Вестник Казахстанско-Американского



жүктеу 5.1 Kb.
Pdf просмотр
бет8/53
Дата25.04.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   53

КАЗАХСКАЯ ФИЛОЛОГИЯ 
 
 
Вестник КАСУ
 
39 
өлеңі  жоғарыдағы  өлеңнің  заңды  жалға-
сындай.  Бұл  өлеңде  лирикалық  қаһарман 
Қыз  Жібек  болып  үн  қатады.  Жыр  тілінде 
Қыз Жібектің мұңы:  
Мен бүгін бір түс көрдім,  
Түсімде жаман іс көрдім,  
Төлеген мінген көк жорға ат 
Ер тоқымсыз бос көрдім... 
... Қолымдағы тұйғынның  
Заулап келіп аспаннан  
Желкесін қиды бидайық... (3, 172 б.) 
-  деген  жолдармен  өріледі.  Бұл  – 
Жібектің  түсі.  Эпостық  жырлардағы  түс  – 
болар  оқиғаны  бұлжытпай  көрсететін 
маңызды  процесс.  «Қыз  Жібек»  жырында 
Төлегенін  тағатсыздана  тосып  жүрген 
Жібек  түсінде  Төлеген  мінген  Көкжор-
ғаның  бос  келгендігін  көреді.  Жібек 
сондағы  түсінен  шошынып,  жаман  хабар 
әкелер деп жориды. Ер тоқымсыз Көкжорға 
–  иесінің  оралмағанының  ишарасы  ретінде 
қабылданады.  Қыз  Жібектің  бұл  түсі 
шынға айналады. Қособаның түбінде Төле-
ген  мерт  болады.  Жанат  Әскербекқызында 
-  иесіз  оралған  Көкжорға  -  сезім.  Лири-
калық  қаһарманның  жауапсыз  махабба-
тының тұспалы.  
Ту сыртымнан Көкжорға кісінеді, 
 Кісінеуі нені еске түсіреді. 
Иесінің жоқтығы - өңім еді, 
Ер тоқымсыз келгені түсім еді, 
... Ту сыртымнан боз жорға кісінеді... 
(3, 60 б.) 
Ақынның  шеберлігі  сол  –  «көкжор-
ғаны»  символдық  мәнде    ала  отырып, 
лирикалық  қаһарманның  иесіз  сезімін 
танытады.  Жырда  ертоқымсыз  Көкжорға 
болса,  мұнда  –  иесіз  сезім.  Сезім  бар  да, 
сол  сезімнің  иесі  жоқ:  өлеңнің  соңындағы 
«көкшіл  сағым  ішіне  жұтылайын,  жетекке 
алып,  көк  жорға  сезімімді»,  -  деген 
жолдардан соны аңғарамыз. 
Жанат  «Қыз  Жібек»  жырының 
сюжетіне  үш  өлең  жазған.  Үшінші  өлеңі  – 
«Иең қайда, Көк жорға?!» деп басталады.  

Иең қайда, Көк жорға?! 

Қособаның түбінде қалды. 

Соңғы сөзі 

Алты қаздың тілінде қалды. 

Алты қаз арызын айтшы?! 

Өлмеген құлға жаз болды, 

Өлтірген жауыз мәз болды. 

Ғайыпқа жаны асығып,  
ғұмыры қыршын, аз болды 
соны айтты. 

Қособа, сен тіл қатшы?! 
Сыр шығармай сыртына 
Бекем болған Қособа, 
Қарақшыға қанды қол,  
Мекен болған Қособа, 
тіл қатшы! 

Қанды жебе қадалып, 
Қапы кетті ғашығың, 
Жансыз жебе  жан алып 
Арманда кетті асылың 
басқа не деймін. 
Енді  ойымызды  жинақтай  айтсақ, 
ақын  осы  өлеңдері  арқылы  қаһарманның 
нәзік  сырларын,  ішкі  жан  дүниесіндегі  ар-
палыстарды  оқырманына  бейнелеп  жеткізе 
білген.  Лирикалық  қаһарман  Қыз  Жібек 
болып  –  Көкжорғадан,  алты  қаздан,  Қосо-
бадан  сүйікті  жарын  сұрайды.  Сұрай  оты-
рып, өз басындағы осы жайды оқырманына 
түсіндіре  кетеді.  Бұл  жерде  филология 
ғылымдарының  кандидаты,  С.Т.  Қасенов: 
«Көкжорғасын  жоғалтқан  Қыз  Жібек  – 
көңілдің  Төлеген-иесін  аңсауы  да  заңды 
нәрсе», - деп дөп басып айтқан (4, 3 б.).  
Түйіндесек, Қыз жібек жырының сю-
жетіне  құрылған  өлеңдерінде  автор  жыр 
сюжетін  толық  пайдалануды  мақсат  тұт-
паған, жыр қаһармандарының характері ай-
қын  аңғарылатын,  психологиялық  бояуы 
қалың,  нәзік  лиризм,  көркемдігі  жоғары 
эпизодтарды таңдап алған. 
Бұл  өлеңдерді  лирикалық  қаһарман-
ның жан дүниесі мейлінше шынайы ашыл-
ған,  біртұтас  бірліктегі  туындылар  деу 
дұрыс.  Өйткені,  жоғарыда  айтқанымыздай 
Жібектің  жан  жарын  жоғалтқан  зары  мен 
лирикалық  кейіпкердің  өмір  иірімдері, 
оның  сағыныш  пен  мұң  аралас  тірлік 
тылсымдары  бір  арнада  тоғысып  жатыр. 
Бұл  арада  Жанат  ақынның  поэтикалық 
ізденіс  үстінде  ұлттық  нақышты  өз 
сезімімен 
ұштастырып, 
көріктендіріп, 
өңдеп,  оқырманына  қайта  ұсынған  ақын-
дық шеберлігін тани түсеміз.  
Қаламгердің 
эпостық 
сюжетке 
құрылған енді  бір өлеңі  «Ақжүніс ару жы-
лап  оянды...»  (3,  150  б.)  деп  аталады.  Бұл 
өлеңде  лирикалық  қаһарманның  жүдеген 
көңіліне  көне  ғасырдан  келіп  жеткен 
Ақжүніс ару медет болады.  
Ақжүніс ару жылап оянды 

КАЗАХСКАЯ ФИЛОЛОГИЯ 
 
 
Вестник КАСУ
 
40 
Түсімде сені көрдім деп. 
Алладан түйсік бір аян алды, 
Жанары жасты шерлім деп... 
... Аруға айтар зар-мұңым көп - ті, 
Қан жылап тұрып көрістім, 
Тәңіріме болды тағдырым кекті, 
Талақ қылам ба жер үстін,. 
Қожағы – арсыз, Тарғыны – нәрсіз, 
Кер кеткен заман – бұл заман. 
Жеңіліс табар  ар құны – даусыз 
Желді ауыз болса кіл жаман. 
Нәсіп етіп ед Тәңірі нені, 
Жанымды жеген жара –мың, 
Түйсіктен шыққан ар үні еді 
Қасірет шеккен қаралы үн. 
Сауғаға көктен сұрап аянды, 
Кінәмшіл көңіл солмақ па?! 
 Ақжүніс ару жылап оянды  
Арыма жоқшы болмаққа. 
Ақын  жүрегі  «Ер  Тарғын»  жырын-
дағы Ақжүніс арумен сырласқандай. Лири-
калық  қаһарманның  басындағы  мұң-нала 
мен жыр қаһарманы Ақжүністің басындағы 
өзек  жарды  өксік  бір  арнада  тоғысып 
жатыр.  «Ер  Тарғын»  жырында  Ақжүніске 
таласқан  екі  батыр  Қартқожақ  пен  Ер 
Тарғынның жекпе-жегі суреттеледі. Жекпе-
жекте  кім  жеңсе,  сол  батыр  аруды  жар 
етеді  деп  шарттасады.  Ер  Тарғын  жеңіліс 
табады да, сертінде тұрып, Ақжүністі Қарт 
Қожаққа  қалдырып  өз  жолымен  кете 
барады.  Бұған  налыған  Ақжүніс  Қарт 
Қожаққа  тілек  білдіріп,  өзінің  сүйген 
адамы  Тарғынға  қосылғысы  келетінін 
айтады. Шешендігімен де, ақылдылығымен 
де  Қарт  Қожақты  тәнті  етеді.  Арудың 
тілегін  қабыл  алған  Қарт  Қожақ  мәрттігін 
танытып,  Ақжүністі  Ер  Тарғынға  қосады. 
Жырда  Ер  Тарғынның  сертке  беріктігі, 
Қарт  Қожақтың  мәрттігі  ерекше  дәріпте-
леді. Ақжүніс көркіне ақылы сай, қайратты 
ару 
ретінде 
көрінеді. 
Ер 
жігіттің 
қайсарлығы  мен  мәрттігі,  сертке  беріктік 
салт  болған  заманды  аңсаған  лирикалық 
қаһарман  түсінде  Ақжүніспен  «қан  жылап 
тұрып  көріседі».  «Кер  кеткен  заманда» 
туып,  ер-азамат  бойындағы  нәрсіздіктен 
жапа  шеккенін  сездіреді.  Бұрынғы  Қарт 
Қожақ  пен  Ер  Тарғынның  бойындағы 
батырлық,  сертке  беріктік  қасиеттерді  бұл 
заманның жігіттерінің бойынан таба алмай 
қапаланады.  Адамдар  арасындағы  риясыз 
сезім,  кіршіксіз  көңілге  деген  сенімнің 
азайып, 
қоғамның 
рухани 
жағынан 
жұтаңданып  бара  жатқаны  эпос  сюжетіне 
арқа  сүйеу  арқылы  бейнелі  тілмен  жеткі-
зіледі.  
Жанаттың  жырларына  жалаң  баян-
дау, жалпылама өсиет, уағыз айту жат. Ша-
ғын  ғана  өлеңде  адам  тағдыры,  шынайы 
өмір  арпалысы  бар.  Ақын  фольклорлық 
персонажды қатыстыра отырып, лирикалық 
кейіпкердің  сезім  иірімдеріне  бойлаған, 
жұмыр  басты  пенденің,  әйелдің  тағдырын  
көрсете білген.    
Ақынның  қаламынан  туған  бұл  қа-
тардағы  әрбір  туынды  көне  заманмен  сыр-
ласып,  жаңамен  жалғасып  жатқан,  қазақ 
жырына  қосылған  нағыз  көңіл-күй,  сезім 
лирикасы дейміз.  
Қаламгер  өз  жырларының  үлкен 
бөлігін  туған  жердің  өткеніне  үңіліп, 
тарихын танытуға арнаған. Өзі туып өскен 
Тарбағатай  мен  Алтайдың  қойнауында 
жасырылған  тарихты  жыр  тілімен  ақта-
рады.  Туып-өскен  ауылының  тарихын  зер-
делей  отырып,  бүкіл  бір  ұлттың  кешегі 
күніне  көз  жүгіртеді.  Мәселен,  «Бітіридің 
елге  сәлемі»  атты  өлеңінде  лирикалық 
қаһарман  Бітіридің  сәлемі  арқылы  шекара 
бөлінісіне  түскен  халық  трагедиясын 
жеткізеді.  
Сіңірген қаным, терімді, 
Қонысым жатқа телінді. 
Шекара сызып, шек қойып,  
Екіге жарды елімді. 
Кінәлі бұған кім дейін, 
Кімдердің бағын күндейін. 
Тарбағатайдың жайладық, 
Теріскейі мен күнгейін (5, 28б.).  
Бұл  сәлемді  жолдаушы  лирикалық 
персонаж - Бітіри. Бітіри – кезінде Тарбаға-
тай  өлкесінің  әйгілі  адамдарының  бірі 
болған  Құрбан  қажының  қызы.  Құрбан 
қажы – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың 
басында  Тарбағатай  өңірінде  өмір  сүрген, 
жасында  Қоңыз  батыр  атанған.  Шығыс 
Түркістандағы  азаттық  күреске  қатысқан, 
кейіннен қажы атанып, ел-жұртына сыйлы, 
қадірменді  ақсақал  болады.  Ал  Бітіридің 
жары  –  Демежан  атақты  батыр.  Қытайға 
қараған  жерде  жазалаушылардың  қолынан 
мерт  болады.  Бұны  естіген  Құрбан  қажы 
қызын  төркініне  алдырмақ  болады,  бірақ 
Бітіри қайтпай, ерінің отын өшірмеу  үшін 
сонда қалады.  
 

КАЗАХСКАЯ ФИЛОЛОГИЯ 
 
 
Вестник КАСУ
 
41 
Ақын «Бітіридің елге сәлемі» арқылы 
ұлт  тағдырына  жеке  адамның  көзімен  баға 
береді,  жалқы  арқылы  жалпыға  ортақ 
шындықты  танытады.  Қаламгер  тәуелсіз-
дікке  дейін  шындығы  ашылмай,  «жабулы 
қазан»  күйінде  келген  тақырыптардың 
бірін  қозғаған.  Заманның  қыспағын,  елін, 
жерін  сағынған  елдің  мұңын,  лирикалық 
қаһарманның тіліне тиек етеді.  
Қызылащы – қонысым,  
Күнгейден болды өрісім, 
Боталар көзім күні-түн, 
Бөлініп қалған жер үшін,  
деген  жолдардағы  Бітіридің  көзіне 
үйірілген  жас  қатал  тағдыр  қыспағына 
түскен көптің жасы.  
Сағыныш сәлем арнайын,  
Қызының ұқтыр хал-жайын, 
Боз жусанының мен үшін, 
Бір сипап өтші маңдайын (5,) -  
Міне  нағыз  сезім  шынайылығы! 
Сағыныштан санасы сарғайған Бітіри үшін 
туған  жердің  боз  жусаны  да  ыстық, 
қымбат. Бұл жолдар туған жерінен жырақ-
та  жүрген  ақынның  өз  көңіл-күй  әуенінен 
де хабар беретіндей.  
Жанат  Әскербекқызының  өлеңдерін 
оқи  отырып,  есімізге  Мұқағали  ақынның 
«Күпі киген қазақтың қара өлеңін, Шекпен 
жауып  өзіне  қайтарамын»  деген  жолдары 
еріксіз оралады.  
Себебі,  Жанат  ақын  да  қазақ  халқы-
ның  мол  фольклорлық  туынды-ларынан 
сусындай  отырып,  асыл  қазынаны  өзіндік 
поэзия  тілімен  қайта  өңдеп,  жырлаған. Қа-
зіргі қазақ поэзиясының көркемдік көкжие-
гін өзіндік ізденістерімен кеңіте білген.  
 
ӘДЕБИЕТТЕР 
1.  Қабдолов  З.  Сөз  өнері  /  З.  Қабдолов.  - 
Алматы: Ғылым, 1993. 
2.  Негимов  С.  Ақын-жыраулар  поэзиясы-
ның бейнелілігі. – Алматы, 1991. 
3.  Әскербекқызы  Ж.  Қаңтардағы  қызыл 
гүл. – Астана: Елорда, 2001. 
4.  Қасенов  С.  «Мына  ғалам  Сіз  бен  Бізді 
ұға ма?...» // Дидар, 2000. 
5. Әскербекқызы Ж. Көне түркілер әуені. – 
Астана, 2003. 
 
 
 
УДК 81’373.231  
К ВОПРОСУ О КАЗАХСКИХ ФАМИЛИЯХ: СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕН-
ЦИИ 
Абдрахманова Т.М. 
 
В современный период развития лин-
гвистики  наблюдается  расширение  про-
блемно-предметного  поля  ономастической 
науки,  что  стимулирует  рассмотрение  та-
ких вопросов, как сопоставительное изуче-
ние  собственных  имен  и  выяснение  свое-
образия ономастических систем различных 
лингвокультурных сообществ. 
Ономастические  работы  последних 
лет  не  ограничиваются  рассмотрением 
только  географических  названий:  в  круг 
научных  интересов  ономастов  входят  и 
другие  разряды  собственных  имен,  в  том 
числе,  различные  именования  людей  -  ан-
тропонимы,  изучение  которых  позволяет 
выявить  как  универсалии,  так  и  уникаль-
ные  особенности  антропонимической  но-
минации. Следует отметить, что проблема-
тика  национальной  антропонимии  всегда 
находилась  в  центре  внимания  лингвистов 
(казахских/  тюркских  –  С.  Аманжолова, 
Б.А.  Досжанова,  Т.  Жанузакова,  К.  Жуба-
нова,  А.Т.  Кайдарова,  С.  Кенесбаева,  Е.А. 
Керимбаева, В.У. Махпирова, М. Мусабае-
вой и др.). 
Круг вопросов, связанных с антропо-
нимами,  довольно  обширен:  история  их 
развития;  основные  закономерности  име-
нования  людей;  факторы,  воздействующие 
на  историческое  развитие  собственных 
имен  языкового  и  социального  характера; 
фонологические,  морфологические  и  се-
мантические  особенности,  структура  и  мо-
тивация  антропонимов;  лингвокультурная 
специфика  этого  разряда  онимов,  ареал 
распространения отдельных имен и т.д. 
История  становления  казахской  оно-
мастики  тесно  связана  с  исследованием 

КАЗАХСКАЯ ФИЛОЛОГИЯ 
 
 
Вестник КАСУ
 
42 
антропонимов,  в  частности,  рассмотрены 
общие проблемы  казахской (тюркской) ан-
тропонимической  системы,  в  том  числе 
некоторые  проблемы  неофициальных  лич-
ных  имен  (НЛИ)  [Т.  Жанузаков,  1-3;  Е.А. 
Керимбаев,  4;  В.У.  Махпиров,  5];  актуаль-
ные  проблемы  ономастики,  в  том  числе 
антропонимики,  в  контексте  современных 
научных знаний [Г.Б. Мадиева, 6] этнолин-
гвистическая  специфика  назывных  антро-
понимов [М.Д. Мусабаева, 7]; мотивацион-
ный  аспект  антропонимов  казахского  и 
русского  языков  [У.  Мусабекова,  8];  идио-
этнические топонимы и  антропонимы рус-
ского и казахского языков [К.М. Головина, 
9];  антропонимы  глагольного  образования 
в  казахском  и  турецком  языках  [З.К.  Жан-
габылова,  10];  структурные  и  семантиче-
ские  особенности  казахских  и  русских 
официальных личных имен [З.К. Ахметжа-
нова, 11] и др. 
Национально-культурный,  или  этно-
лингвистический потенциал казахских соб-
ственных  имен  достаточно  высок:  «этно-
лингвистичность»  онимов  явно  «просвечи-
вает»  в  работах,  казалось  бы,  специально 
не  посвященных  их  этнолингвистическому 
изучению.  Так,  например,  в  работе  Н.И. 
Ниетбаевой 
«Историко-лингвистический 
анализ  казахских  фамилий»  выявлены  ста-
роказахские  антропонимы,  связанные  с 
языческими  представлениями,  названиями 
домашних  животных,  растений,  этнонима-
ми,  предметами  быта,  названиями  продук-
тов питания [12]. 
По  мнению  ряда  ученых,  сходства 
или  различия  антропонимиконов  (целиком 
или  их  определенных  частей),  принадле-
жащих  разным  народам,  обусловлены  в 
значительной  мере  экстралингвистически-
ми  факторами  (историческими  событиями, 
культурными  параллелями,  религией)  [13, 
с. 226]. 
В связи с этим, как отмечает Г.Б. Ма-
диева,  антропо-  и  этноцентрическая  на-
правленность  современной  лингвистики 
обусловила  особую  значимость  тех  иссле-
дований,  которые  рассматривают  человека 
как  творца  языка  и  речевой  деятельности, 
«рассматривают язык в тесной взаимосвязи 
с  его  носителем  –  человеком  и  шире  этно-
сом  как  носителями  национального  фено-
мена»  [14].  Это  положение  дает  основание 
говорить  о  том,  что  особый  интерес  пред-
ставляют антропонимы, т.к. они «отражают 
ценностную  картину  мира,  говорящего  на 
данном языке» [15]. 
Особенности  национальных  онома-
стиконов, по мнению А.Т. Кайдарова, обу-
словлены  не  только  и  не  столько  принад-
лежностью  их  к  тому  или  иному  нацио-
нальному  языку,  сколько  спецификой  на-
циональной культуры, в среде которой соз-
давалась  и  формировалась  та  или  иная на-
циональная  ономастическая  система.  Они-
мия  любого  народа  содержит  огромный 
информационный  культурно-исторический 
потенциал  и  изучение  собственных  имен  в 
связи  с  культурной  историей  общества  в 
плане  определения  типологических  нацио-
нально-культурных черт различных языков 
может и должно стать одним из кардиналь-
ных направлений в ономастике [16]. 
Данная  статья  посвящена  казахским 
фамилиям и современным тенденциям  пе-
реименования. 
На основе анализа научной литерату-
ры [17] было выявлено, что в древние вре-
мена  казахи имели  только  имя.  По  проше-
ствии определённого времени к этому име-
ни  добавляли  какое-либо  слово,  опреде-
ляющее суть этого человека, или его соци-
альный  статус  на  каком-то  этапе  жизни. 
Например,  Батыхай  был  воином-батыром, 
значит,  именовался  –  Батыхай-батыр,  или 
же  увечный  безрукий  Чотар,  становился 
Чотар-шолак  (в  переводе  шолак  означает 
безрукий). В результате такого добавления 
человек как бы получал полное имя. 
После  присоединения  к  Российской 
империи  казахам  начали  придумывать  фа-
милии. При зачислении казаха в какое-либо 
учебное  заведение  это  являлось  обязатель-
ной  процедурой.  Фамилии,  как  правило, 
давались по  имени  прямого  предка  –  отца, 
деда, прадеда. Причём, уже тогда проводи-
лась планомерная политика – не допустить 
в  фамилии  прямого  указания  на  знатность 
рода.  Например,  прямой  потомок  Чингиз-
хана – Чокан - получил фамилию не Чинги-
зов,  а  Валиханов,  по  имени  своего  деда  – 
Валихана. При этом его  отчество  было  оп-
ределено,  как  Чингизович.  Здесь,  кстати, 
возникают  интересные  ассоциации  парал-
лели со знаменитой фамилией Рюриковичи, 
которая  возникла,  основываясь  на  имени 

КАЗАХСКАЯ ФИЛОЛОГИЯ 
 
 
Вестник КАСУ
 
43 
родоначальника династии – Рюрика. 
В настоящее время имеется два вари-
анта  присвоения  ребёнку  фамилии.  В  пер-
вом варианте ребёнку присваивается фами-
лия  его  отца.  Во  втором  варианте  ребёнку 
присваивается  фамилия,  являющаяся  про-
изводной  от  имени  его  деда  по  отцовской 
линии. Скажем, у Бахыта Аслановича Мус-
тафина  родился  сын,  при  рождении  полу-
чивший имя Доскен. Он может быть назван 
Доскен Бахытович Мустафин, а также Дос-
кен  Бахытович  Асланов,  в  зависимости  от 
того, как решит семейный совет. На казах-
ском языке это имя будет звучать как: Дос-
кен  Бахытулы  Мустафин,  или  же  Доскен 
Бахытулы Аслан. Также в настоящее время 
заметно обозначилась тенденция на замену 
окончаний  фамилий  –  ов  и  –  ев  на  «теги», 
что  в  буквальном  переводе  с  казахского 
означает – из рода. 
Особое  значение  придавалось  родо-
вому имени – Ру-Ел. После революции ро-
довые  имена  были  отменены  и  соответст-
венно заменены фамилиями. Само понятие 
родового имени складывалось из Ру-(род) и 
Ел-(народ). Но и тут имеются исключения, 
так, например,  потомки  Чингизхана  –  чин-
гизиды  -  именуются  торе  (властитель),  а 
потомки  арабов  из  Средней  Азии  велича-
ются  кожайын  (хозяин).  В  русский  язык 
это  слово  перекочевало  из  тюркского.  В 
наши  дни  родовые  имена  у  казахов  имеют 
неофициальное хождение, но известны они, 
как правило, только самым близким людям. 
Слово  ел  –  народ  -  является  обозна-
чением  народа,  который  существовал  в 
действительности  и  в  своё  время  офици-
ально входил в состав Казахского Ханства. 
При  этом  о  нём  обязательно  должно  быть 
упомянуто  в  хрониках,  как  об  отдельном 
народе.  Так,  например,  как  упоминается  о 
найманах,  кипчаках,  уйсуни.  Слово  Ел/Ру 
(народ)  ни  в  коем  случае  нельзя  путать  со 
словом  халык  (народ,  население  страны, 
жители  страны),  а  также  со  словом  –  улт 
(нация). Каждый конкретный Ел/Ру вполне 
может  входить  в  состав  различных  тюрк-
ских народов. Единое происхождение мон-
гольских  и  тюркских  народов  от  одних  и 
тех  же  племён  объясняет  и  тот  факт,  что 
некоторые  Ел/Ру  входят  в  составы  монго-
лов. 
Слово  Ру  обозначает  род  или  клан, 
входящий в состав конкретного Ела. Если в 
разговоре  родовое  имя  именуется  кратко, 
то  в  этом  случае  Ру  не  озвучивается  и  на-
зывается  только  Ел.  Если  же  родовое  имя 
должно  прозвучать  полностью,  то  в  этом 
случае  Ру  называется  первым,  так  напри-
мер: Сары Yйсiн, Шекты Алимулы или Ка-
ра Кыпчак [17]. 
Современная  тенденция  написания 
казахских  фамилий  склоняется  к  укороче-
нию фамилий за счет прибавления нулевых 
окончаний  или  аффиксов  -улы  и  -кызы. 
Ономасты  предлагают  вернуться  к  едино-
образному  мусульманскому  их  написанию 
досоветского периода. Над этим предложе-
нием  несколько  лет  работали  ученые  Ин-
ститута языкознания им. Байтурсынова. По 
словам  замдиректора  республиканского 
центра по развитию языков, действующего 
при  Комитете  по  языкам  Минкультуры, 
Сауле Иманбердиевой, в загсы часто обра-
щаются казахи, недовольные разным напи-
санием  своих  имени  и  фамилии.  По  мне-
нию ученой, на сегодняшний день сущест-
вует  17–18  вариаций  фамилий:  с  русскими 
аффиксами -ов, -ев, -ин, казахскими – улы, 
кызы,  тегі,  персидским  –и.  Согласно  тра-
диционным  нормам  казахского  языка,  это 
написание  считается  неверным.  В  пример 
Сауле  Иманбердиева  привела  "говорящие" 
кавказские фамилии: фамилия Саакашвили 
говорит о принадлежности носителя к гру-
зинской  национальности,  фамилии  Сарки-
сян, Джигарханян – к армянской. 
Пока  же  в  ЦОНы  очень  часто  обра-
щаются  люди  с  такими  искажениями  в 
именах и фамилиях, которые порой меняют 
их  семантику.  Но  органы  документирова-
ния  не  имеют  законных  возможностей  ис-
правлять  ошибки.  В  ЦОНах  могут  убрать 
только русскоязычные окончания -ов и -ев, 
изменить русские -ович и -евич на -ұлы и -
қызы,  а  вот  добавить  или  исправить  одну 
букву, например, в имени Бауржан (должно 
быть Бауыржан) не могут. 
Инструкция,  разработанная  доктора-
ми  филологических  наук  Телхожой  Жану-
заковым  и  Кыздархан  Рысберген,  носит 
рекомендательный  характер  для  органов 
документирования  –  ЦОНов,  ЗАГСов  и 
других. 
Кыздархан  Рысберген  полагает,  что 
казахстанские  фамилии  должны  быть  при-

КАЗАХСКАЯ ФИЛОЛОГИЯ 
 
 
Вестник КАСУ
 
44 
ведены  в  соответствие  с  международными 
стандартами,  где  приветствуются  три-
четыре варианта, поскольку многовариант-
ность приводит к путанице в документах. В 
связи  с  этим  ученые-ономасты  предлагают 
два  варианта  –  двухчленную  систему  по 
европейскому  и  турецкому  стандартам  с 
нулевыми  окончаниями.  Например,  Алкей 
Маргулан  и  Олжас  Сулеймен,  Айгуль 
Асанкызы  или  Айгуль  Асанкызы  Омар. 
Что  касается  окончаний  -ов  и  -ев,  то  здесь 
не должно быть никакого принуждения, то 
есть  убирать  и  оставлять  их  будут  только 
по желанию самих граждан. 
По  информации  председателя  Коми-
тета  по  языкам  Шерубая  Курманбайулы, 
ономасты  планируют  закончить  инструк-
цию  до  нового  года.  После  чего  общест-
венность  сможет  познакомиться  с  ней  в 
СМИ и Интернете [18]. 
«Об  утверждении  Положения  о  по-
рядке  изменения,  восстановления  и  анну-
лирования  записей  актов  гражданского  со-
стояния,  формы  книг  регистрации  актов 
гражданского  состояния  и  формы  свиде-
тельств, выдаваемых на основании записей 
в  этих  книгах,  и  Правил  о  порядке  регист-
рации актов гражданского состояния в Рес-
публике  Казахстан  Постановление  Прави-
тельства  Республики  Казахстан  от  22  мая 
1999  года  N  620  САПП  РК,  1999  г.,  N  20-
21,  ст.  214  при  регистрации  рождения  сле-
дует  обратить внимание на правильное на-
писание  и  произношение  имен,  отчеств  и 
фамилий лиц казахской национальности по 
системе трехчленного антропонимического 
обозначения  в  нижеследующем  порядке: 
фамилия, имя, отчество. При этом по жела-
нию граждан можно вывести из употребле-
ния  в  написании  фамилий  и  отчеств  каза-
хов  несвойственные  казахскому  языку  аф-
фиксы: -ов, -ев, -ова, -ева, -ин, -н, -ины, -на, 
-овна,  -евна,  -ович,  -евич,  а  вместо  них  в 
отчестве  употреблять:  -улы,  -кызы  в  слит-
ном  написании.  Например,  вместо  Байке-
нов  Оспан  Омарович  "Байкен  Оспан  Ома-
рулы",  Кадырова  Рысты  Мадиевна  "Кадыр 
Рысты Мадикызы"» [19]. . 
«В  соответствии  со  статьей  15  Граж-
данского  кодекса  Республики  Казахстан 
допускается  написание  имени  лиц  казах-
ской национальности следующим образом: 
Кадырова  Рысты  Мадиевна  -  Мади-
кызы  Рысты,  Байкенов  Оспан  Омарович  - 
Омарулы Оспан. 
Когда имя отца практически заменяет 
фамилию, в обязательном порядке фамилия 
стоит на первом месте, затем имя, а отчест-
во не записывается. 
В  случаях  неблагозвучности  фами-
лий,  также  отдавая  дань  восточной  антро-
понимической  традиции,  бытовавшей  в 
жизни  казахов,  допускается  по  собствен-
ному  желанию  принимать  -  "и"  при  обо-
значении фамилии: 
Кошкарова  Сара  Акимовна  -  Кошка-
ри Сара Акимкызы. 
При  написании  фамилий,  личных 
имен  и  отчеств  лиц  казахской  националь-
ности  не  допускается  раздельное  написа-
ние, независимо  от  количества слов в лич-
ном имени: 
Абилкасим  (а  не  Абил-Касим),  Гул-
сара (а не Гул-Сара), Сейдахмет (а не Сейд-
Ахмед). 
Такие  же  принципы  написания  ис-
пользуются  и  при  регистрации  перемены 
фамилии, имени и отчества. 
Прибавление  к  фамилии  слов  "тегi" 
(переводится  как  фамилия),  "урпагы"  (по-
коление),  "немересi"  (внук),  "шобересi" 
(правнук) и так далее не допускается» [20]. 
 
Каталог: journals
journals -> Хабаршы вестник
journals -> Н. Ю. Зуева (жауапты хатшы), О. Б. Алтынбекова, Г. Б. Мәдиева
journals -> Л-фараби атында ы аза лтты
journals -> Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871
journals -> Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук
journals -> Казахский национальный
journals -> Ғылыми журнал 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> Казахский национальный
journals -> №4(68)/2012 Серия филология

жүктеу 5.1 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   53




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет