Тугерова г. Б., Байтемирова г. Ж., Байкенова н. Б., Касантаев а. Р. Бақылау және автоматика құралдарын пайдалану және техникалық қызмет көрсету 1302000–«Автоматтандыру және басқару



жүктеу 1.37 Mb.
бет15/76
Дата09.02.2022
өлшемі1.37 Mb.
#17096
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   76
tutorial 401
км 06, КМ05, Документ Microsoft Word (3), ӨНДІРІС
Өлшеу қателігі - СИ көрсеткіштері мен өлшенген физикалық шаманың шынайы (нақты) мәні арасындағы айырмашылық.Бұл аспаппен жүргізілген өлшеу нәтижелерінің дәлдігін сипаттайды.

Өлшеу нәтижесінің қателігі түрлі бастапқы мәліметтерге негізделген әртүрлі дәлдікпен бағалануы мүмкін.

Осыған сәйкес, өлшемдер қателіктерді нақты, болжамды және алдынала бағалаумен ерекшеленеді.Нақты қателікті өлшеу кезінде қолданылатын өлшеу құралдарының әрқайсысының жеке метрологиялық қасиеттері мен сипаттамалары ескеріледі, өлшеу әдісі талданады, өлшеу нәтижелері олардың өлшеу нәтижесіне әсерін ескеру үшін бақыланады.

Егер өлшеулер болжамды қателіктің есептеулерімен жүзеге асырылса, онда өлшеу құралдарының стандартты метрологиялық сипаттамалары ғана ескеріледі және өлшеу жағдайларының қалыптыдан ауытқу нәтижесіне ғана әсер етіледі.

Қателіктің алдын-ала бағалануымен өлшеулер, өлшеу әдістері мен шарттарын, қолданылатын өлшеу құралдарының түрлерін және қателеріктерін анықтайтын нормативтік құжаттармен реттелетін, стандартты әдістерге сәйкес және осы деректер негізінде болжамды қателікті алдын-ала бағалайды.Өлшеу қателіктері жіктелген бес негізгі ерекшелікті қарастырайық.

Сандық мәні бойынша өлшеу қателіктері абсолютті, салыстырмалы және келтірілген болып бөлінеді.



Абсолюттік қателік Δ– өлшенетін шаманың нақты мәнінен хи

өзгешелігін х білдіреді. (1.1)

Δ = х – хи (1.1)

Абсолюттік қателік алынған қателіктің шамасы мен белгісін сипаттайды, бірақ өлшеудің өзіндік сапасын анықтамайды.

Қателік түсінігі өлшеудің жетіспегендігін сипаттайды.Өлшеу сапасының сипаттамасы өлшеу нәтижелерінің нақты өлшемін, өлшенген физикалық шаманың шын мәніне көрсететін, метрологияда қолданылатын өлшеу дәлдігінің тұжырымдамасы болып табылады. Нақтылық пен қателік қарсы бағыныштылықта. Басқаша айтқанда, өлшеудің жоғарғы дәлдігі, аз қателікке сәйкес келеді. Мысалы, ток күшін өлшеу 10 А және 100 А бірдей абсолютті қателік ∆ =+1 А арқылы анықталады. Алайда, бірінші өлшеудің сапасы (дәлдік) екінші өлшеуге қарағанда төмен. Сондықтан, өлшеудің сапасын салыстыру мүмкіндігі болғанда,келтірілген қателік ұғымы енгізілген.



Салыстырмалы қателікδдепабсолюттік қателіктің өлшеу

шамасының нақты мәніне қатынасын айтады. (1.2)

 (1.2)

 хи

Өлшеу дәлдігінің мәні ретінде, салыстырмалы қателіктің модуліне қарсы шама алынады, яғни 1/|δ|. Қателік көбінесе пайызбен көрсетіледіжәне келесі теңдікпен өрнектеледі (1.3)

100 (%) (1.3)

хи

Келтірілген қателікδпр, - абсолюттік қателіктің Δ-ның XN-ге белгілі бір нормаланған мәніне (мысалы, аспаптың шкаласының соңғы мәніне немесе екі жақты масштабтағы таразылардың түпкілікті мәндерінің қосындысына) қатынасы. Келтірілген қателік келесі теңдеумен өрнектеледі (1.4)

100 xN (%) (1.4)

Сипаты бойынша (заңдылықтары) өлшеу қателіктеріндегі өзгерістер жүйелі, кездейсоқ және дөрекі (қате жіберу) болып бөлінеді.

Жүйелі қателіктерΔc – бірдей физикалық шаманы қайталап өлшеу кезінде тұрақты түрде қалатын немесе ережелерге сәйкес өзгеретін өлшеу нәтижелерінің құрамы болып табылады. Мұндай қателіктер, олардың ықтимал көздерін егжей-тегжейлі талданады және азаяды (дәлірек құралдарды, жұмыс жасау шаралары арқылы калибрлеу құралдарын пайдалану арқылы және т.б.). Дегенмен, оларды толықтай жою мүмкін емес.

Мұндай қателіктерді едәуір азайту үшін кейбір жалпы әдістерді қолдануға болады.

Уақыттың өзгеру сипаты бойынша жүйелі қателіктер тұрақты (шамаасы мен мәнін сақтаушы),прогрестенуші (уақыттың ұлғаюы немесе азаюы), мерзімді болып бөлінеді, және де мерзімсіз заңға уақыт бойынша өзгеріп отырады. Осы қателіктердің ең бастысы прогрестенуші болып табылады.

Прогрестенуші (дрейфтік) қателік– бұл уақыт бойынша жәй өзгеретін, алдын‒ала болжанылмайтын қателік. Прогрестенуші қателіктердің ерекше қасеттері:


  • олар тек берілген уақытта ғана түзету арқылы көшіріле алады да, кейін алдын‒ала болжанбай өзгере береді;

  • прогрестенуші қателіктердің уақыт бойынша өзгеруі – тұрақсыз кездейсоқ прогресс, сондықтан да тұрақты кездейсоқ процестердің жақсы өңделген теория негізінде тек белгілі ескертпелер арқылы беріледі.


жүктеу 1.37 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   76




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет