билігіне келгеннен кейін оған 

арнайы қыстаулар, мекендер бөліп берген. 

Яғни «Көшпенділердің» сценарийін жазған 

Р.Ибрагимбековтің, бір жағынан, Талас 

Омарбеков айтып отырған мәселені негізге 

алса, екінші жағынан, осы дерекке сүйен-

ген болуы да мүмкін. 

Жалпы, Абылай өміріне қатысты бір 

жайт, жастайынан жетім өсіп, Төле бидің 

малын баққандығы, ұрыста батыр 

лы-


ғымен көзге түсу арқылы ел аузына ілігіп 

барып, билікке келген жағдайлары күні 

бүгінге дейін оның түп-тамыры, шыққан 

тегі туралы дүдәмал әңгімелерге негіз 

болумен келеді. Бұған тағы бір себепкер 

– Бұқар жыраудың толғаулары. Ханның ел 

басқарудағы көрегенділігін, батырлық 

ерлігін дәріптеуші төкпе жырау, қиын-

қыстау  сәттерде кеңес берер, жол сілтер 

нағыз ақылшы, хан мен халықтың арасын 

жақындатқан парасатты елші ретінде 

тарихта аты қалған Бұқар баба Абылайдың 

кемшілігін қаймықпай бетіне айтқан 

сарабдал сыншы да болған. Сол абыз 

қария бір жырында: 

Ей, Абылай, Абылай!

 Мен өзіңді көргенде,

 Тұрымтайдай ұл едің,

 Түркістанда жүр едің,

 Үйсін Төле бидің

 Түйесін баққан құл едің!

 Жаныс Қарабайдың үйінде

 Түнде туған ұл едің,

 Әкең – күмән әуелден,

 Оны да мен білемін!.. – десе, енді бір 

тұста:


Абылай-ау, Абылай,

Момынға келіп бек болдың,

Атаңды ұқпас ұл едің.

Қаршы менен Құзарда

Жалаңаяқ жар кешіп,

Бөз тоқыған сарт едің.

Ататегіңді сұраса,

Арқар ұранды жат едің,

Қай түріңмен төре едің?

Шешеңді және сұраса,

Қай алтынның буы едің?

Оны да мен білуші ем,

Түрікменнің жерінде,

Қашып жүріп күнелткен

Мәскенің қара күңі еді, – деп толға-

нады. 


Осыдан келіп «Абылай төре тұқымы 

ма, әлде қарадан шығып хан болды ма?» 

деген заңды сауал туындайды. Әрине, 

жазушы Бексұлтан Нұржекеев айтқандай, 

Абылай төре бола ма, қара бола ма, ол 

маңызды емес. Ең бастысы, ол – қазақтың 

ұлы тұлғаларының бірі. Ал түпкі атасының 

қайдан шыққандығы Абылайдың атына 

ешқандай нұқсан келтіре алмайды. 

Қалай болғанда да, бұл орайдағы тү-

йін ді уәжді тарихшылар мен зиялы қауым 

өкілдерінің айтқаны жөн шығар...

Дана саясаткер Абылай ханның 

тарихтағы орны бөлек. Қазақтың бүгінгідей 

Тәуелсіздікке қол жеткізіп, іргелі мемлекет 

болуының берік негізі Абылай дәуірінде 

қаланды. Абылай қазақ хандығына мүлде 

жойылып кету қаупі төнген күрделі уақытта 

ел биледі. Тарихи деректерге жүгінсек, 

XVIII ғасырда қазақ жерінің шығыс айма-

ғын, атап айтқанда, Шығыс Қазақстан, 

Семей, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, 

Шымкент, Оңтүстік Қазақстан облыстарын 

түгелімен жоңғарлар басып алып, елу жыл 

бойы үстемдік жүргізді. Ел басына күн ту-

ған сол заманда үш жүздің басын біріктіре 

отырып, ең ақырғы қалмақты Жоңғар 

қақпасынан әрі асырғанша аттан түспей, 

35 жыл айқасып, бүкіл қазақ даласын азат 

еткен Абылайдың бұл еңбегі, бұл ерлігі 

ұрпақ жадынан өшуге тиіс емес. 

Абылай хан дәуірі – қазақтың қайта бір 

тұтасқан, қазақ территориясының қайта 

қалпына келген кезеңі, Қазақ хандығының 

қайта шарықтаған кезі. Осы тұрғыдан 

алғанда, Абылайдың қазақ үшін сіңірген 

еңбегі ұлан-ғайыр. Алайда ұлы хан, көре-

ген қолбасшы, үлкен дипломат деп қана 

танитындығымыз болмаса, біз жалпы, 

Абылай ханның адам, азамат, күрескер 

ретіндегі шынайы тұлғасынан, болмысынан 

хабарсызбыз. Ел аузындағы әңгімеде 

Абылай өмірі мейлінше буалдыр. Аңызы 

қайсы, ақиқаты қайсы екенін ажырату 

қиын. Тіпті оның мемлекеттік деңгейдегі 

тап сырыспен арнайы түсірілген «Көшпен-

ділер» фильміндегі бейнесі де айқын емес. 

Мысалы, «Көшпенділерде» анасы қалмақ 

шабуылы кезінде қаза тапқан нәресте 

Абылайды Ораз атты дала данышпаны өз 

тәрбиесіне алып, жауынгерлік өнерге 

арнайы дайындайды. Сөйтіп, 20 жыл бойы 

ұрыс өнерінің қыр-сырын үйретеді. Өзге де 

шәкірттерімен бірге жаттықтырып, Шыңғыс 

хан, Аттила тәрізді ұлы бабалар рухына сай 

болуға үндейді, ел бірлігі, ұлт ынтымағы 

жөніндегі ғибратты әңгімелерді құлағына 

бала күнінен сіңіреді. Өз басым фильмді 

алғаш көргенде осы эпизодты қиялдан 

туған нәрсе деп ойлаған едім. Алайда 

бірқатар тарихшылардың пікірін білгеннен 

кейін «Фильмдегі ойшыл Ораз – қазақтың 

Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, сияқты 

даналарының жиынтық бейнесі екен ғой» 

деген ойда қалдым. Өйткені білікті ғалым 

Талас Омарбеков: «Көркем Уәлидің баласы 

болмаған. Ол Абылайды екі жасында 

Тарихшылар: «Ертеректегі орыс және Қытай мұрағат-

тарында Абылайдың қазақтың үш жүзінің ортақ ханы 

екендігі айтылмаған», – деп жүр. Сонда ол орта жүздің 

ғана ханы болды ма? 

Олжас ҚҰДАЙБЕРГЕН, Алматы қаласы

Ұлы қолбасшыға тән батырлығы, билеушіге тән көрегендігі 

Абылайдың 1771 жылы Түркістанда үш жүзге хан болып 

сайлануына себепкер болды. Қазақтың үш жүзінің ру көсемдері 

жиналып, Шыңғыс тұқымы ретінде Абылайды хан көтерді. 

Өкінішке қарай, «бөліп ал да, билей бер» қағидасын ұстанған 

Ресей мен Қытай империясы мұны мойындағысы келмеген. 

Сондықтан Абылайды кемсітуге тырысып, оны ресми түрде 

«Орта жүз ханы» ретінде ғана тануға ұмтылып отырған. 

25 ақпан Алаштың 

атаулы даталары мен 

мерейтойлары қатарына 

Абылай ханның 300 

жылдығы ретінде еніп 

отыр. 

Шежіре бойынша, Абылай хан Көр кем 

Уәли сұлтанның баласы болып есеп теледі. 

Көркем Уәли – Түркістанды билеген сұлтан. 

Мен қараған деректерде Көркем Уәлидің 

төрт әйелі болғаны және төртеуі де бала 

таппағаны айтылған. «Сонда Абылай қай-

дан туды?» деген мәселе осыдан шығады. 

Кейбір деректерде Абылай ханның әйгілі 

Жиренше шешеннің Аршын есімді жиен-

шарынан туғандығы айтылады. Нақтырақ 

айтсақ, қалмақтар елімізге бір шапқын-

шылығы кезінде кішкентай бала лар ды да 

айдап әкеткен. Тағы бір соғыста қазақтар 

ол балаларды құтқарып алған. Олардың 

жартысының ата-анасы табылған да

жартысынікі табылмаған. Сөйтіп, ата-анасы 

табылмағандарын әр отбасы бір-бірден 

қолына алады. Солардың ішінен Аршын 

деген қыз баланы Төле биге жақын туыс 

болып келетін, Жаныс руынан шыққан 

Сеңкібай деген ақсақал асырап алып, 

тәрбиелейді. Аршын сөзге шешен, зерделі 

қыз болса керек. Бірде сол үйге қыдырып 

келген Төле би Аршынның алғырлығын 

байқап, «Кімсің, айналайын?» десе, қыз 

ата-тегін тақылдап айтып береді. Сөйтсе, 

қыздың бесінші атасы әйгілі Жиренше 

шешен екен. Аршын кейіннен сол Сеңкі бай-

дың ұлы Қарабайдан аяғы ауырлап қалып, 

екеуі үйленеді. Содан Әбілмансұр туады. 

Әбілмансұр екі жасқа келгенде Төле би оны 

Көркем Уәлиге апарып: «Саған бала керек 

қой, міне, бала» депті. Содан Көркем Уәли 

екі жасар Әбілмансұрды қуана-қуана 

асырап алады. Ол он бір-он екілерге келген 

кезде Көркем Уәли де, төрт әйелі де әлдебір 

жұқпалы аурудан қайтыс болады да, 

Әбілмансұрды Төле би өзі іздеп барып, 

үйіне алып қайтады. Шашы өсіп, жүнжіп 

кеткен жетім баланы Сабалақ деп атап 

кетеді.  Төле бидің балаларымен бірге Саба-

лақ та жылқы, түйе бағады. Бірақ Әбілман-

сұрдың көзінен от шашып тұрғанын көріп, 

одан бірдеңе шыға тынын, дұрыс тәрбие 

берсе, түбінде үлкен азамат болатынын 

адам танығыш Төле би бірден сезеді. 

Ал енді сол кездегі қоғамдық жағдайға 

келсек, төрелер тұқымының таққа таласы 

салдарынан қазақ үш жүзге бөлініп, елден 

ауызбіршілік кетіп тұрған заман болатын. 

Соның бәрін таразылай келе Төле би мен 

Қазыбек би: «Қарадан бір хан дайындайық» 

деген ойда болған. Сонда қалай дайындау 

керек? Біріншіден, оны кішкентайынан 

білімді, жан-жақты етіп тәрбиелеу қажет. 

Ол данагөй билердің ел билігіне қатысты 

мәселені қалай шешетінін, халықпен, 

батырлармен, ру басылармен, шетелдіктер-

мен қалай қатынас жасайтынын, бәрін-

бәрін көріп өсуі тиіс. Бірақ ол кезде қазақ 

ханды тек қана төре тұқымынан сайлайтын. 

Төре емес адам хан бола алмайтын. Мыса-

лы, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің 

қай-қайсысы да хан болуға лайық болатын. 

Бірақ олардың бәрі қарадан шыққан-

тұғын. Сол себепті де, Әбілмансұрдың 

шық  қан тегін жасыруға тура келген. Тек 

Көркем Уәлидің баласы болып саналған-

дықтан ғана, Әбілмансұр – Есім ханның, 

арғы жағында Барақтың ұрпағы болып 

есептелген.

Меніңше, Аңырақай шайқасы қызып 

жатқан кезде Төле би мен Қазыбек би екеуі 

Әбілмансұрды ұрысқа әдейі қосқан. Ұрыста 

«Абылайлап» шабуды оның өзі емес, Төле 

би мен Қазыбек би ойлап шығарған. Төле 

би мен Қазыбек би осы ұрысты басқарып 

отырған. Сабалаққа «Абылай!» деп шап» 

деген. Сол сәтте елдің бәрінің назары 

Әбілмансұрға ауған. «Неге Абылай деп 

шаптың?» деген кезде, ол өзінің Абылай-

дың ұрпағы екенін айтқан. Төле би мен 

Қазыбек би Сабалақты қолдай кеткен соң, 

орта жүздің ханы Әбілмәмбет: «ойбай, 

бауы 


рым 

дап» құшақтай алған. Өйткені 

«Көркем Уәлидің баласы жетім қалды» 

дегенді ол баяғыда естіген. Мәселенің мән-

жайын егжей-тегжейлі білмегендік 

тен, 


Әбілмәмбет оны «төре»деп қабылдап, 

ылғи да жанында ұстаған. Сабалақ аты 

ұмытылып, Абылай атанған. Уақыт өте келе 

Әбілмәмбет емес, мәселенің бәрін Абылай 

шешетін болған. Ал 1745 жылы билікті 

қолға алғанда Абы лай ақбоз атқа мініп, ақ 

ту көтерген. Бұл – Мұхаммед  пайғам -

бардың (с.ғ.с.) ақ туына байланыс тырып, 

Төле би, Қазыбек би сияқ ты даналар дың 

ақылымен жасалған нәрсе. Қысқасы, 

Абылай – Төле бидің тікелей тәрбиесімен 

қалыптасқан тарихи тұлға және оған қаз 

дауысты Қазыбек бидің де ықпалы көп 

болған. 



1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал