Туралы таным


Сәләфияны арнайы жол ретінде ұстанудың



жүктеу 2.46 Kb.
Pdf просмотр
бет10/11
Дата07.03.2017
өлшемі2.46 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Сәләфияны арнайы жол ретінде ұстанудың 
бидғат екендігіне дәлел
Сәләфияны арнайы жол ретінде ұстану қашан 
пайда болды?
Сәләф  дәуірінің  мұсылман  үмметіннен  тыс  кітап 
иелері және басқа да қауымдарды қамтығаны баршаға 
мәлім.  Сонымен  қатар  өздерін  Исламға  жатқызатын 
көптеген  топтар  мен  ағымдар  да  болды.  Бірақ  олар 
әр  түрлі  себептерге  байланысты  мұсылман  үмметінің 
көпшілік  ғұламалары  мен  имамдары  тарапынан 
мақұлданған  Құран  мен  сүннетті  түсіну,  тәпсірлеу 
жолынан  ауытқыды.  Бұл  ауытқу  оларды  әр  түрлі 
шырғалаң  мен  адасушылыққа  итермелеп,  одан  әрі 
топ-топқа  бөліп  тастады.  Бұлардан  харижия,  муржия, 
мұғтазилаларды  атауға  болады.  Содан  кейін  бұлар  өз 
іштерінде көптеген тармаққа айырылды. Олардың көбі 
бір-бірін  күпірлікпен айыптайтын болды.
Осы  әртүрлі  топтарға  қоса  сәләф  дәуірі  басым 
көпшілік қалың топты (сәуәд ағзамды) да қамтыды. Олар 
(сәуәд ағзам) – ижтихадта, тәпсірлеуде Пайғамбарымыз 
(с.а.у.) бен оның сахабаларының мәтіндерді түсіну жолы 
мен  ұстанымдарынан  алынған  қағидаларға  бағынған 
мұсылмандар еді. Бұлар «әһли сүннә уал жамаға» деп 
аталды. Олардың барлығы бұл қағидаларды бір ауыздан 
қабыл етті. Бұрыс жолдағыларды тани білу үшін тура 
жолдағылардың  ерекшеліктері  мен  сипаттарын  білу 
қажет. Сондықтан біз басқаларды қоя тұрып осы «әһли 
сүннә уал жамаға» деп аталатын қалың қауым жайлы 
әңгімелейміз.  «Олардың  бұл  атты  иеленуінің  себебі 
неде?  Мағына  тұрғысынан  мутауатыр  дәрежесіне 
жеткен  көптеген  хадистерде  Пайғамбарымыздың 
(с.а.у.) мадақтап дәріптеген, олардың ізінен еруді әмір 

156
Мәзһаб туралы таным
еткен  мұсылман  жамағаты  осылар  болуының  сыры 
неде?» - деген сұрақтар аясында оларды тануға тыры-
самыз.  Олардың  бұл  атқа  лайық  болуларының  басты 
себебі  ақылдың  басшылығы  мен  нақылдың  (Құран 
және хадис) дәлелін өте шеберлікпен үйлестіру жолын 
ұстанғандығы  болды.  Одан  кейінгі  себеп  –  мәтінді 
тәпсірлеуде  араб  тілінің  ережелерін  басшылыққа 
алу  еді.  Пайғамбарымыздың  (с.а.у.)  Құранды  түсінуі 
мен  сахабалардың  тәпсірлеу  ижтихадтарында  мұның 
барлығына олар үшін тәжірибе жүзіндегі нақты үлгілер 
жеткілікті болды. Демек әһли сүннәт пен өзге адасушы 
топтардың арасын ажыратып тұратын, олардың жеке-
дара тура жолда екенін паш ететін нәрсе ол – өзгелерден 
ерекшеленіп,  өз  жақтастарын  жинауға  арналған  бел-
гілі  бір  топтың  жалаң  ұраны  емес  еді.  Бүгінгі  көріп 
жүргеніміздей жалаң ұранмен жақтас жинау «сәләфия» 
ағымын мәзһаб етіп ұстанудың  нақ өзі. Нағыз сәләфус-
салихиннің өміріне үңілсек, бұлай істеу олардың ойына 
да  кіріп  шықпағанын  көреміз.  Егер  олар  жамағаттық 
немесе  ағымдық  сипатпен  ерекшеленгенде,  сөз  жоқ, 
Құран мен хадистен ауытқыған өзге топтар да олардың 
тобына кірген болар еді. Себебі олар да әһли сүннә уал 
жамаға  болып  көрінуге  қатты  мұқтаж  болатын.  Егер 
соншалықты сыртқы көрініспен бітер оңай іс болғанда, 
олар да осы мәзһабтың құрамына енсе де, енбесе де сол 
мәзһабтың  терісін  жамылып,  сол  ұранмен  ұрандатар 
еді. 
Бірақ-та  әһли  сүннә  уәл  жамағаттың  бірлігін 
көрсетуде  немесе  өзге  адасушылардың  қисық  жолы-
нан бөлінуде ешбір ұранның да жеке топ болудың да 
әсері  жоқ  екендігі  әрбір  ақылды  жанға  аян.  Оларды 
өзге  қисық  жолдағылардан  ерекшелеп  тұрған  нәрсе  – 

157
Сәләфия хақ жол ма?
олардың жоғарыда айтылған ғылыми әдістемелік жолды 
ұстанулары еді. Яғни, бірінші – хабардың сахихтығын 
тану; екінші – Құран мен сүннет мәтінін түсіну; үшінші – 
ижтихад жасаудың қағидалары мен негіздерін қолдану. 
Осы жолды ұстанғандардың барлығы «әһли сүннә уәл 
жамаға» деп аталған топтың шеңберіне кіреді. Мейлі ол 
бұл дүниенің ең соңғы ғасырында өмір сүрсе де. Себебі 
бұл жол ешкімнің меншігі емес. Кім лайық болса, сол 
ғана  иемдене  алады.  Ол  жолды  ұстанбағандардың 
барлығы  Исламның  алғашқы  ғасырында  өмір  сүрсе 
де әһли сүннә шеңберінен шығып қалады. Кім лайық 
болмаса,  оны  ешқандай  сыртқы  көрініс  немесе  ұран 
құтқара алмайды. 
Олай  болса,  бүгінде  жоғарыдағы  әһли  сүннәнің 
таразылаушы  жолының  орнына  ұсынылып  жүрген 
«сәләфияны  мәзһаб  ретінде  ұстану»  деген  нәрсе 
алғашқы үш ғасырдағы сәләфу-с салихинда болмағаны 
белгілі болды. Ондай бір ұранмен бұл жолға қосылу ісі 
олардың ойына да кіріп шықпады. Сосын олар өздеріне 
ұнамағандарға  «сен  әһли  сүннәдан  шықтың»  демей-
тін. Одан кейінгі ғасырларда да осы аталмыш ғылыми 
жол  жалғасын  тапты.  Барлық  ғасырларда  осы  жолды 
ұстанып,  әһли  сүннә  уәл  жамаға  жолындағыларға  ер-
гендер  және  бұл  жолдан  тайғандар  болып  бөлініп 
отырды.  Бірінші  топтағылар  барлық  ғасырларда 
мұсылмандардың  ұлы  көші  болып  саналатын  әһли 
сүннә  уәл  жамаға  құрамына  енді.  Екінші  топтағылар 
аталмыш ғылыми жолдан ауытқу деңгейіне қарай әһли 
сүннә уәл жамағаттан ұзақтап отырды.
Осынау  өткен  ғасырлардың  ешбірінде  тура 
жолдағылар  мен  адасушылардың  арасын  ажыратып 
тұратын  аталмыш  ғылыми  жолды  «сәләфия»  деген 

158
Мәзһаб туралы таным
мәзһабты  ұстанумен  айырбастаған  ешкімді  көрмедік. 
Яғни бұл мәзһабқа кіру тура жолға түсу, бұл мәзһабқа 
кірмеу  адасушылық  әрі  бидғатшылық  болып  санала-
тындай.
Тарихқа  ұзақ  уақыт  үңілдік,  көптеген  зерттеулер 
жасадық, бірақ исламның ешбір дәуірінде бұл мәзхаб 
жайлы дерек кездестермедік. Сондай-ақ ешбір ғасырда 
өзінің ағымына тән шектеулі пікірлері мен ахлақтарына 
адамдарды  шақыру  арқылы  мұсылмандардың  ара-
сында  қандайда  бір  «сәләфия»  деп  аталатын    топ 
болғандығын  ешкім  айтқан  емес.  Осы  топтың  пікірі 
бойынша «бидағия», «далалия» (адасушы) немесе «ха-
лафия»  (кейінгілер)  деген  топтың  болғаны  жайлы  да 
дерек жоқ.
Біздің  бар  естігеніміз  «сәләфу-с  салихиннің» 
іс-әрекетінен  алынып  құрылған  аталмыш  ғылыми 
жолдың  аясында адамдардың ақиқаттан тайып-тайма-
ғандықтарының  анықталатындығы  ғана.  Сәләфқа 
еру  –  осы  ғылыми-әдістемелік  жолды  дұрыс  үлгіде 
қолдану жолында олардың іс-әрекеттері мен білімдерін 
басшылыққа  алу  арқылы  ғана  болады.  Осы  жолдың 
аясынан  шықпайынша,  сәләфус-салихиннің  өз  арала-
рында  әртүрлі  пікірлерге  баруы  дұрыс  болған  болса, 
онда  олардан  кейінгі  келгендер  де  аталмыш  жолдың 
аясында  әртүрлі  тоқтамға  барып  жатса  еш  сөкеттігі 
жоқ.  Сәләфус-салихиннің  өз  араларындағы  пікір 
айырмашылықтары  ислами  бірлікті  «тура  жолдағы» 
және «одан таюшы» етіп екіге бөлмегені сияқты, олар-
дан кейінгі келгендердің де бір-бірінен өзгеше пікірге 
баруы олардың бөлінуіне себеп болған жоқ. Яғни бірін 
сәләф,  бірін  бидғатшы  деп  екіге  бөлмеді.  Осылайша 
Ислам тарихы он төрт ғасыр өткізді. Ешбір ғасырдың 

159
Сәләфия хақ жол ма?
ғұлама-имамдарынан  мұсылмандардың  тура  жолда 
екендігінің  дәлелі  «сәләфия»  деген  ағымға  кірумен 
болатындығын да естімедік. 
Олай болса бүгінгі көзімізбен көріп жүрген 
Ислам әлемінің көптеген жерінде дау-жанжал 
мен айтысты өршітуші бұл ағым қашан пайда 
болды? Қалай жайылды? Енді осы сұрақтар 
төңірегінде сөз өрбітейік.
Бұл «сәләфия» ұраны Мысырда Британдықтардың 
отарлауы  кезеңінде  Жамалуддин  Афғани  мен  Му-
хаммад  Абдух  басқарып,  туын  желбіреткен  діни-
реформалық қозғалыстың шығуымен басталды. Өйткені 
осы қозғалыстың пайда болуы «сәләфия» ұранымен ті-
келей байланысты. Мұның себебі Мысырдың сол кез-
дегі  жағдайынан  туындаған  еді.  Әл-Әзхар  және  оның 
ғұламалары  мен  Мысырдың  әр  түпкірінде  ғылыми 
орталықтардың табылғандығына қарамастан, Мысырда 
әртүрлі діни негізсіз істер мен дінге қайшы түсініктер 
кең  тарады.  Бұлардың  көбі  суфизм  атын  жамылып 
көптеген дінде орны жоқ, сиқыршылық, сауықшылдық, 
харам  мен  халалға  мән  бермеушілік  сияқты  істерге 
барды.  Әл-Әзхар  да  бұрынғы  ғылыми  белсенділігін 
жоғалтып,  ресми  қалыпқа  түскендіктен  бұған  шара 
табар халде емес еді. Осындай діннің беделін түсіретін 
әрекеттер етек алған кезеңде халық екі топқа бөлінді. 
Бірі – бүкіл құндылықтардан, өзіндік қасиеттерден, тіпті 
Ислами түсініктен ажырап, батыс мәдениетінің көшіне 
ілесуді  жөн    көрді.  Екіншісі  –  мұсылмандарды  қате 
түсінік,  бидғат  пен  негізсіз  ырым-жырымдардан  ада, 
таза Исламға қайтару;  әзхарлық шейхтардың көпшілігі 
ұстанған  қоғамнан  оқшаулану  түсінігінен  ажырату 
арқылы мұсылмандардың ахуалын оңалту; қайта жан-

160
Мәзһаб туралы таным
дандыру жолын таңдады. Шейх Мухаммад Абдух пен 
Жамалуддин Афғани екеуі де осы екінші топтың басын-
да жүрді. Олар дінді жандандыру жолындағы күрестің 
туын шынайылықпен белсене көтерген еді. 
Барлық  реформалық  қозғалыстар  адамдарды 
тарту  үшін  өзінің  мақсатын  көрсете  алатын  белгілі 
ұранға мұқтаж болғанындай, бұл топтың да өз ұраны 
болды.  Ол  «сәләфия»  ұраны  еді.  Бұл  –  бидғаттар, 
қате  нанымдар,  өмірден  ұзақтап  бір  шетке  ысырылу 
сияқты  Исламның  мөлдір  тазалығын  бұзатын  барлық 
әрекеттерден тазартуға шақыру дегенді білдірді. Сонда 
ғана мұсылмандар сәләфу-с салихтардың заманындағы 
дін түсінігі мен ұстанымына оралып, солардың ізімен 
жүрген болар еді деген үміт болды. Олардың сәләф за-
манына оралуға табандап тұруларының мәнісі – Ислам 
әлемінің  басым  бөлігінде  кең  жайылған  бидғаттарды, 
қате нанымдар мен түсініктерді жою еді. Себебі Ислам-
ды  ұстану  іс-әрекетті,  еңбектенуді  әрі  күресуді  қажет 
етеді. Ислам – қоршаған ортадан ұзақтау немесе оған 
көз жұмып қарау емес. 
Алайда, осы сияқты Исламның ақиқатын меңзейтін 
мағыналарды «Сәләф немесе Сәләфиядан» өзге ұранмен 
байланыстыру мүмкін еді. Бұл мағыналарға ең лайық 
Исламнан басқа дұрыс сөз бар ма? Яғни ішкі-сыртқы 
барлық кері әсерден таза Исламды айтамын. Бірақ бұл 
қозғалыстың көсемдері олай істемеді. Олар Исламның 
және  мұсылмандардың  әуелгі  ғасырындағы  нұрлы 
күндері  мен  олардың  бүгінгі  қою  түнектегі  халдерін 
салыстырушы пікір арқылы мұсылмандардың Исламға 
деген құлшынысын, кері әсерлерге деген жиіркенішін 
оятуды жөн көрді. Сөйтіп, мұсылмандардың алғашқы 
буын  өкілдерінің  ерлігін  мақтан  тұтып,  Исламның 

161
Сәләфия хақ жол ма?
ұлылығын  жырлап  жүрген  адамдарға  оң  әсері  болар 
деген  үмітпен  бұл  қозғалыстың  ілгерілеуіне  «сәләф» 
немесе  «сәләфия»  ұраны  таңдалды.  Осы  аталмыш  се-
бептерге  байланысты  сәләфия  ұғымы  туындап,  ең 
алғаш  рет  діни  қозғалыстың  басындағы  Мухаммад 
Абдух,  Жамалуддин  Афғани,  Рашид  Рыза,  Абдурах-
ман Кауакиби сияқтылар сол ұранды қолданды. Одан 
әрі үгіт-насихаттарын осы ұранның аясында жүргізді. 
Бірақ та, ол кезде бұл ұран бүгінгі көптеген адамдардың 
түсінгеніндей, Ислами ағым дегенді білдірмейтін. Тек 
қана  қозғалыстың  аты,  жолдарының  танымы  ретінде 
сәләфу-с салихиннің жолынан ажырап, бидғат пен қате 
нанымға белшеден батқандарға  қарсылықтарын білді-
ру ғана болатын.
Бірақ бұл қозғалыс бидғат пен  ырымдардарға қарсы 
күресу тұрғысынан сәләф қауымына жақындауға тыры-
сып, «сәләфия» ұранын өзінің аты ретінде иеленгеніне 
қарамастан, басқа көптеген тұрғыда сәләф-салихиннің 
ұстанымдары  мен  әрекеттерін  қабылдамай,  олардан 
ұзақтай берді. Осылайша зиялылар қауымы мен жалпы 
халық арасында сәләф және сәләфия сөзінің кең тара-
уында осы қозғалыстың үлкен әсері болды. Бұған дейін 
тек  қана  ғылыми  тақырыптарда  ғана  қолданылып, 
алғашқы  буын  өкілдерін  дәріптеуге  арналған  мадақ 
сөзі еді. Өткен ғасырдың (яғни 20-ғасыр)  бас жағында 
бұл  сөздің  өзінің  ғылыми  тар  шеңберінен  қалай 
шыққандығын  көрудеміз.  Осының  бір  көрінісі  ретін-
де басылымдардың атауы ретінде қолданыла бастады. 
Мұнымен қатар Мысырдағы әйгілі «Сәләфия» баспаха-
насы мен кітапханасы сияқты орындарға атау ретінде 
берілуі кең етек алды. Осылайша бұл сөз әртүрлі орын-
дарда көзге түсіп, құлаққа шалына бастады. Жоғарыдағы 

162
Мәзһаб туралы таным
белгілі басшылар арқылы жүзеге асқан діни қозғалысты 
дәріптеуге тікелей байланысты болды.
Осы кезеңде Мухаммад ибн Абдулуаххабқа (1703-
1792  жж.)  тиесілі  «Уаххабилік»  ағымы  белгілі  себеп-
терге  байланысты  Нәжд  пен  Араб  түбегінің  кейбір 
түкпірлеріне  тараған  болатын.  Осы  Уаххаби  мәзһабы 
мен  Мысырдағы  діни  қозғалысты  басқарушылардың 
ортақ  бағыттары  болды.  Бұл  –  бидғат  пен  қате 
нанымдарға,  әсіресе  сопыларға  қарсы  күресуде  өзін 
көрсететін.  Осы  ортақ  пікірлер  арқылы  уаххабилік 
ағымының  басшылары  арасында  сәләф  және  сәләфия 
сөзі  жайылып  кетті.  Барлық  мазмұны  мен  ерекшелік-
тері  Мухаммад  ибн  Абдулуаххабқа  барып  тіреледі 
дегенді  білдіретін  «Уаххабия»  сөзінен  мазасызданып 
жүрген  уақытта  «Сәләфия»  сөзі  олардың  көңілінен 
шыға кетті. Бұл іс оларды «Уаххабия» сөзін «Сәләфия» 
сөзімен  ауыстыруға  итермеледі.  Бұдан  әрі  өздерінің 
бұрынғы мәзһабтарын осы атпен жаюға кірісті. Осы ат 
арқылы «Бұл мәзһабтың пікірлері Мухаммед ибн Абду-
луаххабпен шектелмей, одан әрі сәләфқа ұласады. Біз 
осы мәзхабқа кірумен Исламды түсініп жүзеге асыруда 
сәләф ақидасының, пікірлері мен ұстанған жолдарының 
сенімді өкілдері боламыз» деген пікір қалыптастырғысы 
келді. 
Осылайша реформистік қозғалысқа және оны жаюға 
арналып  қойылған  атау  бір  ағымның  атына  айналып 
шыға  келді.  Бұл  ағымдағылар  өзге  мұсылмандардан 
ерекшеленіп, өздерін ғана «ақиқат жолдамыз» деп са-
найды.  «Біз  Сәләф  ақидасының  сенімді  өкіліміз  және 
олардың  Исламдағы  жолын  жалғастырушымыз»  деп 
көрсетеді. 

163
Сәләфия хақ жол ма?
Сәләфия ағымын ұстану – бұрын 
болмаған бидғат
«Әһли  сүннә  уәл  жамаға»  немесе  «ұлы  көпшілік-
сауад-ағзам»  деген  сипат  Пайғамбарымыздың  (с.а.у.) 
хадисі мен сәләфус-салихин ұлықтарының ижмасымен 
бекітілген сөздерге сүйенеді. Сондықтан бүгін бір адам 
өзін  «әһли  сүннә  уәл  жамаға»  деп  танытса,  ол  Құран 
мен  сүннет  қолдамайтын  жаңа  сипат  ойлап  тапқан 
болмайды.  Керісінше  Пайғамбарымыз  (с.а.у.)  бекем 
ұстануды  бұйырған  жамағатқа  өзін  теліген  болады. 
Бірақ құр сөзбен шектелмей   Пайғамбарымыз (с.а.у.) 
бен сахабаларының және одан кейін оларға ерушілердің 
қалдырған жолын басшылыққа ала отырып Құран мен 
сүннетті ұстануы тиіс. 
Ал  кімде-кім  бүгінгі  «сәләфия»  деп  аталатын 
жамағатқа  тән  екендігімен  өзін  танытатын  болса,  сөз 
жоқ бұл бидғат болмақ. Бізді бұлай деуге итермелейтін 
себептер бар. Біріншіден, сәләфия сөзі әһли сүннә уәл 
жамаға  сөзінің  мазмұнына  сай  келген  күннің  өзінде, 
сәләф  қауымы  бір  ауыздан  мақұлдаған  атауды  басқа 
сөзбен  өзгерткен  болады.  Тура  жолдағыларға  беріл-
ген  «әһли  сүннә  уал-жамаға»  сөзін  сәләфия  сөзімен 
ауыстыруға қандай мұқтаждық бар? Бұған қоса, ешбір 
себепсіз  ауысқан  жаңа  атаудың  (сәләфия  сөзінің) 
мұсылмандардың  арасын  ажыратып,  келеңсіздіктер 
шығаруының өзі оның зиянын көрсетуге жеткілікті. 
Екіншіден,  егер  әһли  сүннә  уәл-жамаға  сөзінің 
мазмұнына сай келмесе (шындығы осы), онда жаңадан 
шығарылған сөздің өзі бидғат, ал мазмұнында қателік 
болғаны.  Мазмұнының  қателігі  –  «әһли  сүннә  уәл 
жамаға»  сөзі  арқылы  сәләфус-салихин  бекітіп  кеткен 
ақиқаттың  орнын  басып,  дәріптелуінде  жатыр.  Жаңа 

164
Мәзһаб туралы таным
ұғымды білдіретін «сәләфия» сөзін қолданудың бидғат 
болуының  себебіне  келсек,  оның  әһли  сүннә  уәл 
жамаға жолын ұстанушы біртұтас Ислам жамағатынан 
бөлініп  шыққан  Ислами  ағымға  ат  болып  беріуінде 
жатыр.  Бүгінгі  «сәләфия»  дегеніміз  –  белгілі  ижтиха-
ди  пікірлер  тізбегін  иемденіп,  соны  қорғаушы;  мейлі 
итиқади,  мейлі  фиқһи  үкімдерде  болсын  осы  пікірдің 
шеңберінен  шығушыларды  бидғатшылықпен  айып-
таушы  адам.  (Ихтилаф  бөлімінде  фиқһи  мәселелерде 
айырмашылықтар болатындығы жайлы егжей-тегжей-
лі  түсіндірдік).  Бірақ  шариғат  бізге  мұның  тұп-тура 
терісін көрсетеді. Шариғат бойынша, өзі таңдаған пікір-
мен ақиқатты шектеп, екінші пікірдегілерді бидғатшы 
немесе дінді бұрмалаушы ретінде санаған адам – нағыз 
бидғатшы.  Ол  Ислам  қоғамын  бөлуші,  мұсылмандар 
арасында  өшпенділік  туындауына  себепкердің  нақ 
өзі.  Ол  мұсылман  қауымының  (ижмасынан)  жолынан 
таюшы.  Себебі  ол  әһли  сүннә  уәл  жамағаттың  ижти-
хади көзқарастар үшін бекіткен жолынан бас тартуда. 
Бұл  жол  «әһлу  хадис»  және  «аһлу  рәй»  болып  екіге 
бөлінген  сәләфу-с  салихиннің  екі  тобын  біріктірген 
болатын.  Осы  жолдың  арқасында  олардың  арасын-
да айырмашылықтар ақиқат жолындағы ынтымақ пен 
өзара жәрдемдесудің  көзіне айналды. Ал бүгін өздерін 
сәләфиміз  дегендер  сәләф  қауымының  бұл  жолын 
қабылдамай,  оның  орнын  өзімшіл  бірбеткейлік  пен 
ағым тараптарлығы арқылы ауыстыруда. Сөйтіп өзіне 
пікірі қайшылардың барлығын бидғатшы, дінбұзар етіп 
сипаттауда. Олай болса, Аллаһтың дінінде олардың бұл 
ісінен асқан ашық бидғат бар ма екен?
Бірде  араб  елдерінің  бірінде  жамағатпен  құптан 
намазын оқыдық. Арамызда бір топ ғылым адамдары 

165
Сәләфия хақ жол ма?
бар еді. Намаздан соң арамыздан бірі қол көтеріп дұға 
жасады. Қалғандар әмин деп қосылып отырдық. Бұл істі 
дінге қайшы санаған қатысушылардан бірі (сәләфи бо-
латын) орнынан тұрып жамағаттан бөлініп кетті. Біздің 
бұл «күнәлі ісімізге» ортақ болғысы келмегені көрініп 
тұр.  Мен  оған  бұл  істің  қай  жері  күнә  деп  сұрадым. 
Ол: 
–  Пайғамбарымыздың  сүннетінде  намаздан  соң 
дұға  жасау  жоқ.  Пайғамбарымыз  намаз  үстінде  ғана 
дұға жасайтын, – деді. 
Оның  «дұға  намаздың  ішінде  болады,  намаздың 
соңынан  емес»  деген  ижтихади  пікірге  көңілінің 
бұрғандығы  үшін  біз  оған  сын  тақпақшы  емес-
піз.  Себебі,  Бұхари  мен  Тирмизидегі  Сағд  ибн  Әбу 
Уаққастың хадисін әр түрлі түсіну нәтижесінде ғұлама 
имамдардың  ішінде  де  осы  пікіріге  барғандар  табы-
лады.  Бұл  хадисте  Сағд  ибн  Әбу  Уаққас  мұғалімнің 
балаларға  әріп  үйреткеніндей  етіп,  өз  балаларына 
мына  сөздерді  үйретеді:  «Расулуллаһ  мына  сөздермен 
намаздың  соңында  сыйынатын:  Уа,  Аллаһым, 
сараңдықтан саған сыйынамын. Қорқақтықтан саған 
сыйынамын.  Кәріліктің  жаманшылығынан  саған 
сыйынамын, әрі дүниенің сынағынан да саған сыйына-
мын». Олар хадистегі «намаздың соңында» деген сөзге 
«намаздың соңғы бөлігінде» деген мағына берді. Сөйтіп 
«Пайғамбарымыздың  (с.а.у.)  бұл  дұғасы  намаздың 
соңғы  жағында  сәлем  беруден  бұрын  еді»  –  деп 
тұжырым жасады. Ал, көпшілік ғұламалар «намаздың 
соңында»  деген  сөз  «намаздан  кейін,  ізінше»  дегенді 
білдіреді, – деп тәпсірледі. Бұған хадистегі «дубуру-с 
салах» деген сөздің сөздік мағынасын дәлел қылды. Со-
нымен қатар имам Ахмад пен Ибн Мажа риуаят еткен 

166
Мәзһаб туралы таным
Умму Саламаның (р.а.) хадисін дәлелге алды. Ол хадис-
те:  «Пайғамбарымыз  таң  намазында  сәлем  бергеннен 
кейін: «Аллаһым мен Сенен пайдалы білім, адал ризық, 
қабыл етілген амал сұраймын» – дейтін еді».  
Енді  мен  айтар  едім:  «Әлгі  адамның  қателігі  мен 
бидғат  ісі  осы  ғұламалар  тарпынан  қабыл  етілген  екі 
пікірдің  бірін  ұстағандығы  емес.  Бұл  жердегі  нағыз 
бидғат іс: оның екі көзқарастан бірін таңдап, одан кейін 
өз  таңдауын  әрбір  адам  қабылдауы  керек  ақиқат  етіп 
алуы; 
Қарсы  пікірдегілердің  таңдауын  олардың  негізсіз 
қате жолда екендіктеріне дәлел ретінде көруі;
Солай түсінгеннен кейін жамағаттың ісін жақтырмай 
бөлініп, олардың ісіне ескерту жасаған болуы;
 Адамдардың бұл «адасушылығы» оның ойындағы 
«ең дұрыс» Ислам  жамағатына кірмегендіктен болуда 
деп ойлауы. 
Сәләф ғалымдарынан қай ғалым осындай оғаш жол 
қалдырды? Қайсысы мұсылмандар бірлігін паршалап, 
осындай  ретсіз  менбілемдікпен  өзгелердің  ижтихади 
пікірлерін теріске шығарды? Ешқайсысы да!!!
Иә,  әһли-сүннә  уәл-жамағатдан  көп  мұсылмандар 
бидғатшы, діннен шығушы деп айыпталдық. Бар айы-
бымыз, біз сәләф ғұламаларының көпшілігінің жүрген 
жолымен жүрдік. Мәселен, көпшілік ғұламалардың ай-
туынша, егер бір кісі пайғамбарымыздың (с.а.у.) қабірі 
мен мешітін зиярат етуге ниеттеніп шықса мұның еш 
зияны жоқ. Бір ғажабы, Ханбалилер бастаған көпшілік 
ғұламалар  құптаған  бұл  пікір  кейбіреулер  тарапы-
нан дінге қайшы, қате пікір деп қабыл етілуде! Неге? 
Себебі  сәләфи  жамағатының  көзқарасына  қайшы. 
Ал,  Пайғамбарымыздың  қабірін  зиярат  етуді  теріс-

167
Сәләфия хақ жол ма?
ке  шығаратын  көзқарас,  әрі  сол  көзқарасқа  сүйенген 
Ибн  Тәймияның  ұстанымы  қаншалықты  әлсіз,  тіпті 
шариғи  және  тілдік  қағидалар  тұрғысынан  жарам-
сыз болғанына қарамастан, әлі күнге «ең дұрыс» пікір 
болып саналуда. Сондай-ақ оған қарсы пікір – қате пікір 
деп қабылданады.
Олардың  бұлайша  көпшіліктің  дәлелді  сөзіне 
құлақ аспауларының бір ғана себебі бар. Ол «сәләфия» 
өзінің  «бас  тартуға  болмайтын  шешімін»  қабылдап 
қойғандығы. Яғни «пайғамбарымыздың (с.а.у.) қабірін 
зиярат ету үшін  жолға шығу – бидғат» деген шешім.
Осындай  талас  мәселелердегі  шешім  біржақты 
қабыл  етілгеннен  кейін  мұсылман  жамағатының  бір-
лігін екіге бөлетін қанжарға айналып отырады. Бірін-
ші  топ  –  Сәләфия.  Хақиқатты  бір  өзі  біліп,  бір  өзі 
ұстанады.  Екінші  топ  –  бидғатшылар.  Хақиқаттан 
жырақ, адасушылық жолында сандалушылар.
Сәләф дәуірін мұқият зерттеп, «олардан кім осын-
дай қанжар қолданып, мұсылмандардың арасын бөліп, 
берекесін  алды»  деп  сұрақ  қойсақ,  олардан  ешбірінің 
мұндай жолға барғанын көре алмаймыз. 
Ендеше құрметті оқушы, «сәләфияны» дінге кейін-
нен енген «жаңа бидғат жол» деуден басқа амалымыз 
жоқ. 
Шариғи  (итиқади  және  фиқһи)  үкімдердің  ішін-
дегі  әркелкілікке  ие,  болжамды  (мухтәләфун  алейһ) 
мәселелерден  құрастырылған  «сәләфияның»  ерекше-
леуші  құрылымымен  де  таныс  болдық.  Сәләфияның 
құрушылары  бұл  мәселелерді  сәләфус-салихин 
ғалымдарының  кейбірінің  айтып  кеткен  болжамды 
пікірлерінен теріп, жинақтады. Сөйтіп, осы жинақтаған 
таласты мәселелерді нағыз хақ жол етіп алды. Кімде-

168
Мәзһаб туралы таным
кім осыдан басқа болжам мен  пікірлерге ауатын болса 
олар нағыз бидғатшы, жолдан таюшы деп, көрсетті.
Сәләф пен хәлафтың ешбірінің дәуірінде болмаған, 
Құран  мен  Сүннетте  рұқсат  етілмеген  мұндай  жаңа 
жол қалыптастыру дінге кірген бидғаттың ең сорақысы 
болса  керек.  Егер  кейбіреулер  үшін  мұның  барлығы 
бидғат саналмаса, онда бидғат сөзінің қандай мағынасы 
қалмақ?  Бидғат  ұғымы  бұдан  басқа  қай  мысалда,  қай 
оқиғада толық көрініс таба алады?
       
 
 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет