ТУҒан тіл / №2 (19), 2013 Редакция алқасы



жүктеу 44.62 Kb.

бет7/15
Дата09.01.2017
өлшемі44.62 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15

53
қазақ тілінің қайраткері
«Қазақ  тілінің  сөз  байлығын  Абай  мен  Ах-
меттен  асып  игерген,  оның  әрі  мен  нәрін  ашқан, 
керегіне  жарата  білген,  бар  қасиетін  терең  ұғына 
пайдаланған қаламгер бар ма?» деген сауалға бірден 
жауап  таба  қою  оңайға  соқпайды.  Өйткені,  қазақ 
тілінің  сөздік  қорында  қанша  сөз  барын  анықтап 
берген жан жоқ. Күні кеше жұртшылық қолына ти-
ген қазақ әдеби тілінің 15 томдық сөздігінде әзірге 
150  мыңнан  астам  атау  сөз  бен  сөз  тіркесі  ғана 
қамтылғаны  айтылады.  Ал  кейбір  ғалымдардың 
(Ә.Қайдар) есеп-жобасына қарағанда қазақ тілінің 
сөз байлығы мұнымен шектелмейді. Ол әлденеше 
жүз мыңдаған санды мөлшерлейді. Бұған қарағанда 
тіліміз әлі де түбегейлі зерттеле қоймағанын, оның 
түп  негізі  әлденеше  мыңжылдықтар  тереңіне  жол 
нұсқайтынын  байқатады.  Ендеше,  біз  әзірге  теңіз 
бетінде  ғана  қалқып  жүргендейміз.  Көзге  көрініп 
тұрған  осы  байлықтың  өзін  игеру  оңайға  түсіп 
жатқан жоқ.
Түпсіз  байлықты  түгел  игеру  әлі  ешкімнің 
қолынан  келген  емес.  Тіпті  осы  заманның 
есептегіш тәсіліне салып қарағанда мамандар ұлы 
Абай  қолданған  сөз  байлығы  небәрі  7-8  мыңнан 
ТерминТану ілімінің 
хас шебері
Ісләм Жарылғапов
аспайды екен дегенді айтады. Ал Абай туралы отыз 
жылдай толғанып төрт кітап жазған ұлы сөз шебері 
Мұхтар  Әуезов  қолданған  сөздің  саны  небәрі  17 
мыңның маңайы екен. Бұл нені көрсетеді? Бұл қазір 
қолданыста бар сөздердің өзін (150 мың) түбегейлі 
іске  жарата  алмай  отырмыз  дегенді  көрсетеді.  Ал 
әлгі  қолданылған  сөздердің  санына  қарап,  Абай 
мен Әуезовтің тілі кедей екен деп кімнің аузы ба-
рып айта алады.
Әңгіме сөз байлығын қалай іске жарата білуде. 
Ақылман  Абай  сол  жеті-сегіз  мың  қазақ  сөзін 
еркін  ойната  білудің  өзімен-ақ  көбіміздің  өреміз 
жетпес  ой  биігіне  көтерілді.  Сол  Абай  көтерілген 
биікке кімді көтерілді деп айта аласыз қазір. Тіпті 
қазақ  тілінің  мұхитында  еркін  құлаш  сермеген 
М.Әуезовті  немесе  әрбір  сөзді  маржандай  тізіп, 
жауһардай  қырлаған  Ғабит  Мүсіреповтің  өзін  де 
қазақ сөзінің құнарынан қанып ішті деп айту қиын. 
Дегенмен,  Құдайға  шүкір  ізденіс,  ұмтылыс  еш 
тоқтаған  емес.  Ізденген  сайын  әрбір  қаламгердің 
қалам табының ерекшелігі байқалып отырады. Тіл 
мұхитының түпсіздігі, шалқарлығы ізденген сайын 
түрлене түседі.
Бүгінгі  әңгіме  тіліміздің  өзгеріс,  өріс  тізгінін 
білгірлікпен  ұстап,  ұрпағына  өлшеусіз  зор  мұра 
қалдырған тұлғалар туралы. Бүгін солардың арасы-
нан тіл ұстарту жағынан бір-біріне қатты ұқсайтын 
екі  тіл  зергерін  ерекше  атау  қажеттігі  туындап 
отыр.  Олар  А.Байтұрсынұлы  мен  І.Жарылғапов. 
Бір қарағанда бұл екеуін қатар әңгімелеудің қисыны 
жоқтау сияқты. Алайда, қазақ мәдениетіне қосқан 
үлесін саралай келгенде бұлардың рухани үндестігі 
мен тілғұмырлық бірегей қасиетіне таңданбай тұра 
алмайсыз. Бірі – он тоғызыншы ғасырдың аяғында 
дүниеге  келіп,  жиырмасыншы  ғасырдың  алғашқы 
жартысында дүниеден өткен, ал екіншісі – сол жи-
ырмасыншы  ғасырдың  түлегі.  Соған  қарап  екеуін 
де бір ғасырдың өрені деуге болар. Әйтсе де, екеуі 
екі ғасырдың жүгін арқалағандай іс тындырған.

54
қазақ тілінің қайраткері
Салыстыруға  келе  қоймайтын  бұл  екі  тұлғаны 
бұлайша теңдестіріп отыруда мынадай сыр бар еді. 
Бірі ертелеу, бірі кейіндеу қазақ тілінің тұнығынан 
қанып  ішіп,  ана  тілімізге  қалтқысыз  қызмет 
етудің  асқан  үлгісін  көрсеткен  ерен  тілғұмырлар, 
бұлар. Қараңыз, Ахаң көсіліп жатқан кең дүниеде 
жайбарақат  өмір  кешіп  жатқан  қазағының  көзін 
ашып,  көңілін  ояту  үшін  оның  өмірдегі  басты 
құралы – ана тілінің қадір-қасиетін ұқтырып, оның 
күнделікті  ауызекі  сөйлеу  құралы  ғана  емес,  со-
нымен  бірге,  оның  оқу,  білім,  ғылым,  өнердің  де 
қуатты қаруы екенін дәлелдеді. Қазақ тіршілігінде 
бұрын-соңды  сирек  кездесетін,  тіпті,  болмаған 
«Тіл-құрал»  оқулықтарын  түзіп,  қараңғы  қазағын 
сауаттылыққа  қарай  жетеледі.  Ол  үшін  қазақ 
тілінің ғылыми өрісі мен өресін айқындайтын сан 
алуан атау сөздер қатарын түзді. Сол арқылы қазақ 
тілі  мен  әдебиетінің,  тарихы  мен  өнерінің  жал-
пы  мәдениетіміздің  тынысын  кеңейтті.  Дамудың 
даңғыл жолын ашты.
Міне,  Ахаңды  біз  осынысы  үшін  де  қазақ 
мәдениетінің  Хан  тәңіріндей  бағалаймыз.  Оның 
ақындығы, 
аудармашылығы, 
тілғұмырлығы 
және  музыка  әлемінің  талғампазы  ретінде  асқан 
білімдарлығына бас иеміз.
Осы  аталған  ерекше  қасиеттердің  көбі  Ісләм 
Жарылғаповтың  да  болмыс-бітіміне  тікелей 
қатысы бар екеніне, оның тындырған дүниелерімен 
түбегейлі таныса келе көзіміз жеткендей болды. Ол 
жазушы, шебер аудармашы, ақын, ғалым, білімпаз, 
терминтанушы, т.т.
Қазақ  терминологиясы  дейтін  ілім  саласында 
дәл Ахмет Байтұрсынұлындай айрықша орны бар 
білімпаз  деп  Ісләм  Жарылғаповты  айта  аламыз. 
Өйткені, оның басқа еңбектерін былай қоя тұрып, 
кезінде  жұртшылық  сұранысын  қамтамасыз  етіп, 
қолданыс әлемінде орын-орнына тұра қалған аял-
дама,  анықтама,  жағажай,  балмұздақ,  күнделік, 
көрермен, оқырман, тыңдарман, саяжай, ғарыш, зы-
мыран,  тыңжерші,  баспагер,  ғарышкер,  қаламгер, 
өркениет,  қаламақы,  зейнетақы,  жазылым,  жазы-
лыс,  мемлекет,  жержаһан  (континент),  үлгерім 
тәрізді  толып  жатқан  термин  сөздердің  дүниеге 
келуіне  себепші  І.Жарылғапов  сияқты  қаламгер 
екенін  ұмыта  да  бастадық,  тіпті,  ескеріп,  елеп  те 
жатпайтын  жағдайға  жеттік.  Тағдыр  сыйлаған, 
бабалар  баптаған  ұлы  тіліміздің  баяғы  табиғи 
байлығындай сіңісіп, кірігіп қатар түзеп тұра қалған 
бұл  терминдік  аталымдар  ана  тілін  қадір  тұтатын 
кез  келген  сауатты  жанның  аузында,  қаламының 
ұшында.
Әдетте  сөзжасам  мәселесімен  шұғылданған 
жандардың табан астында сөз туындатып жататын 
қабілетіне  таңданамыз.  Бұл  –  шеберлік,  білгірлік, 
сауаттылық.  Осындай  қабілетінің  арқасында 
І.Жарылғапов қазақ тілінің сөздік қорына жүздеген 
жаңа  қолданыс  енгізген  екен.  Оның  қаламынан 
туған мына бір өлең жолдарына қарап сөз ойнату 
өнерімен өмір бойы шұғылданғанын көреміз. Және 
нәтижелі еңбек еткен. Қараңыз: «Көп тілден түйіп 
ой-сезім,  Төл  тілдің  аршып  көл-көзін,  Төлдетіп 
ана тілімді, Бес мың сөз қостым мен өзім» деуіне 
қарағанда І.Жарылғапов қалдырған мұраны біз әлі 
игере  қоймаған  сияқтымыз.  Әрине,  олардың  бәрі 
бірдей  сөзжасам  принциптеріне  сай  қатар  түзей 
қоймаған  шығар.  Алайда,  ол  ана  тіліміздің  ішкі 
әлеміне тереңдеп, оның өріс ашар мүмкіндігін үнемі 
қадағалаумен болған. Содан да оның сөз мәнін дөп 
танитын түйсік-түсінігіне тәнті болып отырамыз.
Ісләм  Жарылғаповтың  термин  туындату 
еңбегімен  түбегейлі  таныса  келе,  оның  бұл 
шығармашылық  салада  ұстанған  тірегі  –  Ахмет 
Байтұрсынұлы болғанын аңғарамыз. Қазақ тілінің 
сөздік қорын дамытуда ол әуелі әлемдік тәжірибеге 
Ахаңша  сүйене  отырып  ана  тілінің  өзіндік 
ерекшеліктерін сақтауда мына төмендегідей бағыт-
бағдар ұстанады.
Біріншіден, ана тілінің сөз қорын сарқа пайдала-
ну, тірі сөзді өлтірмеу, өлімші сөзді тірілту;
Екіншіден,  ұлттың  өзіне  ғана  тән  сөйлеу 
үлгілерін бұзбау, өсіру, өркендету;
Үшіншіден, басқа тілдің ойлау, сөйлеу үлгілерін 
ана тілінің заңына, ойына бағындырып үйрену;
Төртіншіден,  қажет  болған  жерлерде  ұлттық 
тілдің үлгісімен жаңа сөздер (неологизмдер) жасап 
ала білу;
Бесіншіден,  өз  тіліңнің  мүмкіндігі  болмағанда 
ғана басқа тілдерден қажет сөздерді алу;
Алтыншыдан,  басқа  тілдерден  келген  сөздерді 
ана  тілінің  салт-санасына,  үлгісіне,  рухына 
бағындырып  алу,  қажетінше  жымдастыру  керек. 
Жат сөзге ұқсамай, төл сөзге ұқсату;
Жетіншіден,  қажетсіз,  орынсыз  алынған  шетел 
сөздерінен ана тілін тазарту керек. «Тіл интервен-
циясына» жол бермеу керек.
І.Жарылғапов қалдырған жаңадан туындатылған 
термин  сөздердің  бәрі  дерлік  осы  үлгімен 
жасалған.  Ол  бұл  үлгіні  қайдан  алды,  кімге,  неге 
сүйенді?  Жоғарыда  аңдатқанымыздай,  ол  әуелі 
әлемдік  тәжірибеге  сүйенді,  жан-жақты  ізденді, 
ана  тілінің  болмыс-бітімін  түбегейлі  тексерді. 
Қазақ ғұламалары мен жазушыларының еңбектерін 

55
қазақ тілінің қайраткері
шарлады.  Бір  таңғаларлығы,  Ахаңды  (Ахмет 
Байтұрсынұлы) оқу, білу түгіл, есімін ауызға ала ал-
майтын кезеңнің өзінде Ісләмнің оның бүкіл еңбегін 
түбегейлі  зерттегені  байқалады.  Жоғарыдағы 
айтылған  үлгілер  түгелімен  Байтұрсынұлының 
ұстанымдары.  Жарылғапов  терминдері  деп  ата-
лып жүрген атау сөздердің бәрі дерлік осы негізде 
жасалған.
Жалпы  жаңа  сөз  жасау  деген  ұғым  негізінде 
шартты  нәрсе.  Тірек  етер  негіз  бар  жерде  ғана 
жаңа сөздер қатарын тізуге болады. Ахаң да, Ісләм 
да  осыны  қатты  ұстанған.  Яғни,  жаңа  сөз,  жаңа 
қолданыс тілде бұрыннан бар түпнегізге сүйенеді.
Ісләм  аға  қазақ  тілінің  сөзжасам  заңдылығын 
терең білген. Ахаңа көп сүйенген. Жаңа жасалған 
термин сөздердің қайсыбірін саралап көрелік. Мы-
салы, қазақ тілінде зейнет деген сөз бар, тіпті «Бей-
нет, бейнет түбі – зейнет» деп жатамыз. Сондай-ақ 
біреудің  ақысын  жеуге  болмайды  деген  ұғымды 
әйгілеп тұрған «ақы» сөзін алыңыз. Міне, осы «зей-
нет» пен «ақы» сөзін біріктіру арқылы «зейнетақы» 
деген керемет термин сөз жасалды. «Қаламақы» да 
дәл  осы  принциппен  жасалған.  Саябақ,  түсқағаз, 
орынтақ, жағажай, қырыққабат, қолөнер, еңлікгүл, 
баспана,  сарышұнақ,  төраға  тәрізді  аталымдар 
да  осы  принциппен  түзілген.  Сөздерді  біріктіру 
арқылы жаңа сөз жасау Ахаң көрсеткен тәсіл.
Сонымен  бірге,  Ахаң  қазақ  тіліндегі  сөзжасау 
дағдысында  жалғау-жұрнақтың  атқарар  рөлі 
айрықша екенін түйсініп, осы негізде де талай сөз 
туындатқан. Осыны Ісләм да дамыта түскен, әдемі 
жалғастырған. Баспа+гер, дерек+теуіш, қаза+нама, 
жазыл+ым,  ұйғар+ым,  келіс+ім,  тыңдар+ман, 
оқыр+ман,  туын+ды,  жүгін+гі,  ғарыш+кер, 
дәріс+хана,  сарап+шы,  күнде+лік,  мәлімде+ме, 
мазмұнда+ма,  басқар+ма,  анықта+ма,  қайрат+кер, 
шебер+хана, т.т. тәрізді сөз үйірлері біздің қазіргі сөз 
байлығымызға қосылған асқан үлгілер. Осындағы 
-гер, -кер, -ым, -ім, -хана, -мын, -мен, -ма, -ме, т.т. 
қосымшаларды орынды ойнату арқылы терминдік 
үлгілердің түрлене түскенін көреміз.
Сондай-ақ  ол  қазақ  тілінің  басқа  да 
мүмкіндіктерін  барынша  пайдалануға  тыры-
сып  отырады.  Тіпті,  байырғы  қарабайыр  қазақ 
сөзінің  терминдік  мән  тілеп  тұрған  табиғатын 
дөп  басып  қолданысқа  салады.  Сөздерді  біріне-
бірін жаңаша тіркестіру арқылы жасалған термин 
сөздердің  қатары  да  жетерлік.  І.Жарылғаповтың 
аударма  ісімен  түбегейлі  айналысуы  қазақ  тілінің 
қадір-қасиетін,  қуатын  терең  сезінуге  жетелеген. 
Ана  тілінің  әлі  іске  жаратылмай  жатқан  түпсіз 
байлығының көзін аша түсуге итермелеген. Аудар-
ма арқылы туған тілден балама іздеуде, тіпті каль-
калау тәсілінен де ол ешқандай қиналмайды. Еркін 
көсіледі. Ешқандай балама таппай қиналған тұстың 
өзінде ол түпнұсқа терминдерін қазақыландырудың 
түрлі жолын табуға тырысып отырады.
Міне, сондықтан да ісләмтану ілімінің әлі талай 
жаңалықтарға жол ашары даусыз. Ол жасаған сөз 
үйірлерін зерделей келе біз тіліміздің мүмкіндігінің 
қаншалықты  екеніне  қанығамыз.  Ана  тіліміздің, 
ғылымның сан саласында қызмет етерлік қабілет-
қарымы ұшан-теңіз екенін дәлелдеуде Ісләмнің ал-
дына түсер ағайын көп емес.
Осындай  ізденістерге  риза  болған  суреткер 
Ғабит  Мүсіреповтің  мына  сөздеріне  қайта  бір 
жүгінген  артық  болмас  деп  білеміз:  «Тіліміздің 
қорында бар сөздерге жаңа мағына беру жолындағы 
табыстарымызға  мен  Ісләм  Жарылғаповтың 
көрермен,  оқырман,  аялдама  деп  қосқандарын 
орынды  да  орнықты  көремін.  Мен  бұдан  жеті-
сегіз  жыл  бұрын  «Қазақ  әдебиеті»  газетінде 
«Асқындырып алмайық, достар!» деген мақаламды 
жариялап  едім,  ол  мақалам  жоғары  төменнен,  аға 
жазушылар мен жас жазушылардан ана тіліне жа-
салып жүрген жәбірлер жайында болатын. Егер ана 
тіліміз үлкен талаптарды көтере алмайтын, өспеген 
олақ тіл болса, бұл мақаланы жазбаған болар едім. 
Жоқ, бұл бай тіл! Ана тілін тек өгей ұлдары ғана 
менсінбейді, өгей ұлдары ғана аяққа басады!» Ал 
«балмұздақ»  сөзін  алғаш  естігенде,  маңғаз  да  са-
бырлы Ғабең сүйсінісін жасыра алмай, «бұл аудар-
ма ғана емес, ерлік!» деп таңданған екен.
Шебер  аудармашы  Ісләм  Жарылғапов  термин-
жасам тәжірибесімен шұғылданумен бірге, осы игі 
істі  ұйымдастыру  шаруасының  да  басы-қасында 
болған.  Бұл  тұста  ол  профессор  Құдайберген 
Жұбановтың ізбасарларының бірі сияқты көрінеді. 
Қазақ  топырағында  қазақ  терминологиясының 
ғылыми  мәселелерімен  тұңғыш  айналысқан 
Қ.Жұбанов  болатын.  Ол  1933  жылы  алғаш 
ұйымдастырылған терминологиялық комиссияның 
тұңғыш төрағасы еді. Ал 1937 жылдан былай қарай 
жұмысын тоқтатқан осы комиссия ісіне Ісләм 50-ші 
жылдардан бастап араласады. Оның ережесін жа-
сап, жұмыстың нәтижелі жүргізілуіне қолқабысын 
тигізеді.
Өткен  ғасырдың  30-шы  жылдарының  аяғы  40-
шы жылдардың алғашқы жартысында бүкіл Кеңес 
елімен  бірге  қазақ  халқының  да  қандай  қасірет 
шеккені тарихтан белгілі. «Байтал түгілі бас қайғы» 
болған сол бір кезеңде тоқтап қалған бұл шаруаның 

56
қазақ тілінің қайраткері
басы-қасында,  ескі  араб  жазуы  негізіндегі  білімі 
мен жаңа дәуір ілімін де жеткілікті игерген Ісләм 
Жарылғапов сынды білікті азаматтың болуы қазақ 
терминологиясының дұрыс бағытта қалыптасуына 
игі әсерін тигізбей қойған жоқ. І.Жарылғапов термин 
тануда барлық ғылым саласы мамандарымен бірге 
жазушының  да,  аудармашының  да,  журналистің 
де,  тіл  мамандарының  да  бірлесе  тірлік  ету  керек 
екендігін бүкіл жан дүниесімен түсінді. Өмір бойы 
осы  бағытынан  таймады.  Ең  бастысы  жасалған 
терминдердің  ана  тілінің  ішкі  заңдылықтарына 
сәйкес  болуын  қадағалады.  Осыны  ұстана  оты-
рып,  термин  жасау  ісінде,  ең  алдымен,  Ахмет 
Байтұрсынұлының ана тілі қазынасын сарқа пайда-
лану принципіне берік болды. Сондықтан да Ісләм 
Жарылғапов  терминдері  байырғы  қазынамыздай 
қабылданып, мәдени өмірімізге қызмет етіп келеді.
Сонымен  бірге,  әсіресе,  термин  мәселесімен 
айналысып  жүрген  жандардың  есіне  сала  кеткім 
келіп  отырған  бір  жайт  бар.  Әңгіме  ісләмтану 
ілімінің  қалыптаса  бастағаны  туралы.  2008 
жылы  жұртшылық  қолына  тиген  жазушы  Өтеш 
Қырғызбаевтың  «Сөз  зергері  Ісләм  Жарылғапов» 
дейтін  кітабын  ерекше  атауға  болады.  Бұл 
ісләмтану іліміне қосылған үлкен үлес болды. Егер 
ғылым әлеміндегі бұрынғы жүйе орнында болғанда 
бұл еңбекті ғылыми атақ беретін ғылыми кеңеске 
ұсынуға болар еді.
Бүкіл  Түркі  жұртшылығының  бүгінгідей 
түпнегізге бет бұра бастаған жаңа кезеңінде Ісләм 
Жарылғапов  тәрізді  тіл  зергерлерінің  жанкешті 
тәжірибелерінің  жол  нұсқалық  маңызын  зор  деп 
білеміз.  Неге  десеңіз,  кешегі  бір  ғасырлық  әре-
тәрелік түркі халықтарының туыстық тұтастығына 
өлшеусіз  нұқсан  келтіргені  мәлім.  Жаңа  за-
ман  мүмкіндік  тудырып  тұрған  қазіргі  кезде  сол 
мүмкіндікті  толық  пайдалану  бәрімізге  парыз 
болуға тиіс.
Тәуелсіздікке ие болған Әзірбайжан, Қазақстан, 
Өзбекстан,  Қырғызстан,  Түркменстан  сияқты  бес 
мемлекеттің  алғашқы  және  басқа  да  ес  жинаған 
туыс ағайындар іс-әрекеттерінде осындай алғашқы 
нышан  байқалғанымен  әлі  жүйелі  жұмыс  жасала 
қойған  жоқ.  Рас,  Түркия  Республикасы  өзінің 
бауырлас  елдерінің  егемендік  алғанына  бірден 
қолдау көрсеткені белгілі. Бірегей ел, біртұтас ұлт, 
ортақ тіл тәрізді пиғыл-пікірлердің де оқтын-оқтын 
шығып  қалатыны  бар.  Біздің  ойымызша,  қазір 
тарихи  әділетсіз  шаралар  барысында  бір-бірінен 
алшақтаңқырап кеткен туыс халықтар тілдеріндегі 
ортақ  түбір  сөз,  ортақ  түбір  тұлғалар  негізінде 
ортақ  терминдік  атауларды  қалыптастыра  бастау 
қажет  деп  білеміз.  Салғастыра,  саралай  қарасақ, 
бұған  толық  негіз  бар.  Тіпті,  түркі  тілдеріндегі 
ғасырлар  бойы  сақталып  келген  өлі  түбірлердің 
сырына үңіліп, олардың әр тілдегі санын шамалауға 
әрекеттенген  әйгілі  профессор  Ә.Т.Қайдардың 
зерделеуі де бізді осындай ойға жетелейді.
Мұндай  ойға,  әрине,  әзірге  үрке  қарайтындар 
бар. Өйткені біз әлі әр ұлттың тілдік қорында не бар, 
не жоқ екенін анық айқындап біткеніміз жоқ. Әуелі 
әрбір туыс тілде жасалып жатқан терминологиялық 
сөздіктерді өзара салыстырып, ізденіс жұмысымен 
айналысу  керек.  Содан  ортақ  түбір,  ортақ  атау, 
ортақ ұғымдарды саралау жұмысы туындайды. Ал 
мұндай істі ортақ зерттеу бағдарламалары арқылы 
бірлесе отырып жүргізуге болады. Солай ету керек 
те.  Біздің  Ісләм  Жарылғаповтың  95  жылдығына 
орай сөз қозғауымыз осындай игі істің бастамасы 
болғай  деп  тілеймін.  Себебі  І.Жарылғапов  тәрізді 
сөз шеберлерінің тәжірибесі осынау ниетімізге от 
береді, жылдар бойы басылып келген рухымызды 
көтереді, еңсе тіктетеді.
Өмірзақ АйТБАйұлЫ, 
А.Байтұрсынұлы атындағы 
Тіл білімі институтының бас ғылыми 
қызметкері, ұҒА-ның академигі

57
қазақ тілінің қайраткері
«Qazaq tiliniŋ sšz baylığın Abay men Ahmetten 
asıp igergen, onıŋ äri men närin aşqan, keregine jarata 
bilgen, bar qasietin tereŋ wğına paydalanğan qalamger 
bar ma?» degen saualğa birden jauap taba qoyu oŋayğa 
soqpaydı. Öytkeni qazaq tiliniŋ sšzdik qorında qanşa 
sšz barın anıqtap bergen jan joq. Küni keşe jwrtşılıq 
qolına tigen qazaq ädebi tiliniŋ 15 tomdıq sšzdiginde 
äzirge 150 mıŋnan astam atau sšz ben sšz tirkesi ğana 
qamtılğanı aytıladı. Al keybir ğalımdardıŋ (Ä.Qaydar) 
esep-jobasına qarağanda qazaq tiliniŋ sšz baylığı 
mwnımen şektelmeydi. Ol äldeneşe jüz mıŋdağan 
sandı mšlşerleydi. Bwğan qarağanda tilimiz äli de 
tübegeyli zerttele qoymağanın, onıŋ tüp negizi äldeneşe 
mıŋjıldıqtar tereŋine jol nwsqaytının bayqatadı. Endeşe 
biz äzirge teŋiz betinde ğana qalqıp jürgendeymiz. 
Kšzge kšrinip twrğan osı baylıqtıŋ šzin igeru oŋayğa 
tüsip jatqan joq.
Tüpsiz baylıqtı tügel igeru äli eşkimniŋ qolınan 
kelgen emes. Tipti osı zamannıŋ eseptegiş täsiline salıp 
qarağanda mamandar wlı Abay qoldanğan sšz baylığı 
nebäri 7-8 mıŋnan aspaydı eken degendi aytadı. Al 
Abay turalı otız jılday tolğanıp tšrt kitap jazğan wlı 
sšz şeberi Mwhtar Äuezovtıŋ qoldanğan sšzdiŋ sanı 
nebäri 17 mıŋnıŋ maŋayı eken. Bwl neni kšrsetedi. 
Bwl qazir qoldanısta bar sšzderdiŋ šzin (150 mıŋ) 
tübegeyli iske jarata almay otırmız degendi kšrsetedi. 
Al älgi qoldanılğan sšzderdiŋ sanına qarap, Abay men 
Äuezovtıŋ tili kedey eken dep kimniŋ auzı barıp ayta 
aladı.
Äŋgime sšz baylığın qalay iske jarata bilude. Aqılman 
Abay sol jeti-segiz mıŋ qazaq sšzin erkin oynata biludiŋ 
šzimen-aq kšbimizdiŋ šremiz jetpes oy biigine kšterildi. 
Sol Abay kšterilgen biikke kimdi kšterildi dep ayta 
alasız qazir. Tipti qazaq tiliniŋ mwhitında erkin qwlaş 
sermegen M.Äuezovti nemese ärbir sšzdi marjanday 
tizip, jauharday qırlağan Ğabit Müsirepovtiŋ šzin 
de qazaq sšziniŋ qwnarınan qanıp işti dep aytu qiın. 
Degenmen, Qwdayğa şükir izdenis, wmtılıs eş toqtağan 
emes. İzdengen sayın ärbir qalamgerdiŋ qalam tabınıŋ 
erekşeligi bayqalıp otıradı. Til mwhitınıŋ tüpsizdigi, 
şalqarlığı izdengen sayın türlene tüsedi.
Bügingi äŋgime tilimizdiŋ šzgeris, šris tizginin 
bilgirlikpen wstap, wrpağına šlşeusiz zor mwra 
qaldırğan twlğalar turalı. Bügin solardıŋ arası¬nan til 
termintAnu iliminiŋ 
hAs şeberi
wstartu jağınan bir-birine qattı wqsaytın eki til zergerin 
erekşe atau qajettigi tuındap otır. Olar A.Baytwrsınwlı 
men İ.Jarılğapov. Bir qarağanda bwl ekeuin qatar 
äŋgimeleudiŋ qisını joqtau siyaqtı. Alayda qazaq 
mädenietine qosqan ülesin saralay kelgende bwlardıŋ 
ruhani ündestigi men tilğwmırlıq biregey qasietine 
taŋdanbay twra almaysız. Biri on toğızınşı ğasırdıŋ 
ayağında düniege kelip, jiırmasınşı ğasırdıŋ alğaşqı 
jartısında dünieden štken, al ekinşisi sol jiırmasınşı 
ğasırdıŋ tülegi. Soğan qarap ekeuin de bir ğasırdıŋ 
šreni deuge bolar. Äytse de, ekeui eki ğasırdıŋ jügin 
arqalağanday is tındırğan.
Salıstıruğa kele qoymaytın bwl eki twlğanı bwlayşa 
teŋdestirip otıruda mınaday sır bar edi. Biri erteleu, 
biri keyindeu qazaq tiliniŋ twnığınan qanıp işip, 
ana tilimizge qaltqısız qızmet etudiŋ asqan ülgisin 
kšrsetken eren tilğwmırlar, bwlar. Qaraŋız, Ahaŋ 
kšsilip jatqan keŋ düniede jaybaraqat šmir keşip jatqan 
qazağınıŋ kšzin aşıp, kšŋilin oyatu üşin onıŋ šmirdegi 
bastı qwralı – ana tiliniŋ qadir-qasietin wqtırıp, onıŋ 
kündelikti auızeki sšyleu qwralı ğana emes, sonımen 
birge onıŋ oqu, bilim, ğılım, šnerdiŋ de quattı qaruı 
ekenin däleldedi. Qazaq tirşiliginde bwrın-soŋdı sirek 
kezdesetin, tipti bolmağan «Til-qwral» oqulıqtarın 
tüzip, qaraŋğı qazağın sauattılıqqa qaray jeteledi. Ol 
üşin qazaq tiliniŋ ğılımi šrisi men šresin ayqındaytın san 
aluan atau sšzder qatarın tüzdi. Sol arqılı qazaq tili men 
ädebietiniŋ, tarihı men šneriniŋ jalpı mädenietimizdiŋ 
tınısın keŋeytti. Damudıŋ daŋğıl jolın aştı.
Mine, Ahaŋdı biz osınısı üşin de qazaq mädenietiniŋ 
Han täŋirindey bağalaymız. Onıŋ aqındığı, 
audarmaşılığı, tilğwmırlığı jäne muzıka äleminiŋ 
talğampazı retinde asqan bilimdarlığına bas iemiz.
Osı atalğan erekşe qasietterdiŋ kšbi İsläm 
Jarılğapovtıŋ da bolmıs-bitimine tikeley qatısı bar 
ekenine, onıŋ tındırğan dünielerimen tübegeyli tanısa 
kele kšzimiz jetkendey boldı. Ol jazuşı, şeber audarmaşı, 
aqın, ğalım, bilimpaz, termintanuşı, t.t.
Qazaq terminologiyası deytin ilim salasında däl 
Ahmet Baytwrsınwlınday ayrıqşa ornı bar bilimpaz 
dep İsläm Jarılğapovtı ayta alamız. Öytkeni onıŋ basqa 
eŋbekterin bılay qoya twrıp, kezinde jwrtşılıq swranısın 
qamtamasız etip, qoldanıs äleminde orın-ornına twra 
qalğan ayaldama, anıqtama, jağajay, balmwzdaq, 

58
қазақ тілінің қайраткері
kündelik, kšrermen, oqırman, tıŋdarman, sayajay, 
ğarış, zımıran, tıŋjerşi, baspager, ğarışker, qalamger, 
šrkeniet, qalamaqı, zeynetaqı, jazılım, jazılıs, memleket, 
jerjahan (kontinent), ülgerim tärizdi tolıp jatqan termin 
sšzderdiŋ düniege keluine sebepşi İ.Jarılğapov siyaqtı 
qalamger ekenin wmıta da bastadıq, tipti eskerip elep 
te jatpaytın jağdayğa jettik. Tağdır sıylağan, babalar 
baptağan wlı tilimizdiŋ bayağı tabiği baylığınday 
siŋisip, kirigip qatar tüzep twra qalğan bwl termindik 
atalımdar ana tilin qadir twtatın kez kelgen sauattı 
jannıŋ auzında, qalamınıŋ wşında.
Ädette sšzjasam mäselesimen şwğıldanğan 
jandardıŋ taban astında sšz tuındatıp jatatın qabiletine 
taŋdanamız. Bwl şeberlik, bilgirlik, sauattılıq. Osınday 
qabiletiniŋ arqasında İ.Jarılğapov qazaq tiliniŋ sšzdik 
qorına jüzdegen jaŋa qoldanıs engizgen eken. Onıŋ 
qalamınan tuğan mına bir šleŋ joldarına qarağanda ol 
sšz oynatu šnerimen šmir boyı şwğıldanğanın kšremiz. 
Jäne nätijeli eŋbek etken. Qaraŋız: «Kšp tilden tüyip 
oy-sezim, Tšl tildiŋ arşıp kšl-kšzin, Tšldetip ana tilimdi, 
Bes mıŋ sšz qostım men šzim» deuine qarağanda 
İ.Jarılğapov qaldırğan mwranı biz äli igere qoymağan 
siyaqtımız. Ärine, olardıŋ bäri birdey sšzjasam 
printsipterine say qatar tüzey qoymağan şığar. Alayda 
ol ana tilimizdiŋ işki älemine tereŋdep, onıŋ šris aşar 
mümkindigin ünemi qadağalaumen bolğan. Sodan da 
onıŋ sšz mänin dšp tanitın tüysik-tüsinigine tänti bolıp 
otıramız.
İsläm Jarılğapovtıŋ termin tuındatu eŋbegimen 
tübegeyli tanısa kele, onıŋ bwl şığarmaşılıq salada 
wstanğan tiregi Ahmet Baytwrsınwlı bolğanın 
aŋğaramız. Qazaq tiliniŋ sšzdik qorın damıtuda ol äueli 
älemdik täjiribege Ahaŋşa süyene otırıp ana tiliniŋ 
šzindik erekşelikterin saqtauda mına tšmendegidey 
bağıt-bağdar wstanadı.
Birinşiden, ana tiliniŋ sšz qorın sarqa paydalanu, tiri 
sšzdi šltirmeu, šlimşi sšzdi tiriltu;
Ekinşiden, wlttıŋ šzine ğana tän sšyleu ülgilerin 
bwzbau, šsiru, šrkendetu;
Üşinşiden, basqa tildiŋ oylau, sšyleu ülgilerin ana 
tiliniŋ zaŋına, oyına bağındırıp üyrenu;
Tšrtinşiden, qajet bolğan jerlerde wlttıq tildiŋ 
ülgisimen jaŋa sšzder (neologizmder) jasap ala bilu;
Besinşiden, šz tiliŋniŋ mümkindigi bolmağanda 
ğana basqa tilderden qajet sšzderdi alu;
Altınşıdan, basqa tilderden kelgen sšzderdi ana 
tiliniŋ salt-sanasına, ülgisine, ruhına bağındırıp alu, 
qajetinşe jımdastıru kerek. Jat sšzge wqsamay, tšl sšzge 
wqsatu;
Jetinşiden, qajetsiz, orınsız alınğan şetel sšzderinen 
ana tilin tazartu kerek. «Til interventsiyasına» jol 
bermeu kerek.
İ.Jarılğapov qaldırğan jaŋadan tuındatılğan termin 
sšzderdiŋ bäri derlik osı ülgimen jasalğan. Ol bwl 
ülgini qaydan aldı, kimge, nege süyendi? Joğarıda 
aŋdatqanımızday ol äueli älemdik täjiribege süyendi, 
jan-jaqtı izdendi, ana tiliniŋ bolmıs-bitimin tübegeyli 
tekserdi. Qazaq ğwlamaları men jazuşılarınıŋ eŋbekterin 
şarladı. Bir taŋğalarlığı Ahaŋdı (Ahmet Baytwrsınwlı) 
oqu, bilu tügil, esimin auızğa ala almaytın kezeŋniŋ 
šzinde İsläm onıŋ bükil eŋbegin tübegeyli zerttegeni 
bayqaladı. Joğarıdağı aytılğan ülgiler tügelimen 
Baytwrsınwlınıŋ wstanımdarı. Jarılğapov terminderi 
dep atalıp jürgen atau sšzderdiŋ bäri derlik osı negizde 
jasalğan.
Jalpı jaŋa sšz jasau degen wğım negizinde şarttı närse. 
Tirek eter negiz bar jerde ğana jaŋa sšzder qatarın tizuge 
boladı. Ahaŋ da, İsläm da osını qattı wstanğan. Yağni 
jaŋa sšz, jaŋa qoldanıs tilde bwrınnan bar tüpnegizge 
süyenedi.
İsläm ağa qazaq tiliniŋ sšzjasam zaŋdılığın tereŋ 
bilgen. Ahaŋa kšp süyengen. Jaŋa jasalğan termin 
sšzderdiŋ qaysıbirin saralap kšrelik. Mısalı, qazaq 
tilinde zeynet degen sšz bar, tipti «Beynet, beynet tübi 
– zeynet» dep jatamız. Sonday-aq bireudiŋ aqısın jeuge 
bolmaydı degen wğımdı äygilep twrğan «aqı» sšzin 
alıŋız. Mine, osı «zeynet» pen «aqı» sšzin biriktiru 
arqılı «zeynetaqı» degen keremet termin sšz jasaldı. 
«Qalamaqı» da däl osı printsippen jasalğan. Sayabaq, 
tüsqağaz, orıntaq, jağajay, qırıqqabat, qolšner, eŋlikgül, 
baspana, sarışwnaq, tšrağa tärizdi atalımdar da osı 
printsippen tüzilgen. Sšzderdi biriktiru arqılı jaŋa sšz 
jasau Ahaŋ kšrsetken täsil.
Sonımen birge Ahaŋ qazaq tilindegi sšzjasau 
dağdısında jalğau jwrnaqtıŋ atqarar ršli ayrıqşa ekenin 
tüysinip, osı negizde de talay sšz tuındatqan. Osını 
İsläm da damıta tüsken, ädemi jalğastırğan. Baspa+ger, 
derek+teuiş, qaza+nama, jazıl+ım, wyğar+ım, kelis+im, 
tıŋdar+man, oqır+man, tuın+dı, jügin+gi, ğarış+ker, 
däris+hana, sarap+şı, künde+lik, mälimde+me, 
mazmwnda+ma, basqar+ma, anıqta+ma, qayrat+ker, 
şeber+hana, t.t. tärizdi sšz üyirleri bizdiŋ qazirgi sšz 
baylığımızğa qosılğan asqan ülgiler. Osındağı -ger, -ker, 
-ım, -im, -hana, -mın, -men, -ma, -me, t.t. qosımşalardı 
orındı oynatu arqılı termindik ülgilerdiŋ türlene 
tüskenin kšremiz.
Sonday-aq ol qazaq tiliniŋ basqa da mümkindikterin 
barınşa paydalanuğa tırısıp otıradı. Tipti bayırğı 
qarabayır qazaq sšziniŋ termindik män tilep twrğan 
tabiğatın dšp basıp qoldanısqa saladı. Sšzderdi birine-
birin jaŋaşa tirkestiru arqılı jasalğan termin sšzderdiŋ 
qatarı da jeterlik. İ.Jarılğapovtıŋ audarma isimen 
tübegeyli aynalısuı qazaq tiliniŋ qadir-qasietin, quatın 
tereŋ sezinuge jetelegen. Ana tiliniŋ äli iske jaratılmay 
jatqan tüpsiz baylığınıŋ kšzin aşa tüsuge itermelegen. 
Audarma arqılı tuğan tilden balama izdeude, tipti 
kal'kalau täsilinen de ol eşqanday qinalmaydı. Erkin 
kšsiledi. Eşqanday balama tappay qinalğan twstıŋ 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал