Вестник Казнпу им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г



жүктеу 1.38 Mb.
Pdf просмотр
бет1/15
Дата24.01.2017
өлшемі1.38 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г. 

 



 

 

 



 

ISSN 1728-8657 



 

 

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті 

Казахский национальный педагогический университет имени Абая 

Kazakh National Pedagogical University after Abai 

 

 

ХАБАРШЫ 



ВЕСТНИК 

BULLETIN 

 

«Көркемөнерден білім беру» сериясы  

Серия «Художественное образование» 

Series of «Art education: art – theory – methods»

 

№1(42) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

А

А

л

л

м

м

а

а

т

т

ы

ы

 

 

 

 



Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(42) 2015 ж. 

 



Абай атындағы 

Қазақ ұлттық педагогикалық 

университетi 

 

ХАБАРШЫ 

 

«Көркемөнерден білім беру: өнер – 

теориясы – әдістемесі» сериясы 

№1(42), 2015 

 

2001 ж. бастап шығады. 



Шығару жиiлiгi – жылына 4 нөмiр 

 

Бас редактор: 

п.ғ.д., проф. 

Б.А. ӘЛМУХАМБЕТОВ 

 

Бас редактордың орынбасары: 

п.ғ. магистрі, оқытушы 

С.Н. Ибраимов 

 

Редакция алқасы: 

ассоц. проф. Reser Gulmes (Түркия), 

проф. Xie Henging (Қытай), 

п.ғ.д., проф. К.Д. Добаев 

(Қырғызстан), 



PhD докторы R.Abazov 

п.ғ.к., проф. Т.М. Қожағұлов, 

п.ғ.к., доцент А.А. Момбек, 

п.ғ.к., доц. Л.Ш. Какимова 

п.ғ.к., доц. Қ.Е. Ибраева, 

п.ғ.к., доц. Ш.Ә. Ақбаева, 

п.ғ.к., аға оқыт. Ж.Н. Шайгозова 

 

© Абай атындағы 

Қазақ ұлттық педагогикалық 

университетi, 2015 

 

 

Қазақстан Республикасының 

мәдениет және ақпарат 

министрлiгiнде 2009 жылы мамырдың 

8-де тіркелген №10099-Ж 

 

Басуға 29.06.2015 қол қойылды. 



Пiшiмi 60х84 

1

/



8

. Көлемi 10.25 е.б.т. 

Таралымы 300 дана. 

Тапсырыс 115. 

 

050010, Алматы қаласы, 



Достық даңғылы, 13. 

Абай атындағы ҚазҰПУ 

 

Абай атындағы Қазақ ұлттық 



педагогикалық университетiнiң 

«Ұлағат» баспасы 



 

 

 

 

М а з м ұ н ы 

С о д е р ж а н и е 

 

Ақбаева  Ш.Ә.  Қазақ  халқының  дәстүрлі  өнерінің  негізгі 

қағидалары......................................................................................... 

 

Бултирикова  Ж.И.  Балалар  музыка  мектебінде  оқушыларға 

қобыз аспабын сатылай үйрету жолдары мен алғашқы шарттары 

 

Шалхарбекова Н.А.,  Ибраимов  С.Н.  Адаптация  как  процесс 

активного  приспособления  индивида  к  условиям  иной 

этнокультурной среды...................................................................... 

 

Салауатов  Б.С.  Өнер  мен  бейнелеу  өнері  арқылы  білім  мен 

тәрбие беру мәселелері..................................................................... 

 

Салтаков  Д.Т.  Психикалық  дамуы  тежелген  балалардың 

тұлғааралық ерекшеліктері.............................................................. 

 

Джабықбаева  М.Б.  Монументалды  мүсін  өнеріндегі  тарихи 

бейнелер............................................................................................. 

 

Рыстыгулова В.Б. Физика и гитара............................................... 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

10 

 

 

 

14 

 

 

17 

 

 

20 

 

 

25 

 

28 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г. 



Казахский национальный 



педагогический 

университет имени Абая 

 

ВЕСТНИК 

Серия «Художественное 

образование: 

искусство – теория – методика» 

№1(42), 2015 

 

Выходит с 2001 года. 



Периодичность – 4 номера в год 

 

Главный редактор: 



д.п.н., проф. 

Б.А. АЛЬМУХАМБЕТОВ 

 

Зам. главного редактора: 

магистр п.н., преп. С.Н. Ибраимов 

 

Редакционная коллегия: 

ассоц. проф. Reser Gulmes (Турция), 

проф. Xie Henging (Кытай), 

д.п.н., проф. К.Д. Добаев 

(Кыргызстан), 



доктор PhD R.Abazov, 

к.п.н., проф. Т.М. Кожагулов, 

к.п.н., доцент А.А. Момбек, 

к.п.н., доц. Л.Ш. Какимова, 

к.п.н., доц. К.Е. Ибраева, 

к.п.н., доц. Ш.А. Акбаева, 

к.п.н., ст. преп. Ж.Н. Шайгозова 

 

© Казахский национальный 

педагогический университет 

имени Абая, 2015 

 

Зарегистрировано 

в Министерстве культуры и 

информации Республики Казахстан 

8 мая 2009 г. №10099-Ж 

 

Подписано в печать 29.06.2015. 



Формат 60х84

1

/



8

Объем 8.25 уч.-изд.л. 



Тираж 300 экз. Заказ 115. 

 

 



050010, г. Алматы, 

пр. Достык, 13. КазНПУ им. Абая 

 

 

Издательство «Ұлағат» 



Казахского национального 

педагогического 

университета имени Абая 

 

 

 

 

 

Орынбаева Д.Г. Қазіргі қазақ поэзиясындағы соңғы ізденістер 

(Ерлан Жүніс шығармашылығы бойынша).................................... 

 

Шәріп Е.Ж. Бейнелеу өнері сабағында оқушыларға эстетикалық 

тәрбие берудегі дидактикалық ойындардың маңызы.................... 

 

Шаяхметова А.А. Навыки фортепианного искусства................. 

 

Абитова Ж.С. Ш.Айтматовтың «Құс жолы» шығармасындағы 

«Жер-Ана» концептісінің көрінісі................................................... 

 

Ержанов А. Дәулетбек Байтұрсынұлы шығармашылығындағы 

мінәжат сарыны................................................................................. 

 

Алданаева  А.М.  Роль  дизайн-студии  в  формировании 

творческого  мышления  и  профессионализма  при  обучении 

студентов вуза................................................................................... 

 

Төлеуов Д., Ержанов А. Үздіксіз білім беру жүйесіндегі кадр 

мәселесі.............................................................................................. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

   32 

 

 

36 

 

39 

 

 

42 

 

 

45 

 

 

 

51 

 

 

55 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

57 

 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(42) 2015 ж. 



Kazakh National Pedagogical 



University named after Abai 

 

BULLETIN 



A series of «Art education: art – 

theory – methods» №1(42), 2015 

 

Periodicity – 4 issues per year. 

Published since 2001 

 

The chief editor: 

doktor of pedagogical sciences

professor B.A. Almuhambetov 

 

Deputy Chief Editor: 

magister of ped.sc., teacher 

S.N. Ibraimov 

 

Editorial board: 

associate Professor Reser Gulmes 

(Turkey), 



professor Xie Henging (China), 

doctor of pedagogical sciences, 

professor K.D. Dobaev (Kirgizstan), 

PhD doctor R.Abazov, 

cand. of ped. sc,.professor 

T.M. Kozhagulov, 

cand. of ped. sc,. docent A.A. Mombek, 

cand. of ped. sc,. Docent 

L.Sh. Kakimova, 

cand. of ped. sc,. docent K.E. Ibraeva, 

cand. of ped. sc,. docent Sh.A. Akbaeva, 

cand. of ped. sc,. senior teacher 

Zh.N. Shaygozova 

 

© Kazakh National Pedagogical 

University named after Abai, 2015 

 

Registered in the Ministry of Culture 



and Information of the RK, 8 May, 2009 

№ 10099-Ж. 

 

Signed to print 29.06.2015 



Format 60x84 1/8. Book paper. 8.25 

300 copies. Order 115. 

 

050010, 13 Dostyk ave., Almaty. 



KazNPU. Abai 

Publisher "Ulagat" Kazakh National 

Pedagogical University named after 

Abai 


Шоканов  А.К.,  Назымбеков  Г.И.,  Омарова  А.Н. 

Мессбауэровские  исследования  сверхтонкой  структуры  и 

электронного  состояния  нано  магнитных  частиц  на  основе 

оксидов железа.................................................................................. 

 

Батпенова Р.А., Рустемова С.И. Применение художественного 

текстиля в дизайне одежды.............................................................. 

 

Әбжан  Г.М.,  Абылханова  Г.А.  Өзін-өзі  жетілдіре  алатын 

бәсекеге қабілетті тұлғаны тәрбиелеу тиімділігі........................... 

 

Байғалиев  Ә.М., Мустафа  Т.  «Ер есімі  –  ел есінде»  мәңгілік 

мұра ретінде....................................................................................... 

 

Толысбай К., Ибыжанова М.Б. Мектепке дейінгі балалармен 

әлеуметтік жұмыс............................................................................. 

 

Шаяхметова  А.А.  Мастерство  концертмейстера  в  работе  с 

инструменталистами......................................................................... 

 

Омарова  Е.Ө.,  Джазыкбаева  Ш.С.  Салтанатты  кештерге 

арналған жанұялық комплекттер..................................................... 



 

 

60 

 

 

63 

 

 

67 

 

 

70 

 

 

74 

 

 

77 

 

 



 

 

 



 

 

 



Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г. 

 



ӘОЖ

 

:



 

373.1.02 



 

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ДӘСТҮРЛІ ӨНЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ҚАҒИДАЛАРЫ 

 

Ш.Ә. Ақбаева – Абай атындағы ҚазҰПУ, Бейнелеу өнері және сәндік қолөнер теориясымен әдістемесі 



кафедрасының доценті, педагогика ғылымдарының кандидаты, ҚР Суретшілер Одағының мүшесі, 

ҚР Педагогика Ғылымдар Академиясының корреспондет мүшесі 

 

Автор мақалада «дәстүр», «ұлттық мәдениет», «дәстүрлi өнер», «дәстүрлi мәдениет», «руханилық», «менталитет» 

ұғымдарына терең анықтама береді. Сонымен қатар қазақ халқының дәстүрлі өнерінің ерекшеліктерін, өзiнiң болмы-

сын,  табиғи  сипатын,  оқыту  мен  тәрбиелік  мүмкіндіктерін,  құндылығын,  дүниетанымдық  маңызын,  дәстүрдiң 

мағынасы мен адам дамуындағы алатын орнын айқындайды. Ескі мен жаңаның арасындағы сабақтастықтықтықты 

және дәстүрдің жеке адамдардың жан дүниесiне, көңiл-күйiне де жағымды әсер ететін оң қасиеттерін аша отырып, 

дәстүрлi өнердi меңгеруге,  игеруге  және оның  негiзiнде  жаңа образдар сомдауға  және адамның  жан  жақты  болып 

қалыптасуына  көмектесетiн  руханилық  құбылыс  екені  сөз  етіледі.  Мақалада  көптеген  ғалымдардың  дәстүрлі  өнер 

мен  мәдениет  жөнінде  айтылған  пікірлері  сараланады.  Автор  сонымен  қатар  кеңес  үкiметi  кезеңiнде  реалистiк 

өнердiң қалыптасуына байланысты дәстүрлi өнердің жойылғандығын сөз етеді және жалпы қазіргі кездері дәстүрлi 

өнердің этномәдениетпен, ұлттық педагогикамен тығыз байланысын, оның жас ұрпақты тәрбиелеуде таптырмайтын 

құрал бола тұра, бүгінде үлкен маңызға ие екендігі жөнінде айтылады.  



Кілтті  сөздер:  дәстүр,  бейнелеу  өнері,  сәндік  қолданбалы  өнер,  мүсін,  сәулет,  менталитет,  зергерлік  өнер,бой 

тұмар,миф, мифология, зиялылар, дүниетаным, қайта өрлеу, реставрация, ревайвал, мұра 

 

Кіріспе. Дәстүр түсiнiгiн өмiр мен танымдық мәнiне байланысты қарастырып көрейiкшi. Қоғам дамуы 

барысында  адамдар  арасындағы  қалыптасып,  өркендеп,  өзгерiп  отыратын  және  ондағы  тұрақтылықты 

ретке келтiрiп отыратын қоғамдық құралды "дәстүр" деймiз. Қоғамның қай саласында болмасын тұрақты-

лық болмаса даму да болмайтыны сияқты, дәстүрсiз жаңа нәрсенiң қалыптасуы мүмкiн емес.  

Егер  қоғамдық  қатынас  сатылы  дамиды  десек,  дәстүр  әрбiр  жаңа  сатыда  сақталумен  қатар,  өзгерiп, 

жаңарып отырады. Дәстүрлер арқылы қайта жаңғырту пайда болады. Ол арқылы заманы өтiп бара жатқан 

ескi  қатынас  түрлерiнен  өз  заман  талап-тiлектерiн  қанағаттандыратын  жаңа  формалар  жүйесi  қалыпта-

сып, болашақтағы қатынас түрлерiне жаңаша қуат берiледi. 

Дәстүрдiң мағынасы мен адам дамуындағы маңызы ол руханилықтың иесi болып табылатын жанды 

тұлғаның  өздiгiнен  iзденуiне,  жаңарып  отыруына,  өз  өмiрiн  шығармашылыққа  айналдыруға  мүмкiндiк 

бередi.  

Дәстүр арқылы адамдар өткен дәуiрлердегi құндылықтар туралы тек бiлiп қана қоймай, оның маңызды 

және  қажеттi  деген  элементтерiн  өз  бойына  сiңiрiп,  өзiнiң  рухани  мұратына,  мақсатына  айналдырып 

отырады. Осындай жағдайда ғана нағыз рухани сабақтастық болуы мүмкiн. Рухани дәстүр адамды қайта 

түлетуi қажет. 

Дәстүр  жеке  адамдардың  жан  дүниесiне,  көңiл-күйiне  де  жағымды  әсер  етiп,  қуанышқа  бөлейдi, 

оларды қоғамдық талаптарға ұжымдастырып, рухани бiрлестiктерге ынталандырады. Дәстүр адамдардың 

қоғамдағы өзара қарым-қатынастарына әсер етiп, ондағы әлеуметтiк, психологиялық ахуалдың жақсаруы-

на  жәрдемдеседi.  Тарихи,  рухани  сабақтастық  -  жалпы  дамудың,  соның  iшiнде  ғылыми,  көркемдiк 

дамудың да объективтi заңдылығы болып табылады. Дәстүр мен жаңаның арасындағы сабақтастық жоқ 

жерде iлгерi өрлеу, даму болмайды. Өйткенi адамзат баласы тарихи дамудың әр сатысында әдебиет пен 

көркем өнердi, ғылыми жетiстiктердi қайталамайды, керiсiнше жаңаша қалыптастырып, өзгертiп, жетiлдi-

рiп отырады.  

Сонымен  бiрге  дәстүр  шектеушi  қызметiн  атқарады.  "Дәстүр  –  адамдардың  қоғамнан  даяр  күйiнде 

алатын,  өздерiнiң  тәртiптерiн  жөнге  түсiрiп  және  әрекетке  келтiрiп  отыратын  тетiк  болып  саналады. 

Дәстүрдi бұзғаны үшiн берiлген жаза тайпалардың бiрлiгiн сақтауға көмектесетiн қорғаушы құрал болып 

табылады" [1,55 б.]. 

Адам тек зерделi тiршiлiк иесi ғана емес, сонымен бiрге оның бойында қасиеттi рух бар. "Руханилық - 

бұл сыртқы болмыс универсумын тұлғаның iшкi ғаламына этикалық негiзде айналдыру қабiлетi, сол iшкi 

әлемдi құрау қабiлетi арқылы үнемi өзгерiп отыратын жағдайдың алдында адамның өзiне сәйкестiгi мен 

оның  еркiндiгiн  жүзеге  асыра  бiлуi.  Руханилық  ақыр  аяғында  өзiндiк  мағыналық  космогонияға,  әлем 

образының тұлғаның адамгершiлiк заңымен бiрiгуiне әкеледi" [2,213 б.]. 

Жалпы дәстүрлi өнердi меңгеруге, игеруге және оның негiзiнде жаңа образдар сомдауға көмектесетiн 

және  адамның  жан  жақты  болып  қалыптасуына  көмектесетiн  руханилық  құбылысының  бiрнеше  iргелi 



Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(42) 2015 ж. 

салалардың бiр-бiрiмен тығыз байланысынан өрбидi, түзiледi. 



Негізгі  бөлім.  "Дәстүрлi  өнер"  ата-бабамыздан  келе  жатқан  көптеген  ғасырлар  бойы  шыңдалып, 

санамызда,  рухымызда,  болмысымызда  өзiндiк  қолтаңба  ретiнде  сiңiп  қалыптасқан  өнер  түрi  болып 

табылады.  

Бiз бұл жерде екi түрлi нәрсенi ескеруге тиiспiз. Бiрiншiсi - дәстүрлi өнердi алғашқы қауымдық кезең 

өнерiмен шатастырмауымыз керек. Себебi дәстүрлi өнерде алғашқы қауымдық кезеңдегi, тiптi одан бергi 

сақ, қыпшақ-қимақ, түркi мәдениетi өн бойында тұтас сақталып жатқанымен, ол - кейiн де өзгерiстерге 

ұшырап, бүгiнгi күнге жеткен халықтық өнер. 

Екiншiсiне,  кейбiр  зерттеушiлер  дәстүрлi  өнер  деп  1920  жылдарға  дейiнгi  өнердi  жатқызады.  Кеңес 

үкiметi кезеңiнде реалистiк өнердiң қалыптасуына байланысты дәстүрлi өнер  жойылған секiлдi. Бұл да 

сыңаржақты түсiнiк деп есептеуiмiз керек. Себебi қалай мойындамаймыз десек те кеңес үкiметi тұсында 

қаншалықты қудалауына қарамастан дәстүрлi мәдениет өз болмысын сақтап қана қалған жоқ, сонымен 

бiрге бейнелеу өнерiмен жарысып, кей жағдайда онымен ұштаса отырып дамып келдi. 

Сондықтан  дәстүрлi  мәдениет  жөнiнде  айтқанда,  бiрiншiден,  тарих  тезiнен  өтiп,  өзiндiк  сипатын 

сақтап келген халықтың рухани қазынаны айтамыз. Бұл қазiргi мұражайларда тұрған тарихи көне ескерт-

кiштер болса, екiншiден, қазiргi халық шеберлерiнiң қолынан шыққан көркем бұйымдар. Yшiншiден, осы 

халықтық  бұйымдардың  қазiргi  кезеңде  жаңаша  көрiнiс  табуы.  Төртiншiден,  осы  құбылыстардың 

балалардың  көркем  шығармашылығында  өз  қырынан  сомдалуы.  Егер  осы  жағдайды  ендi  мектепке 

тiкелей жанамалап айтатын болсақ, әрине, бұл оқушылардың халықтық мұраны, дәстүрлi өнердi өзiнше 

қабылдауы,  байымдауы,  бағалауы.  Баланың  талғамы  мен  дүниетанымы  осы  сапаның  қалыптасуымен 

тiкелей байланысты. 

Бiз сөз етiп отырған дәстүрлi өнер өнердiң басқа түрлерiнен өзгеше болып келедi. Оның өзiнiң болмы-

сы, табиғи сипаты бар. Яғни дәстүрлi өнер қазақ халқының дәстүрлi өмiр салтымен, материалдық және 

рухани дүниесiмен, халықтық психологиясымен ерекшеленетiн әлем мәдениетiндегi өз орнымен сипатта-

лады. Сондықтан да дәстүрлi өнер этномәдениетпен, ұлттық педагогикамен байланысты. 

Белгiлi ғалым С.Ақатай өз мақаласында қазақтың ұлттық менталитетiн қазақша өмiр сүру дәстүрiмен 

байланыстыра  отырып  қазiргi  мәдениетiмiздегi  қос  ағымды  -  қазақ  немесе  казах  (ресми)  және  қазақы 

(этникалық)  мәдениеттердi  бөлiп  көрсетедi  [3,81  б.].  Осыған  ұқсас  ой  қазақ  философия-сының  негiзiн 

қалыптастырушылардың бiрi А.Х. Қасымжановтың еңбегiнде де ұшырасады. Ол "нағыз қазақ" пен "шала 

қазақ"  арасындағы  өлшемдер  көбiнесе  ұмытылған,  шiрiген  дәстүршiлдiк  пен  "Тамаша"  -  деп  аталатын 

театралданған шоудың тақырыбын қамтамасыз ететiн трагикомедиялық модерннiң шекараларын сипат-

тайды"  -  деп  бүгiнгi  күннiң  шындығын  дәл  нысаналап  белгiлеген  болатын  [4,22  б.].  Ал  педагог  және 

мәдениеттанушы ғалым М.Х. Балтабаев қазiргi мәдениеттiң даму ерекшелiгiне арналған монографиясын-

да  қазақ  менталитетiнiң  өзегi  ретiнде  Батыс  пен  Шығыстың  танымдық  формаларының  синтезi  түрiнде 

көрiнетiн  еуроазияшылдықты  насихаттап,  келешектегi  қазақстандық  қоғамды  бiрiктiрушi  бiрден-бiр 

"ұлттық идея" деп үмiттенедi [5,84 б.] Ал Д.Кiшiбеков өз еңбегiнде қазақ менталитетiнiң өзiндiк сипатын 

оның өткенiмен, бүгiнгiсi мен және ертеңiмен барлық қырынан байланыстыра қарастырады [6]. 

Менталитет ұғымына ұқсас "ұлттық мiнез-құлық" түсiнiгi. Ұлттық мiнез-құлықтың қалыптасуына да 

қоршаған орта мен биологиялық фактормен қатар, берiк дәстүрлi шаруашылыққа негiзделген және нақты 

тарихи-мәдени жағдайларда қалыптасқан этнопсихологиялық-гомогендiк ерекшелiк - "қазақылық" немесе 

"қазақшылықтың" әсерi мен маңызы күштi болды. 

Ұлттық мәдениет - халық игiлiгi. Ол өткен уақыт пен қазiргi заманның үйлесiмдi қасиеттерiн жинақта-

уы керек. Олай болса, осы кезеңдегi мәдениет ауқымы ұлтымыздың тарихи шежiресi, ғасырлар iзiн таста-

ған дәстүрлердiң жалғасы.  

Дәстүрлi мәдениеттiң құндылығын ХХ ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, 

Халел Досмуханбетов басқа да қазақтың бiртуар азаматтары табиғи күйiнде, тәрбиенiң ажырамас бөлiгi 

ретiнде түсiндi. Олар  ұлтымызды оянуға, бiлiм алуға, сауатты болуға шақырды. Кейiн бұл арыстардың 

көбi  қазақ  алфавитiн  құрастыруда,  оқулықтар  жазуда,  қазақ  фольклорын  жинақтауда,  газет  шығаруда, 

уағыздау жұмыстарын жүргiзуде көптеген жұмыстар атқарды. Мiржақып Дулатов өзiнiң мақалалары мен 

өлеңдерiнде "бiлiмдi мыңды жығады, бiлiктi бiрдi жығады", "жақсымен өткен мәжiлiстiң бiр сағаты бiр 

жылға тең", "шығады асыл - тастан, өнер - жастан, тәрбие тәуiр болса әуел бастан" деген қанатты сөздер 

мен өлеңдерiнде, мақалаларында алға тартып, халқын оқу-бiлiм алуға шақырады. 

Одан кейiн тәрбиенiң рөлi жөнiнде: "Жылқы бiткен дүлдiл болмайды, құс бiткен бұлбұл болмайды",- 

дей келiп,- "Адам баласы  да солай. Жұрттың бәрi  шешен, әнпаз, ақын, данышпан болып туа бермейдi. 

"Күйсiз көлiк жүрмейдi" деген бар. Дүлдүлге де күй керек, бұлбұлға да жайлы орын, көңiлдi бақша керек. 



Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г. 

10 


Адам баласы бәрiнен де артық күй таңдайды. Туысында қанша зеректiк болса да, ғылымсыз, тәрбиесiз 

кемелiне жетпейдi. Кiмде-кiм өзiнiң табиғатында не нәрсеге шеберлiк барын сезiп, өз жолына түссе ғана 

көзге көрiнедi, - дейдi. 

Этностың пен өзiндiк менталитеттiң өзiндiк ерекшелiгi мен даму сипатына байланысты қалыптасадын 

халықтық  педагогика  проблемалары  этнопедагогикалық  мәселелердi  түсiнуге  мүмкiндiк  жасайды. 

Сонымен  бiрге  дәстүрлi  өнердiң  табиғи  сипатын,  оның  шығу  көздерiн  ұғуда  бұл  түсiнiктерге  ғылыми 

анализ беру құрғақ дау-дамайды азайтады деп ойлаймыз. Оның үстiне әр терминдi,  ұғымды өз ретiнде 

пайдалануға жағдай жасамақшы. 

Дәстүр (латынша, traditio - жалғастыру) - тарихи қалыптасқан қоғам үшiн пайдалы, ұрпақтан-ұрпаққа 

берiлiп  және  белгiлi  уақыт  аралығында  сақталып  отыратын  адамзат  тәжiрибесiнiң  жалғастығы  мен 

жиынтығы,  мәдени  мұрасы:  әдет-ғұрыптар,  ырымдар,  жүрiс-тұрыс  қалыптары  мен  тәртiптерi,  үрдiстер, 

жөн-жоралғылар, мейрамдар, церемониялар және т.б. 

Адам  қажеттiлiгiн  өтейтiн  барлық  құндылықтар  -  материалдық,  әлеуметтiк  және  рухани  құндылық- 

тар  -  дәстүрдi  құрайды.  "Салт-дәстүр  -  тiл  мен  мәдениет  бастауларының  анасы",  -  [7,252  б.]  деген  18 

ғасырдағы  немiс  ағартушысы  И.Г.  Гердер  оның  жазба  мәдениет  пен  азаматтық  қоғам  қалыптасқанға 

дейiнгi уақыттағы мәдениеттi тасымалдаушы маңызын бағалап отыр. 

Дәстүр ұғымы"сабақтастық", "мәдени мұра", "төлтумалық", "ерекшелiк" түсiнiктерiмен тығыз байла-

нысты. Ғылыми талдау олардың айырмашылығын талап етедi. "Сабақтастық" - тарихи-мәдени тәжiрибе 

процесiндегi жаңа мен ескi арасындағы объективтi қажеттi байланыс. Бұл байланыс тұтастықты қамтама-

сыз етедi және мәдениеттiң үдемелi дамуының алғышарты болып саналады. "Мұра" - бұл уақыт ағымын-

да өзгермейтiн өткенге қатысты рухани-мәдени материал және ұрпақтардың рухани дамуының iргетасы 

болып табылады. 

"Төлтумалық" өзiндiк дамуға бағытталған қоғамның динамикалық принципi, оның "өмiрлiк ядросы" 

деген ұғымды бiлдiредi. Нағыз мәдениет, төлтумалылығымен, бiрегейлiгiмен (идентичность - identity) да-

раланады. А.Сейдiмбековтың сөзiмен айтқанда: "Елiктеудiң шын аты - қайталау. Рухани сұғанақ (плаги-

ат) болған ел, бiрiншiден өзiнiң болашағынан айрылса, екiншiден өзгенiң асылын малшылайды" [8, 9 б.]. 

Дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар жанұяда қалыпты қатынастардың бекiтiлуiне, үлкен мен кiшi арасында-

ғы қатынастарды, қалыптар мен ережелердi игеруге, шаруашылық жүргiзудiң қалыптасқан тәжiрибесiн 

жалғастыруға,  еңбекке  баулуға,  ұлттық  мәдениет  пен  тарихты  қадiрлеуге,  ұлтжандылық  тәрбиесi  мен 

туған  жерге  деген  сүйiспеншiлiктi  арттыруға,  эстетикалық  және  көркем  мәдениеттi  сақтауға  жағдай 

жасайды. 

Белгiлi уақыттарда күшейе түсетiн дәстүрге қайта бет бұру, оны зерттеуге ұмтылу тарихтағы өтпелi 

кезеңдерде ерекше мәнге ие болатын қоғамдағы үлкен қызығушылықтан туады. Мұндай жағдайда қоғам-

ның  рухани  өмiрiнде  "қайта  өрлеу",  "жаңғырту",  "реставрация",  "ревайвал"  сияқты  мәдени  элементтер 

орын  алады.  Дәстүрлi  құндылықтар  жүйесi  дағдарысқа  ұшыраған  тұста  дәстүрлердi  заман  талабымен 

үйлестiру  мәселесi  туындайды.  Бұл  жағдайда  қоғамда  "дәстүршiлдiк",  "жаңашылдық",  "архаистiк", 

"батысшылдық" т.б. тенденциялар пайда болады. 

Қазақ халқының дәстүрлi мәдениетi кеңес дәуiрi тұсында тоталитарлық режимнiң қысымымен "мазмұ-

ны  пролетарлық,  түрi  ұлттық  социалистiк  мәдениет"  деген  ұранмен  мәдени  қуғындаушылықты  бастан 

кешiрдi. Оның салдары ұлттық сананың мәңгүрттенуiне әкелдi. Қазақстан Республикасы өз тәуелсiздiгiн 

алғаннан кейiн 90-жылдардың алғашқы жартысында халқымыздың ұлттық дәстүрлерiн қайта жаңғырту 

барысында бұқаралық сипатта көптеген iс-шаралар атқарылды. Ал соңғы жылдарда нарықтық экономи-

каның өмiрге терең енуi мен батыстық өркениеттiң "жемiсi" - бұқаралық мәдениеттiң дамуына барынша 

керi әсерiн тигiзуде. 

Ұмыт  қалған  дәстүрлер  мен  ұлттық  дүниетаным  ғылыми  тұрғыда  зерттеле  бастады.  Ә.Марғұлан, 

Х.Арғынбаев,  Ө.Жәнiбеков,  Ә.Тәжiмұратов,  С.Ақатай,  М.С.  Мұқанов,  А.Сейдiмбеков,  С.Қасиманов, 

Б.Байжiгiтов,  Н.Шаханова  т.б.  еңбектерiнде  дәстүр  философиялық-этнографиялық-мәдениеттанымдық 

тұрғыда жан-жақты қарастырылады. 

"Дәстүрлi", " мәдениет " түсiнiктерiне теориялық анықтамалар жасап, оларды жiктеп өткеннен кейiн 

дәстүрлi өнердiң көркемдiк сипатына тоқталып, олардың атқаратын функциялық және көркемдiк мiндетi-

не байланысты жiктеп өтуiмiзге болады. Алдымен, дәстүрлi өнер түсiнiгi өнердiң қандай түрлерiн қамти-

ды екен соған тоқталып өтейiк. 

Егер дәстүрлi өнердi бейнелеу өнерiне қатысты талдайтын болсақ, оған алдымен қол өнерiнiң түрлерi 

және дәстүрлi сәулет, мүсін өнерлерi кiредi. 

Қол  өнерi  -  ғасырлар  бойы  шыңдалып  практикалық  iс-тәжiрибе  негiзiнде  қалыптасқан  iс-әрекеттiң 

жемiсi. Сондықтан ондағы шеберлiк "қалыптау", "өру", "тiгу", "бастыру", "қашау", "құрастыру", "түрлен-



Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(42) 2015 ж. 

11 


дiру", "бейнелеу" секiлдi "қолдан қолға", "атадан балаға" берiлетiн дәстүрлi тәжiрибемен байланысты. 

Халық қол өнерi, яғни дәстүрлi өнер киiз үйдiң ағашын, жабынын дайындаудан, оның iшiне қойыла-

тын  мүлiк-жиһаздарын  әзiрлеуден,  көшу,  қону,  жол-жорық,  қару-жарақ  жабдықтарын  жасаудан,  киiм 

тiгуден, әшекей сәндiк әсем бұйымдарды дайындаудан т.б. көрiндi. Бiр сөзбен айтқанда көшпелi өмiрдiң 

табиғи болмысын құрайтын да, оның сәнiн келтiретiн де осы нәрселер мен бұйымдар едi. 

Дәстүрлi өнерде әйелдер айналысатын өнер түрлерi өрмек тоқумен, киiз бастырумен, сырмақ сырумен, 

кесте  тiгумен,  шiлтер  шалумен,  терi  киiм  тiгумен,  ши  ораумен,  түрлендiрумен  байланысты  болса,  ер 

адамдар ағаш ию, сүйек ою, мүйiз балқыту, тас қашау, металл өңдеу, оны өрнектеу секiлдi iс-әрекеттер-

мен шұғылданды. Кей жағдайда атқаратын iсiне қарай қол өнерi үш топқа бөлiнедi: 

1. Шеберлер (ағаштан түрлi бұйымдар жасап, киiз үй жабдықтары мен тоқылатын бұйымдарды дайын-

дайтындар) 

2.  Зергерлер  (алтын,  күмiс  мәдендерi  мен  асыл  тастарды  пайдаланып,  әшекейлi  сәндiк  бұйымдарды 

дайындайтындар) 

3. Ұсталар (ат әбзелдерi секiлдi темiрден заттар соғатындар). 

Дәстүрлi өнер шығармаларының өзi жүктеп отыратын, оның өзiнiң бойынан шығатын бiрнеше мiндет 

бар: 


-  дәстүрлi  өнер  -  эстетикалық  тәрбие  көзi.  Педагогикада  ол  халықтық  педагогикамен  байланысты.   

К.Д. Ушинский халықтың өзiне ғана тән табиғилықсыз тәрбие болуы мүмкiн емес деп ойлайды. Тәрбие 

өздiгiнен қалыптаспайды, ол халықтық рухпен бiрге қалыптасады [9]. Дегенмен оны халықтық педагоги-

камен ғана шектеу оның даму өрiсiн тарылтқан болар едi. Ол қазiргi ең жетiк деген педагогикалық iлiм 

айналысатын  зерттеу  объектiсiне  айналуға  тиiс.  Себебi  ол  қазiргi  заманғы  этнография,  философия, 

өнертану, әдебиет, мәдениеттану, т.т. пәндердiң көкейкестi мәселелерiн қамтып отыр. Осы мәселелер оқу 

орындарының әдiстемелiк материалдарына енуге мүмкiндiгi әбден мол; 

-  дәстүрлi  өнер  жастардың  мiнез-құлқындағы  тәртiптiң  ұйытқысы.  Педагогикалық  канон  дәстүрлi 

өнердiң өн бойында жинақталған. Оның әсерi дiни ережеден кем емес; 

- дәстүрлi өнер өзiнiң табиғи сипаты жағынан әдет-ғұрыпты сыйлауға, меңгеруге, игеруге тәрбиелейдi. 

Әдет-ғұрып шектеушiлiк емес, керiсiнше адам бойындағы адамгершiлiк қасиеттердi аша түседi; 

-  дәстүрлi  өнер  өрелi  рухтың  ұйытқысы  салт-сәндiлiктi  ұғынуға  мүмкiндiк  жасайды.  Көшпелi  өмiр 

барысындағы әр түрлi мейрамдарда, той, ас беру секiлдi шерулерде халқымыз ерекше сәнденiп, осы тойда 

бүкiл өнерiн көрсетуге тырысқан. Ол қыз қуу, бәйге, көкпар, алтыбақан, айтыс, тартыс т.б. секiлдi көпте-

ген ойындар. Осы ойындардың әсемдiгi жағынан маңызы өте зор; 

-  дәстүрлi  өнердiң  жоғарыда  айтылған  қасиеттерi  баланы  сұлулықты  түсiнуге  ғана  баулып  қоймай, 

оның адамгершiлiк, мейiрiмдiлiк, әдiлеттiлiк секiлдi қасиеттерiн жетiлдiредi; 

- дәстүрлi өнердiң (қол өнерi, сәулет өнерi) пiшiнi, кескiнi, өрнектерi, жалпы сұлбаны образды форма 

құрайтындығы түсiнiктi. Сондықтан да бейнелеу өнерi сабағында форма мен мазмұн бiрлiгiн анықтауға 

мүмкiндiк жасайды. Сонымен бiрге дәстүрлi өнерде форма мазмұнсыз да қатыса бередi. Оған себеп, бiрiн-

шiден, көптеген өрнектердiң, көркем бұйымдардың мазмұндық мәнi қазiргi кезде ұмыт болды. Екiншiден, 

олар жай ғана сәндiк бұйым ретiнде қатыса алады;  

-  ең  ақырында  бiз  дәстүрлi  өнер  бұйымдарының  әдет-ғұрып,  наным-сенiм,  киелiлiк  мағыналарының 

негiзiнде оқушының дүниетанымдық көзқарасын қалыптастырамыз. 

Дәстүрлi өнердi осы өнер түрлерiнда  пайдалана бiлу белгiлi әдебиет сыншысы М.Қаратаевтың 1960 

жылдары айтқан ойымен сәйкес келедi: "Тұскиiз, оюлы текемет, кiлем, сүйектi өрнек, кесте өрiм - мiне, 

осы  өнердiң  бәрiн  халық  жасаған,  халықтың  әсемдiктi  сүю  сезiмi,  талғамы  осы  өнерде  бейнеленген... 

өнердiң халықтың арғы негiзiнен қол үзбеңдер, себебi өнердiң шын мәнiсiндегi халықтығы ғана жақсы. 

Ол талғамның, өмiршеңдiктiң, өшпес әсемдiктiң кепiлi болып табылады" [10, 26-27 б.].  

Жас суретшiлер қаншалықты модернизмге немесе өнердегi басқа да жаңа өтпелi ағымға елiктегенмен 

кез-келген  бағыттың,  кез-келген  шығармашылық  iзденiстiң  негiзiнде  халықтық  болмыс  сақталған 

дәстүрлi  өнер  жатады.  Ол  тақырып,  сюжет,  мазмұн,  форма  күйiнде  көрiнуi  мүмкiн.  Бiрақ  ол  әңгiменiң 

басқа жағы. 

Маңғыстау жеріндегі қорымдарда сақталған монументтi мүсiн түрлерiнен мысал келтірген кезде, біз, 

біріншіден, сыртқы сұлбасы кiсiтастарға ұқсас болып келетін вертикальдi ескерткiштер – құлпытастарды 

айтамыз. А.Медоев діңгек тәріздес тас ескерткіштердің бойында менгир түсінігі жатыр дейді. Құлпытас-

тар мәнiн ұқтыру барысында балалардың дүниетанымдық түсiнiгiне игі әсер етуге болады. 

Монументті мүсіндердің екінші түрі - қойтастар мен арқартастар. Қорымдарда қойтастардың бір-бірін 

қайталамайтын мыңдаған түрлерінің кездесуі кездейсоқ жағдай ма? Бұрын біз ою-өрнектегі қошқармүйіз-


Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г. 

12 


дің  орталық  орын  алатынын  айтушы  едік.  Енді,  міне,  қойтас  және  қошқартастың  да  дүниетанымдық 

түсінікте, қазақтың тұрмыс-салты мен дәстүрінде жалғасын тауып отырғанын байқаймыз. Ол халықтың 

бүкiл рухани болмысын өз бойына жинақтайды. Оқушының қөркемдік талғамына игі әсер ету барысында 

біз берілген мысалдарды орынды пайдалануға мүмкіндігіміз бар. 

Ерте  және  орта  ғасырлардағы  оба  түрлерi,  қала  құрылыстары,  Айша-Бибi,  Бабаджа-Хатун,  Қозы 

Көрпеш-Баян  Сұлу,  Домбаул,  Жошы  хан,  Алаша  хан,  Қожа  Ахмед  Йассауи  жәдiгерлерi,  Маңғыстау 

қорымдарындағы сағана там, төртқұлақ, күмбез там, мiнтас түрлерiнiң көркемдiк пластикасы, естетика-

лық сымбаты, түзiлiмдiк сипаты, оқушының тарихи-рухани-мәдени дүниесiн тәрбиелеуге, олардың бiлiк-

тiлiгiн арттырып, жан жақты қалыптастыруға мүмкiндiктер жасайды. 


Каталог: docs -> vestnik -> hudozhestvennoe obrazovanie
vestnik -> Абай атындағы Қазақ
hudozhestvennoe obrazovanie -> Абай атындағы ҚазҰпу-нің Хабаршысы, «Көркемөнер білім беру: өнер теориясы әдістемесі» сериясы, №2(43), 2015 ж
hudozhestvennoe obrazovanie -> Абай атындағы ҚазҰпу-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №4 (45) 2015 ж
hudozhestvennoe obrazovanie -> Абай атындағы ҚазҰпу-дың Хабаршысы,«Көркемөнерден білім беру:өнер теориясы -әдістемесі»сериясы,№2(47)
hudozhestvennoe obrazovanie -> Абай атындағы ҚазҰпу-нің Хабаршысы, «Көркемөнерден білім беру» сериясы, №1(46) 2016 ж
hudozhestvennoe obrazovanie -> Хабаршы вестник «Көркемөнерден білім беру»
hudozhestvennoe obrazovanie -> «Көркемөнерден білім беру: өнер теориясы əдістемесі» сериясы Серия
hudozhestvennoe obrazovanie -> «Көркемөнерден білім беру: өнер – теориясы – əдістемесі» сериясы Серия «Художественное образование: искусство – теория – методика»

жүктеу 1.38 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет