Уа, Алаш баласы! Ақсарбас айтып, сүйінер



жүктеу 0.69 Mb.

бет2/6
Дата09.01.2017
өлшемі0.69 Mb.
1   2   3   4   5   6

Рауан КЕНЖЕХАНҰЛЫWikibilim қо ғам-

дық қорының жетекшісі: 

– Қазақ тілінің мәртебесін арттыру 

мақ сатындағы жасалып жатқан ха лық-

ара 

лық ұйымдардың, өз еліміздегі 

лауа зымды тұлғалардың оң бағалауы 

бізді қуантады. Мұндай ауқымды жоба 

барынша қолдауды қажет етеді. «Са мұ-

рық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры әр-

мен қарай да бізге демеушілік жасай 

бер 

мек. «Википедиядағы» қазақша 

мақа 

лалардың санын жыл аяғына 

дейін 200 мыңға жеткізуді жоспарлап 

отыр мыз. Соған сәйкес мақалалардың 

сапасына да көңіл бөлінеді. Мате риал-

дарын пайдалануға рұқсат берген 

«Қазақ энциклопедиясы» баспасына 

алғыс білдіргіміз келеді. 

Мұрат ӘБЕНОВ, ҚР Парламенті Мәжі лі сі-

нің депутаты: 

– Осы жылдың бас кезінде «бұл 

жобаны мемлекеттік деңгейде қалай 

ұйымдастырамыз?» деген сауалға бе-

ріліп, көңіліміз күдікті болып еді. Құ-

дай ға шүкір, жастар өздерінің іскерлігін 

танытты. Мақалаларды ұйымдастыруға 

Халықаралық  ақпараттық  тех но ло гия-

лар университетінің 200-ге тарта сту-

ден ті жұмылдырылыпты. «Болашақпен» 

ҒА

ЛАМТ



ОР

Әлемнің 281 тілінде жұмыс істейтін 

«Ви кипедия» энциклопедиясында 20 мил-

лионға жуық мақала орналасқан. Веб-

сайттағы тілдер рейтингісінде қазақ тілі 

100 мыңнан асатын алғашқы 40 тілдің қа-

та рынан көрініп отыр. Айта кету керек, 

бүгінде ашық анықтамалықта миллионнан 

астам мақаласы жарияланған ағылшын, 

неміс, француз тілдері көш бастап тұр. 

Wikibilim қоғамдық қорының жетекшісі 

Рауан Кенжеханұлының айтуынша, веб-

сайтқа аз уақыт ішінде қазақша мақала 

жа затын және өңдейтін редакторлардың 

саны 4-тен 230-ға дейін көбейген. Соның 

арқасында 125-орында тұрған қазақ тілі 

38-орынға бір-ақ көтерілді. Атаулы жетістік 

ха лық аралық  вики-қауымдастық  тарапы-

нан жоғары бағалануда. Израильдің 

Хайфа қаласында өткен «Викимания – 

2011» конференциясында Wikibilim 

қоғам дық қоры «2011 жылдың ғаламдық 

ви кипедияшысы» атағын иленіп, Ви ки пе-

дияның негізін қалаушы Жимми Уейлстің 

ар найы грантын жеңіп алды. Жиын со ңын-

да «Қазақша википедиа» жобасына бел-

се не атсалысқандар «Самұрық-Қазына» 

оқыған жастар не жасап жатыр?» дей-

міз. Міне, «болашақтықтардың» Тәуел-

сіз дікке тартуы қандай екеніне куә бо-

лып отырмыз.

Арман СЕРІКҰЛЫ

Есігін айқара ашқан жаңа колледж «Ас-

паптық-орындау және музыкалық өнер 

эс традасы», оның ішінде фортепиано, ха-

лық аспаптар, эстрадалық, үрмелі және 

соқ 


палы аспаптар, «Хор дирижеры», 

«Хореография өнері», «Бейнелеу өнері 

және сызу», «Музыкалық білім беру», 

«Кітап 


хана ісі» бойынша мамандар 

дайындайды. Колледжде заманауи үлгіде 

жабдықталған 6 жеке дайындау ауди то-

рия лары, 1 хореография залы және ор-

кестр класы бар. Оқытушылар тарапынан 

білімгерлерден құралған халық аспаптары, 

эстрадалық-симфониялық оркестрлері 

мен би ансамблі және білімгерлер хорын 

құру мақсатында белсенді жұмыстар жүр-

гі зілуде. Мемлекеттік қолдаумен талантты 

жастарға Жамбыл облысы әкімдігі қау лы-

сының негізінде мемлекеттік білім беру 

тапсырысы бөлініп, өнерлі және дарынды 

80 білімгер мемлекеттік грант иегерлері 

болып білім алуда. Спорт және өнер сала-

сын да халықаралық, республикалық дең-

гей де жетістігі бар білім алушыларға инс-

титут ректорының гранты тағайындалған, 

со нымен қатар, әлеуметтік жағдайы төмен 

студенттерге, білім үздіктеріне институт 

тарапынан оқу төлемақыларына жеңіл-

діктер берілген. Колледжде сапалы білім 

алуға, білім алушылардың шығармашылық 

қабілеттілігін арттыруға және өнер мен мә-

дениет саласының жоғары білікті ма ман-

дарын дайындауға барлық жағдай жа сал-

ған. Өнер ордасының ашылу салтанатында 

сөз алған облыс әкімі Қанат Бозымбаев: 

«Бүгін лентасы қиылған Мәдениет және 

өнер колледжі – талантты жастарды тәр-

биелеуге қамқорлық жасаудың нақты 

көрінісі. Әулиеата жері өнер таланттарына 

ешқашан кенде болған емес. Келешекте 

рес 


публикалық, халықаралық сахнада 

өнер көрсететін таланттарды, білікті мәде-

ниет қызметкерлерін көптеп шығаратын 

білім ордасына айналады деп сенеміз.Бұл 

жаңа оқу орны көпшіліктің тілегімен, облыс 

әкімдігі мен Білім және ғылым ми нистр лі-

гінің қолдауымен ашылып отыр» деді. 

Гүлжан КӨШЕРОВА 

Тараз

ИГІ ІС


Өнер колледжі ашылды

Жуырда Тараз мемлекеттік педагогикалық институты жанынан 

«Мәдениет және өнер» колледжі ашылды. Бұл мәселе Қанат Бозымбаев 

облыс әкімі болып тағайындалғанда айтылған еді. Араға жылдар 

түскенімен ақыры шешімін тапты. Колледж ашудағы басты мақсат - 

қазақ халқының өнерін дамыту, ұлттық мәдениет пен дәстүрлі өнерді 

насихаттау және аймақтың талантты жастарын шыңдау болып отыр. 

Музыкалық аспапта жақсы ойнай білу үшін бейімділікпен қатар, 

әрине, ноталық сауаттылық қажет. Бірақ ойнап үйрену ерекше ғылым-

ды қажет етпейтін шарманка деген аспап бар екен. Ол – қандай аспап?

Айжан НҰРЛЫБЕК, Қапшағай

Шарманка – механикалық үрмелі 

аспап. Дыбыс шығаратын түтікшелер, 

те рілер, металл түйреуіштері бар білік-

ше лер салынған, кішігірім жәшік пішін-

ді тасымалды орган түрі. Ең алғашқы 

шар манка әнші құстарды зерттейтін 

ғалымдарды қарапайым әуендерге 

үйрету үшін XVIII ғасырда жасалған. 

Бұл кішкентай аспаптар серенетта деп 

атал 

ған. Құрылымы жөнінен олар 



кішкентай органды елестеткен, бірақ 

олардың үні өте баяу болған. Шеберлер 

дыбысты күшейтумен айналысқан жә-

не бұл мақсаттарына жеткен. XVIII ға-

сырда күрделі музыкалық автоматтарды 

көріп, бүкіл Еуропа таң-тамаша қалған. 

Кезбе әртістер шарманканы қатты ұнат-

қан. Еуропаның сол кездегі ең танымал 

әндері шарманкамен орындалған. 

Кейін радионың ойлап табылуына бай-

ланысты шарманкаларға сұраныс азай-

ған.


Жаз өткелі бері жайқалған жасыл желектер мен жеміс-жидек-

тер де көзден бұлбұл ұша бастады. Енді жылыжайлардың дәурені 

басталады. Яғни күздің қара суығы мен қыстың қақаған аязына 

қарамастан, өсімдіктер мен түрлі көкөністерді жылыжайда өсіру 

жұмыстары қарқын алады. Бірақ осы жылыжайды кім ойлап тапты 

екен және оның жұмыс ерекшелігі қандай? 

Нұржан САҒЫНДЫҚ, Ақтау

Жылыжайларды кім ойлап тап қа-

нын түсіну үшін шамамен, осыдан 

бес мың жыл бұрынғы уақытқа сапар 

шегу керек. Тап сол кезде Қытайда 

өсім діктер үйде өсіріле бастаған. Бай 

адамдар бір-бірін таңғалдыруға 

тыры 


сып, ең сирек және қымбат 

өсім діктерді сатып алған. Олардың 

көпшілігін тропикалық аймақтардан 

әкелген. Өсімдіктер ерекше күтімді 

қа жет еткен: көп жылу, күн сәулесі, 

ылғал керек болған. Содан ежелгі 

рим діктерге жылыжай салу туралы 

ой келген. Ол ішінен жылытылып, ал 

ша тыры шақпақ тастан жасалынған. 

Шақ пақ тас жылуды сыртқа жі бер-

меген және барлық өсімдіктерге өте 

қажетті күн сәулесін ішке жақсы 

өткізген.

Бүгінде жылыжайлардағы жұ-

мыс тың бәрін компьютер атқарады. 

Ол әрбір өсімдіктің қажеттілігін еске-

ре отырып, қажетті климат пен тем-

пе ратураны қамтамасыз етеді. Ауаны 

ылғалдандырады, суғарады, тіпті 

өсімдіктер мен көкөністерді түр-түрі-

мен сұрыптайды. Ал компьютердің 

жұ 


мысын жылыжай қызметкері 

бақылап отырады. 



«Алаш» десе елең ете 

қалатын жұрт үшін тағы 

бір жағымды жаңалық – 

Астанадағы Еуразия ұлттық 

университетінде «Алаш 

көсемсөзі» 10 томдығының 

тұсауы кесілді. Ел 

Тәуелсіздігінің 20 жылдығы 

қарсаңында иісі қазақ 

жұртшылығына тартылған 

шашу ретінде жарық 

көрген жобаның ұлттық 

баспасөз тарихы тұрғысынан 

маңызы зор, қоғам үшін 

рухани тәлімі де терең. 

Сондықтан болса керек, 

Алаш қайраткерлерінің 

көсемсөзімен жұртшылықты 

қайта қауыштырған алқалы 

жиын барысында елге белгілі 

алаштанушы-тарихшысы 

бар, жазушы зиялылар, 

қайраткер, саясатшылар 

онтомдық құндылыққа құтты 

болсын айтып, тұсауын кесіп, 

батасын берісті.

тек 


шісі және жалпы редакциясын бас-

қарған – Намазалы Омашұлы, жоба мү-

ше лері: доцент Ғалия Ақсейіт, докторант 

Ұшқын Сейдірахман. «Ұшқын жур на лис-

тика факультетінің магистратурасын үздік 

бітірген, көне шағатай, қытай, түрік тілде-

рін жетік біледі. Төте жазуды еркін оқиды. 

Қазір университеттің грантымен док то ран-

тураның екінші курсында оқып жүр», – деп 

жиылған жұртқа жас ғалымды таныстырған 

Намазалы Омашұлы жағдайды пай 

да-


ланып, университет ректорына құлаққағыс 

жасаған болатын. «Ерлан Батташұлы, сізге 

мынаны жеткізгім келеді: соңғы уақытта 

уни верситеттік грант қысқарып, док то-

рант тар шығып қалады деген әңгіме шы-

ғып жатыр. Мүмкін болса, ел алдында мы-

надай ұшқын атып тұрған жас жалынды 

ғалымды қалдыруды сұрар едім» деп, мә-

селені төтесінен қойды профессор. Ректор 

да «шешілмейтін мәселе жоқ» деп кесіп 

айтты. 

«Алаш көсемсөзінің» тұсауын кесу 



барысына жиналған зиялы жұрт кешегі 

қайраткерлердің нағыз қайратшылдығын 

еске алып қана қойған жоқ, қазіргі қарын 

аштырар тірлікке сын айтып, қадау-қадау 



пікірлер де ортаға түсті.

Жүрсін ЕРМАН, ақын, Халықаралық «Алаш» сыйлығының иегері:

– Еркін Ібітановтың өлеңі бар еді: «Арғы атам – әлде моңғол, әлде түрік, бұл өзі 

– әл де шындық, әлде өтірік. Ақиқатын білетін адамдарды, жіберген тарих өзі көрге 

тығып». Сол секілді Алаш қайраткерлерінің шарапатынан сусындай алмайтын за-

ман да өмір сүргенімізбен, Тәуелсіздіктің өзі бізге мұны сыйлап отыр. Дегенмен Алаш 

арыс тарының еңбектері қолымызға енді ғана тиіп жатқанына қарамастан, қадіріне 

жетіп жатқанымыз да шамалы. Сондықтан да Н. Омашұлы бастаған топ қыруар жүк 

кө теріп, көп еңбек тындырған екен. Ғажайып қазына, том-том Алаш сыры. Бірақ 

ти ражы аз. «Алаш қайраткерлері көсемсөзінің онтомдығы он мың ғана тиражбен 

шы ғыпты» деген не ол? Бұны түзетсек керек.

Дихан ҚАМЗАБЕКҰЛЫ, Еуразия университетінің проректоры, алаштанушы:

– Бүгінгі онтомдық – Алаш қайраткерлері дәуірінің айнасы. Дәл осы дәуірде 

ұл тымызға қатысты көп дүниелер туды. Бұның жақсысы қайсы екенін кейінірек анық-

тармыз, алайда бізге бүгінгі керегі – Алаш көсемсөзінің мәтіні. Өйткені бұл бағытта 

атқаруға тиісті шаруа – шаш етектен. Басқасын айтпағанда, ұлтқа қадірлі үлкен әде-

би, рухани тұлғаларымыздың еңбектері жеке кітап болып шыққан емес. Іздегенде 

сө ремізден суырып ала қоятын тұлғалардың кітаптары жоқ әлі. Оны кім шығарады? 

Сон дықтан кейінгі ізденгіш жастарды осы арнаға бұрсақ ұтармыз. Әсіресе ескі қазақ 

әде би тілін (көне шағатай) білетін адамдарға сұраныс мол.

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, тарих ғылымының докторы, шоқайтанушы:

– Үш ұсынысым бар. Біріншіден, біз бүгінгі күні ұлттық журналистиканың бас-

тауы на барып, соның дәмін татып жүрміз. Сол тұстағы басылыммен, көсемсөзбен 

жұрт қауышып жатыр. Ендігі күні сол жылдары қазақ мәселесін жіті көтерген көрші 

жұрт тардағы басқа да басылымдар зерделенсе. Мәселен, Исмаил Гаспаралы 

шығарған татардың «Тәржіман» газетінің жартысына жуығы қазақ мәселесіне, онда 

да жер мәселесіне қатысты болды. Түркияда шыққан «Түрк юрды» секілді газеттер 

де, М.Шоқай шығуына тікелей атсалысқан «Иени Түркістан» жұрналы, Тәшкентте 

шық қан «Ұлық Түркістан», Уфада «Уақыт» секілді газет-жұрналдар қазақ мәселесіне 

бірқанша көңіл бөлді, баспасөзден алынған орны да көлемді еді. Бұлардың бар-

лығының түпнұсқаларын табуға болады. Екіншіден, бұрынғы аудармаларда ре дак-

циялық қателер баршылық. Ал кейінгі жылдары ғалымдар, ізденушілер түпнұсқамен 

жұмыс істемей, керісінше, сол кеткен қателіктерді одан әрі қайталап барады. Бұл 

дұрыс емес. Ендеше, түпнұсқамен танысуға жағдай жасап, жолын келтірсек. Үшін-

ші ден, тіл білетін жас мамандарға көңіл бөлу. Оның ішінде де еуропа тілдерін емес, 

қазақтың ескі әдеби тілдерін, түркі-шағатай, араб-парсы тілдерін білетін мамандарды 

да осы бағытқа көбірек тартсақ. Біздің арғы-бергі тарихымыздың басым бөлігі – осы 

тіл дің қойнауында. Зерттеуді талап ететін тұс та – осы. Бұндай тақырыпқа баратын 

ғы лымдарды қолдап, үлкен мектеп қалыптастырсақ екен.

Қойшығара САЛҒАРАҰЛЫ, тарихшы, түркітанушы-ғалым:

– Қазір біз Алматыға да, Астанаға да Мирзоянға көше береміз. Халық аштан қы-

рылған кезде билікке келіп, сол тұста кеңестің азғантай жылылығы танылғанына мәз 

болып, оны қазақ жұрты «Мырзажан» деп ардақтауға да барды. Ал сол «Мыр за -

жаныңыз» кешегі 1937 жылы орталық комитетке әлі ешкімнің де халық жауы екендігі 

анықталмай тұрғанда-ақ 7347 адамды халық жауы деп ұстауға, оның 2437-ісін атуға 

рұқсат сұрап, жеделхат жолдайды екен. Кейін орталық әлгі санды дөң ге лектеп 7500 

адам ды халық жауы ретінде ұстап, 3000-ын атуға рұқсатын бере са ла ды. Бұл жеделхат 

сақ талған. Бүгінгі онтомдығы шығып жатқан Алаш зиялыларының аты луына да Мыр-

за жанымыз себеп болды. Сол Мирзоян атындағы көше – мына біз отыр ған уни вер-

си теттің ар жағында ғана. Бұл қалай? Ата-баба рухына адалдығымыз осы ма? 

«Википедиядағы» қазақша мақала саны жүз мыңнан асты. 

Бүгінге дейін кенже қалып келген жаһандық интернет энцик ло-

педиясының қазақша бөліміндегі мақалалар саны бес ай ішін де 

он есеге өсіпті. Бұл туралы Алматы қаласында Wikibilim қоғам-

дық қоры ұйымдастырған баспасөз мәслихатында мәлім болды.

А

б



ай ОМАРОВ (к

о

лла



ж)

РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ АҚПАРАТТЫҚ ГАЗЕТ

№195 (647) 3.11.2011 жыл, бейсенбі



www.alashainasy.kz

3

e-mail: info@alashainasy.kz

САЯСИ БЮРО

Басы 1-бетте

ОЙ-КӨКПАР



Замир ҚАРАЖАНОВ, саясаттанушы

Андрей ЧЕБАТАРЕВ,

 

«Альтернатива» өзекті мәселелерді 



зерттеу орталығының директоры

Қырғызстан Кедендік одаққа кірген 

жағдайда еліміз үшін тиімді бола ма?

Сарапшылардың басым көпшілігі «қырғызды өзімізге 

жақын ұстау керек» деген пікірге түйіседі екен. Тіпті 

экономикалық тұрғыдан аз-маз шығын көрсе де қазақтар 

мен қырғыздар жақын болғаны дұрыс деп есептейтіндер 

басым болып шықты. Себебі шағын Қырғызстан аймақтағы 

көршілерінен алшақтаған жағдайда өзіне шалғайдан серік 

іздейтіні сөзсіз. Айналып келгенде, қырғыздардың Кедендік 

одаққа ұмтылуының да басты себебі Қазақстан мен Ресейден 

қол үзіп қалмау ниетінен туындаған. Дегенмен қауіпсіздік 

мәселесіне келгенде, алқам-салқам жатқан көршілес елдің 

жағдайы әлі де терең сараптауларды талап ететін тақырып. 

ТҮЙІН

Өзіміз білеміз, Кедендік одақ іске қо-

сыл ғалы бері бізде көптеген тауарлар дың 

енуі қиындаған болатын. 

Тағы бір мәселе, Қазақстан Қырғыз 

экономикасына кіреді. Мүмкін олардың 

шикізат өндірісіне араласуы ықтимал. 

Дайындаған Сәкен КӨКЕНОВ

 

Амнистияға іліккен азаматтарды қоғамға бейімдеудің қандай тиімді жолдарын ұсынар едіңіз?



Шалатай 

МЫРЗАХМЕТОВ, 

Мәжіліс депутаты:

Амангелді 

АЙТАЛЫ, 

қоғам 

қайраткері:

Кәрібай 

ТАСШАБАЕВ, 

заңгер:

?

А Л А Ш Т Ы   А Л А Ѓ Д А Т Ћ А Н   С А У А Л

А Л А Ш Т Ы   А Л А Ѓ Д А Т Ћ А Н   С А У А Л

–Оның жолдары көп. Тек ниет болса, рақымшылықпен түрмеден 

босап шыққандарды да қайтадан қоғамға бейімдеуге болады. Ол 

үшін ең бірінші, еліміздің әр аймағынан бейімдеу орталықтарын 

ашуымыз қажет. Оларды қайтадан оқытып, бір-екі айлық курс-

тар ашып, дәнекерлеуші, ағаш және темір ұстасы секілді кәсіби 

мамандықтарға үйретіп, жұмыс істеуіне аса мән беруіміз керек. Тіп-

ті мемлекет тарапынан арнайы бағдарлама жасап, Үкімет есебінен 

қаржыландырғанымыз жөн. Бізде оларды қоғамға бейімдейтін түрлі 

бағдарламалар жоқ емес, бар. Бірақ ешқайсысы да, шын мәнісінде, 

осы іспен айналысып жатқан жоқ, тек есеп берумен ғана шектеліп 

отыр. Осының салдарынан рақымшылықпен босап шыққандардың 

басым көбі қайтадан қылмыс жасап, түрмеге тоғытылып жатады. 

Оларға туған-туыстары да үрке қарайды, мемлекет те жұмыс істеуі-

не мүмкіндік жасай алмайды, енді олар не істеу керек, ақша үшін, 

тамақ үшін қайтадан ұрлық жасауға мәжбүр болады. Сондықтан әр 

аймақтан бейімдеу орталықтарын көптеп ашатын уақыт жетті.

–Өкінішке қарай, біздің қоғамда абақтыдан босап шық-

қандарға үрке қарау басым. Өздері қағажу көріп, жүй ке 

жүйе сі тозған адамды көкіректен итермеу керек. Жан қысыл-

ғанда жасаған қателігі үшін онсыз да өз жанын жеп жүрген-

де оларды көкі рек тен қаққандай болсақ, онда олар қайтадан 

қыл мысқа ұрынуы ғажап емес. Мен өз тәжі рибем нен айта-

тын  болсам,  70-жылдары  оңтүс тіктің  аудан да ры ның  бірінде 

құрылыс  мекемесінің  бас шы сы  болға нымда,  мүм кіндігім 

болғанша  абақ ты дан  шыққан дарды  жұмыс қа  қабыл дауға 

көмек тесетінмін. Олар екі-үш ай, ары кетсе бір-екі жылда-ақ 

осы қоғамның белсенді мүшесіне айна лып шығатын еді. 

Олардың барлығы қазір отбасын құрып, үбірлі-шүбірлі бо-

лып отыр. Сондықтан оларды қоғам ға бейімдеуге Үкімет 

араласып, ішкі істер органдары әкімдік пен бірлесе жұмыс 

істеп, жұмысқа орналасуына көмектесуі қажет.

–Тәуелсіздік алғалы «Рақымшылық жасау туралы» заң елімізде жетінші 

мәрте жасалынғалы тұр. Осы уақытқа дейінгі рақымшылыққа байланысты 

еркіндік алғандар қоғамға қаншалықты бейімделді, олардың неше пайы-

зы жұмысқа орналасып, отбасын құрып, өз еліне пайдасын тигізді? Ішкі іс-

тер министрлігі өкілдерінің өзі олардың дені қайтадан қылмысқа ұрынып, 

түрмеге түсетінін айтады. Тіпті олардың арасында колонияда жататын орын 

бар, ішетін тамақ бар, жағдайлары жақсы болғаннан кейін түрмені еркін-

діктен артық көретіндері де жоқ емес. Мұның барлығы айналып келген-

де, жұмыссыздықтың салдарынан болып отыр. Сондықтан оларды түзеу 

колониясында отырғанда жұмысқа бейімдеуіміз қажет. Сонымен қатар 

әлеуметтік ортамыз да түрмеден шыққандарға іштей күдікпен қарап, 

сенімсіздік танытып жатады. Олар қайтадан түзеле алмайтын, дұрыс жолға 

түсе алмайтын секілді көзқарас танытады. Ол дұрыс емес. Сондықтан 

халық арасында «Бұл қателесіп кетті-ау, мұндай қателік барлығымызда да 

болуы мүмкін ғой, сол үшін оны сүйемелдеп, қолтықтап, ел болып аяғынан 

тұрғызып жіберейік» деген психологияны сіңдіруіміз қажет. 



Дайындаған Серік ЖҰМАБАЕВ

Әрине, Қырғызстанның Кедендік 

одақ қа деген ұмтылысын түсінуге бола-

ды. Олар үшін бұл тиімді болуы да мүмкін. 

Қан ша дегенмен жұмыс күші еркін қоз-

ғалады, ал өнімдері тұтынушыларын та-

бады. Ал Қырғызстанда біздің өнімдерді 

кеңінен пайдаланатындай нарық жоқ. 

Оның үстіне, Қазақстан негізінен дайын 

өнім дер емес, шикізат экспорттайды. Яғ-

ни экономикалық тұрғыдан тиімді бола-

тын тұстары аз. Бізге одан гөрі Еуропа ел-

де рімен қандай да бір келісімдер орната 

беру әлдеқайда тиімді. Қырғызстанды 

Ке дендік одаққа тартуға жұмсалған күшті 

мұ най мен уран бойынша келіссөздерге 

бағыт тағанымыз  жемістірек. 

Тағы бір мәселе, Қырғызстанның өзін-

де де алтын, газ деген сияқты бірқатар 

табиғи ресурстар бар. Олар өздері де 

шикізат экспорттайды. Сол шикізаттарды 

өндіруге бәсекелестік танытамыз демесек, 

өзге пайда көзі жоқ. 

Ал саяси тұрғыдан келетін болсақ, Қыр-

ғызстан бізге қарағанда ашық-шашық жат-

қан аймақ. Онда қауіпсіздік мәселесі жол ға 

қойылмаған. Түрлі діни-экстремистік идео-

логиялар, саяси топтар тамыр тарқат қан. 

Әсіресе діни тұрақсыздық ушы ғып тұрғаны 

белгілі. Діни топтардың ара сындағы өзара 

тартыс, діни топтардың би лік ке бәсекелестік 

Хан Кененің басы табылса

Елбасы оны елге әкелуге күш салады

келісім жасалған. Сондықтан да Ресейдің 

көптеген мұражайларында қазаққа тиесілі 

құндылықтар сықып тұр. Олардың біразын 

білемін. Мәселен, Шоқан Уәлихановтың, 

оның әкесі Шыңғыстың тұтынған заттары 

бар. Бұлардың бәрі – кезінде өз еркімен 

тапсырылған дүниелер. Оларды бүгін 

қайтарып алуға заңдық құқығымыз жоқ. 

Өйткені бір кездегі келісім бойынша сол 

елде қалдырылып отыр», – дейді Мұхтар 

Абрарұлы. Тоқетері – Мәжіліс мақұлдаған 

конвенция еліміз Тәуелсіздік алғаннан 

кейінгі кезеңде шетке асып кеткен құнды-

лықтарды құнттауға жол ашады. Расында, 

соңғы 20 жылда сыртқа кеткен қазақтың 

асыл мұралары да аз емес секілді.

Әйтсе де депутат Амангелді Момышев 

мырза Кенесары ханның басына қатысты 

мәселені көлденең тартып, тұшымды жау-

ап күтіп еді. Қазақтың соңғы ханының басы 

жөнінде министр мынадай мағлұматты 

тарқатты: «Кенесарының басы «анда жа-

тыр», «мында тұр екен» деген деректер 

1990 жылдан бастап әртүрлі болжаммен 

айтыла бастады. Менің оны іздемеген 

жерім жоқ. Министрліктің қызметіне кел-

геннен соң Орынбордан іздестірдік, Ом-

быны шарладық. Кунскамерада делінді, 

онан да қарадық, этнографиялық музейде 

деген әңгіме де болды, одан да таппадық. 

Тіпті осындай «бар болуы мүмкін» деген 

деректердің бірде-біреуі ескерусіз қалған 

жоқ. Ол аз десеңіз, біз Кене ханның де-

несін тауып қаламыз ба деген ниетпен 

Қырғызстанның территориясындағы Тоқ-

мақ маңындағы Кекіліксайда төрт жерден 

археологиялық қазба жұмыстарын жүр-

гіздік. Ешбір жерде, Ресейдің бірде-бір 

құжатында да, мұражайында да «мынау 

– Кенесары ханның басы» деп тіркелген 

мағлұмат жоқ. Егер ондай мәлімет табыл-

ған жағдайда, шынын айтқанда, Мемлекет 

басшысына дейін өтініш жасап, оны 

қайтаруға қолымнан келгеннің бәрін жа-

сар едім. Бұдан бөлек, Елбасының тапсыр-

масы болған: «егер, шынымен, Ресей дің 

МӘЖІЛІС


Мәжіліс алдында конвенцияның мән-

мағынасына тоқталған мәдениет министрі 

мұның құжаттың Қазақстан үшін қажеттігі 

тұрғысына екпін сала сөйлеген болатын. 

«Біріншіден, 2012 жылдың 1 қаңтарынан 

бастап Кеден одағына мүше мемлекеттер 

ортақ экономикалық кеңістікке енеді. Бұл 

ретте Беларусь пен Ресей конвенцияға 

әлдеқашан мүше болып үлгерген. Осыны 

ескеретін болсақ, аталған мәселені 

Қазақстан тарапынан ертерек біріздендіру 

қажет. Бұған қоса ТМД елдерінің ортақ 

мәдени кеңістігінде орналасқандығын еске 

салсақ, Қазақстан осынау халықаралық 

құжаттан шет қалмауы шарт. Екіншіден, 

мемлекеттердің мүддесіне жауап беретін 

халықаралық құжатқа қосылу – өрке-

ниеттіліктің белгісі. Бұл еліміздің имиджіне 

оң әсер етеді. Мәселен, біз бұған дейін 

ЮНЕСКО-ның шешімімен жасалған бүкіл-

әлемдік мәдени және табиғи мұраны қор-

ғау туралы конвенцияға қосылдық. Мына 

конвенция да содан туындайды. Осының 

арқасында біз бүкіл әлемдегі үлкен тарихи 

маңызға ие мәдени мұралардың тізімі не 

еліміз үшін аса құнды ескерткіштерді 

(Қ.Ясауи кесенесі мен «Таңбалы тас перог-

лифтері» ескерткіштерін. – авт. ) енгіздік. 

Бұл шара Қазақстанның мәдениетін халық-

аралық деңгейде насихаттауға мол мүм-

кіндік тудырды. Үшіншіден, конвенция осы 

салаға қажетті кадрларды даярлауға, 

мәдени құндылықтарды әкелу мен әкету 

мәселесін реттейтін арнайы қызметтерді 

құруға септігін тигізеді», – дейді мәдениет 

министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед. Оның 

айтуынша, конвенция мәдени құндылық-

тарды ұрлаудан қорғау бойынша мүше 

мемлекеттерге түрлі шараларды да жүк-

тейді. Мәселен, құжатқа сәйкес мүше мем-

лекеттер ұрланған мәдени құндылықтарды 

еліне кіргізбеуі, мәдени құндылығы ұр-

ланған мемлекетке ол жайында ақпарат 

беруі және ұрланған құндылықтарды өз 

аумағында орналасқан мұражайлардың 

қабылдауына жол бермеуі тиіс. Бұл барлық 

мемлекеттер үшін мәдени құндылықтарды 

қорғау саласындағы ең өзекті мәселе бо-

лып табылады. 

Сөз арасында депутаттар көтерген 

сауалдарға орай, Мұхтар Абрарұлы Кеңес 

Одағы тұсында Ресей асқан құндылықтарға 

да тоқталып өтті. «Одақ тарқаған тұста 

әрбір мемлекеттің аумағындағы мүлік сол 

елдің меншігі болып табылатыны туралы 

мұражайларында Кененің басы сақ талған 

болса, оны табу керек, іздеу керек» деген. 

Президент «қолыңнан келмесе, маған айт, 

оны алдыруға күш саламын» деп еді. 

Өкінішке қарай, ресми жолмен де, ресми 

емес жолмен де, ғалымдардың қолындағы 

мағлұматтармен де түгел іздестірдік, та-

былмады».

ЖИЫН


Қырғыз экономикасында қазақстандық 

бизнесті қызықтыратын салалар бар-

шылық деп ой 

лаймын. Қырғызстанда 

жаңадан күш алып келе жатқан бизнес 

түрлері бар. 

Ал қауіпсіздік мәселесіне келетін бол-

сақ, Қырғызстанда діни экстремистік аху-

ал мәз емес екені белгілі. Бірақ ол бізбен 

шекаралас жатқан ел. Оның үстіне, шека-

раларымыз ашық жатыр, еркін қатынас 

орнаған. Яғни Кедендік одаққа енсе де, 

ен бесе де өзінің әсерін жалғастыра бе-

реді. Онымен күресудің жолдары мүлде 

басқа. Екінші жағынан, діни экстремис тік 

идеологиялардың қай тұстан келіп жат-

қанын да нақты білмейміз ғой. Мысалы, 

қазір еліміздің оңтүстік аймақтарынан гөрі 

батыс аймақтарында саяси діндердің сал-

дары қатты байқалуда. 

Жалпы алғанда, Қырғызстанның Ке-

дендік одаққа кіруінің тиімді жақтары ба-

сым деп есептеймін. Кедендік одақ ішін де 

де Қазақстанға серіктес болар ел керек 

екенін тағы бір қайталағым келеді. Қыр-

ғызстанның Кедендік одаққа енуі жағым-

ды болса да, жағымсыз болса да ол үлкен 

серпіліс бере алмайды. Қанша дегенмен 

шағын аймақ. Ал Қырғызстанның өз ішін-

де бұл жағдай үлкен-үлкен өзгерістер ре-

тін де қабылдануы мүмкін.

орнатуы деген сияқ ты құ былыстар жағымды 

емес. Егер Қыр ғыз стан өз ішіндегі қауіп-

сіздікке жауап бере алмаса, олар сол идеоло-

гиялардың сыртқа әсер бермеуін тіпті қада-

ғалай алмайды деген сөз. Бұл жағынан кел-

генде Қазақстан ның да қауіпсіздігіне кері 

әсерін тигізер еді. Жалпы, Орталық Азия ел-

деріне Ауғанстан ғана қауіп төндіріп тұр де-

ген пікірмен келісе алмаймын. Қазір Қыр-

ғызстанның Ауған стан нан айырма шылығы 

көп емес. Егер сол радикалды идеологиялар 

Қазақ станға қарай жылысса бізге де оңай 

тимесі сөзсіз. Меніңше, Қырғызстанды Ке-

дендік одаққа қоспай тұрып, ҰҚШҰ, ШЫҰ 

секілді меке ме лердің көмегімен сол елдегі 

қауіптерді сейілтіп алу қажет.



1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал