ТУҒан тіл / №2 (19), 2013 Редакция алқасы



жүктеу 44.62 Kb.

бет13/15
Дата09.01.2017
өлшемі44.62 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

89
шетел қазақтары және қазақ тілі
мектептері азаюда, бүгінгі күні мұнда 300-ге жуық 
қазақ мектебі жұмыс істейді, алайда бұл елде жазу 
қазіргі кезде латын әрпіне көшкен. Оның пікірінше, 
колледждерде қазақ диаспорасы мен оралман қазақ 
жастары  үшін  мемлекеттік  гранттарды  көбейтсе, 
дайындық  факультеттерінің  міндетін  жоғары 
оқу  орнын  таңдауға  байланыстырып  қана  емес, 
арнайы  орта  кәсіби  білім  алуға  бейімдеп  қайта 
қараса  дұрыс  болар  еді.  Сондай-ақ,  Қазақстан 
Республикасының  жоғары  оқу  орындарының 
шығармашылық  мамандықтарына,  оның  ішінде 
Өзбекстандағы қазақ театрлары мен басқа да мәдени 
мекемелерін кадрлармен қамтамасыз ету мақсатында 
шетелдегі қазақ жастарының дарындыларын іріктеп 
алу қажет.
ҚР  «Халықтың  көші-қоны  туралы»  Заңында 
«оралман  дәрежесін  алғанға  дейін  этникалық 
қазақтар мен олардың отбасы мүшелерінің уақытша 
тұратын тұрғын үйі» делініп, уақытша орналастыру 
Орталығын  ашу  қарастырылған  болатын,  алайда 
мұндай  Орталық  Атырау  облысында  күні  бүгінге 
дейін ашылмаған. Әу баста, 1999 жылы «Авангард» 
шағын ауданында үш бөлмелі пәтер бөлініп, онда 
қажетті  жабдықтар,  ыдыс-аяқтар  мен  күнделікті 
қажет заттар сатып алынған болатын, сонымен іс 
тоқтап тұр. 
Бүгінде жергілікті ауылдар жұмысшы қолдарына 
өте  зәру  болып  отыр,  жоғарыда  аталған  қала 
маңындағы ауылдарға 250 дәрігер жетіспей отыр, 
оның  ішінде  әсіресе,  халықтың  мұқтаж  болып 
отырғаны балалар дәрігері мен терапевтер. Сауалнама 
алынғандардың  пікірі  бойынша  мамандарды 
шақырту үшін арнайы адрестік бағдарламалар қажет. 
Мысалы,  Өзбекстаннан  сегіз  дәрігер  шақыртқан, 
келгені 11, оның ішінде бір медицина ғылымдарының 
кандидаты  бар.  Алайда,  тұрғын  үй  мәселесі 
шешілмей отыр. Үйге кезекте тұрған сегіз дәрігердің 
төртеуі учаскелік дәрігер болып қызмет етеді.
 
 
 Оның әкесі үнемі Қазақстанды 
аңсайтын...
Тасқала-2 ауылындағы Шахарман Ерсейітованың 
үйі  мен  қожалығында  болып  қайттым.  Ол  1962 
жылы Хорезм облысының Үргеніш қаласында туған, 
Ташкент мәдениет институтын бітірген. Ұзақ жылдар 
Ташкенттегі Әлем тілдері мемлекеттік университетінің 
ғылыми кітапханасында директордың орынбасары 
болып қызмет еткен. Күйеуі Абдулла, қызы Айсұлу 
және  екі  ұлымен,  біреуінің  есімін  Қазақстанның 
алғашқы Президентінің құрметіне Нұрсұлтан деп 
атаған, Атырау облысына 2007 жылы мемлекеттік 
квота бойынша қоныс аударған. Басында балалары 
жергілікті  қатал  ауа-райына,  ауыл  тұрмысының 
қолайсыздығына ұзақ уақыт көндіге алмай жүрген. 
Балалық  шақтары  өткен  астаналық  өмірден  соң, 
жасыл желек жамылған кең де жайлы үй-жайдан 
кейін,  шынымен  де  мұндағы  өмір  қиын  болды. 
Алайда бірте-бірте бәрі де қалпына келді: олар жаңа 
достар тапты, мектеп бітірді, ұлдары Атырау бизнес 
және құқық коледжінің дипломын алды, ал коледжді 
Шахарман мүшесі болып табылатын Іскер әйелдер 
Қауымдастығының төрайымы – Нұрлы Тельманқызы 
Айтиева басқарады. Айсұлу жақында тұрмыс құрды, 
Х.Досмұхамедов  атындағы  Атырау  мемлекеттік 
университетіндегі оқуын грантпен аяқтайды.
Шахарман Отанына оралған соң ұзақ уақыт бойы 
жұмыссыз ретінде Жұмыспен қамту орталығында 
есепте тұрды. Алайда, оның үнемі адамдар арасынан 
табылатыны,  қайырымды  да  қажет  бір  іс  істеуге 
деген тілегі жігерін мойытпады. Оның бастауымен 

90
шетел қазақтары және қазақ тілі
«Әжелер»  фольклорлық  хоры,  одан  соң  Нұрлы 
Тельманқызының  талабы  бойынша  –  даңқты 
ұшқыш-атқыш  Хиуаз  Доспанова  (1922-2008  жж.) 
атындағы  қоғамдық  қор  құрылды.  Айта  кететіні, 
соғыс кезінде 300-ден астам ұрыс шебіне ұшақпен 
шыққан Халық қаһарманы, жалғыз қазақ қызының 
есімін өкінішке орай, көптеген жерлестеріміз біле 
бермейді. Мысалы, «Vox History» сайтында даңқты 
Хиуаз  Доспанова  туралы  репортажға    үн  қатқан 
алматылықтың  пікірімен  танысуға  болады:  «Ол 
туралы бұрын ешқашан естіген емеспін, әрі ол кісі 
көрші үйде тұрған екен. Өте ұятты нәрсе».
Сонымен  «Хиуаз»  бірлестігінің  жоспарында 
әжелеріміздің  үлгісінде  –  отбасының  ұйытқысы 
болатын  қазақ  қыздарын  ұлттық  салт-дәстүрде 
тәрбиелеу. Шахарман дәстүрлі халықтық өнер түрі 
кілем  мен  алаша тоқитын цех ашып, сол арқылы 
жастарды аға ұрпақтың шеберлігін сақтауға баулуды 
армандайды. Мен оған сенемін, өйткені оның өмірлік 
ұстанымы мықты және Қазақстанға еңбек етуге деген 
тілегі басым. Өзін «Оралман-Жайық» бірлестігінің 
белсенді мүшесімін деп есептейді. 
«Ауылдық округ әкімі Ғаріпжан Тілеуұлы Әбішев 
– керемет қызметкерлері бар жақсы басшы. Оның 
кабинеті келем деушілерге әрдайым ашық. Көпшіл 
және  мәдениетті  жан.  Біздің  мәселелерімізді  дер 
кезінде шешіп отырады. Біздің жылдам бейімделіп 
кетуімізге көп ықпалын тигізді» деп ризашылықпен 
айтып отыр.
Өз  мамандығы  бойынша  жұмыс  таба  алмаған 
Шахарман  әкесінің  өсиетін  еске  сақтай  отырып 
ұнжырғасын түсірмеді. «2020 халықты жұмыспен 
қамту  Бағдарламасы»  бойынша  2  миллион  теңге 
несиеге сауатты толтырған құжат тапсырды, сөйтіп 
басты бағыты – ауыл шаруашылығын таңдады. Менің 
көзқарасым бойынша, бұл саланы қиыншылығы мен 
үлкен  қауіптілігіне  орай,  өндірістік  тәжірибенің 
жоқтығына  байланысты  жергілікті  халықтың 
көпшілігі  таңдай  бермейді.  Қазір  ол  жылыжайда 
көкөністі табысты өсіріп отыр. Оның пікірі бойынша, 
егер әрбір адам үй шаруасымен айналысатын болса, 
онда базардағы баға да төмендейді. Оған Атыраудың 
базарына  жол  тартудың  қажеті  жоқ,  өйткені 
көршілері өнімді тікелей бақшадан таласып сатып 
алады.  Алғашқы  тәжірибе  жинақтаған  Шахарман 
ендігі жерде жылыжайды кеңітуді ойластыруда.
Биылғы жылғы 2020 халықты жұмыспен қамту 
Бағдарламасына Абдулланың да қатыспақ ниеті бар, 
ол бір шетелдік компаниядан жұмыстан қысқарып 
қалған  болатын.  Ол  жалға  бақшалық  өнімдерді 
өсіруге мемлекеттен 3 гектар жер алыпты.
Бұл жекелеген оралмандар отбасының тарихы – 
қазақ халқының қасіретті тарихының бір көрінісі 
деуге  болады.  Шахарманның  әкесі  Ерсейітов 
Әбілқасым  –  Құрман  мен  Масаты  балаларының 
жалғыз тірі қалған көзі. Ол да сол кезде шешесінің 
құрсағында  болғандықтан  аман  қалған  сияқты, 
өйткені күйеуі сол кезде тұмса әйелін ұжымдастыру 
және байларды ит жеккенге айдап жатқан уақытта 
Қызылорда  облысынан  қашып  кетуге  көндірген. 
Құрман  балаларымен  бірге  Сібірге  ит  жеккенге 
айдалып кете барған. Осы уақытқа дейін олардың 
тағдыры  туралы,  қай  жерде  бейіттері  қалғанын 
ешкім білмейді...
Масаты күйеуінің өсиетін орындап, оның есімін 
сақтап қалды, алайда Хорезм жерінде дүниеге келген 
ол өзінің көптеген ұрпағын көре алмай кетті.
 Әбілқасым 10 жасында шешесінен айырылды. 
Оның балалық шағы  қаншалықты ауыр болғаны 
айтпаса  да  түсінікті  болар.  12  жасынан  бастап 
баржада жұмыс істеп, соғыс кезінде майданға жылы 
киімдерді жіберуге қолғабыс еткен. Өзінің жерлесі 
Аралбай  Сәнімкүлге  үйленіп  шаңырақ  көтерген, 
8 ұлы және 5 қызы бар. Олардың барлығы бірдей 
жоғары  білімді.  Осындай  жетістікті  қанша  адам 
мақтаныш тұта алар еді?
Әбілқасым  Хорезм  облысында  экономика 
саласында  басшы  қызметтерде  еңбек  еткен  және 
еңбегін Үкімет  жоғары бағалады. Осы күнге дейін 
оның  портреті  Хорезмнің  өлкетану  мұражайында 
Өзбекстанның экономикасына елеулі үлес қосқан 
адамдардың қатарында ілулі тұр. Оның бастамасы 
бойынша  өзі  өмір  сүрген  «Прогресс»  кентіне 
Жамбыл Жабаев есімі берілген. Ол алғашқылардың 
бірі болып Хорезмде қазақ диаспорасының Мәдени 
орталығын ашты, ал Үргеніш қаласында – облыста  
алғашқы  қазақ  тілді  орта  мектеп  ашты,  ал  оның 
шәкірттері қазақ, өзбек және орыс тілдерін қатар 
меңгеріп  шықты.  Ана  тілдері  қазақ  тілін  білу 
олардың  кейіннен  Отандарына  оралған  кезде, 
өздерін тең құқылы азамат ретінде сезінулеріне көп 
мүмкіндік берді. 
Қазақстанның  тәуелсіздік  алуы  ақсақалдың 
балаларының  біріне  «Отаныңа  бар,  егер  сонда 
өмір сүретін болсаң, тамырым Қазақстанда терең 
жайылды деймін» деген өсиет айтуға итермелеген.
Сонымен,  1992  жылы  әлі  Өкіметтен  квота 
бөлінбей  тұрған  кезде  Шахарманның  облыстық 
қаржы бөлімінде қызмет ететін кіші бауырларының 
бірі, әйелімен Қазақстанның мұнайлы өңірі Жылыой 
ауданының Құлсары кентіне (қазір –  қала) қоныс 
аударған.  Кейіннен  Өзбекстандағы  туыстарына 

91
шетел қазақтары және қазақ тілі
«Адамға туған жердің қасиетті болатынын білмедім. 
Әкем, біздер ұзақ жылдар бойы әншейін тіршілік 
етіппіз.  Мейлі  мұнда  біздің  кең  үйіміз  болып, 
жағдайымыз  жақсы,  бақуатты  болсақ  та  туған 
жерді ештеңе де алмастыра алмайды екен. Мен тек 
жазы  шыжыған,  қысы  қытымыр  Құлсарыда  ғана 
тынысым кеңіп, туған жердің ауасымен еркін демала 
бастадым. Ендігі жерде бұл бақытты ештеңеге де 
айырбастамаймын.  Үйлеріңе  оралыңдар»,  деген 
екен.
Осылайша  Қазақстан  тәуелсіздік  алғаннан 
кейін тек бір ғана Әбілқасым Сейітовтың отбасы 
80  жанымен  өз  Отандарына  оралып,  ертеңгі 
күніне сеніммен қарай бастады. Үргеніштегі қазақ 
мектебінің түлектерін бүгінде біздер Алматы мен 
Астана, Тараз бен Ақтаудағы отандастарымыздың 
арасында  көріп  жүрміз.  Осылайша  бабаларымыз 
бен ақсақалдарымыздың өсиеті орындалып жатыр. 
Шахарман Атырауға көшіп келу туралы шешіміне 
бір  сәт  те  өкінген  емес.  Оның  отбасы  үнемі 
Үкімет қамқорлығы мен қолдауын облыс пен қала 
басшылары  тарапынан  көріп  келеді.  Олардың 
мұнда көптеген достары пайда болды. "Қазақ болып 
туғаныма  бақыттымын  және  бақытты  әйелмін. 
Ерте бастан қазақтар «Сұлтан сүйегін қорламайды" 
деген. Біздің ұлтымыздың көшбасшысы Дүниежүзі 
қазақтарының І Құрылтайында бізге осындай тәуекел 
қадамға  жол  сілтеді,  әрине,  ол  жол  белгісіздікке 
бастар  жол  еді.  Алайда,  біздер  айтылған  сөздің 
игілігіне және жауаптылығына сендік, шындыққа 
айналған  сол  асыл  сөздер  –  Елбасының  тарих 
алдында және Қазақстанның келешегі алдындағы 
тағы да бір еңбегінің жемісі»,– дейді Шахарман.
Ол Нұрсұлтан Назарбаевқа шексіз риза және оған 
Алладан шапағат тілейді. Біреулер үшін бұл артық 
айтылған болуы мүмкін, бірақ Шахарман әрдайым 
өз балаларына «Құрыш қалай шынықты» кітабының 
кейіпкерінен замандастарының үлгі алғанын айтып 
отырады,  адам  өмірде  алдына  мақсат  қойып  – 
заманының  осынау  ерек  Тұлғасына  ұқсап  бағуға 
тырысқаны жөн. 
Еңбекқорлығына жергілікті қазақтар 
таң қалады
Айым Болатова 1958 жылы Қарақалпақстанның 
Қоңырат ауылында дүниеге келген. Төрт баласымен 
квота  бойынша  2008  жылы  қоныс  аударыпты. 
Балалары коледжде экономикалық және медициналық 
білім алды. Өзбекстандағы жұмыссыздық алдымен 
екі ұлы мен екі қызын жолға шығуға итермелеген, 
одан соң өзі күйеуі екеуі олардың соңын ала жолға 
дайындалды. Бүгінде отбасының барлық мүшелері 
–  елге  нақты  үлес  қосып  отырған  Қазақстанның 
азаматтары.
Жамбыл  мен  Айымның  отбасы  Тасқала-2 
ауылына  тұрақтаған.  Мемлекет  қаржылай  көмек 
беріп, 10 сотық жер бөлді. Оралмандар өз қолымен 
үйлерін  тұрғызады,  оның  іргетасы  көршілерінен 
қалыспайды,  15  метр  де  12  метр  болады.  Үйге 
көгілдір отын тартылған, су жүргізілген, ал ауылда 
телефон байланысы бар.
Бұл отбасы өз кәсіптерін 2 миллион теңге шағын 
несиенің  арқасында  бастаған,  әрі  үйлерін  соғып 
алды,  қора-қопсыларын  тұрғызды,  отағасына 
«Нива» жеңіл автокөлігін алды және жалға алған 
5 гектар жерге сатуға деп көкөністер, қарбыз бен 
қауын өсіреді. 2010 жылдан бастап жүзімдіктері де 
дастархандарын толтырып отыр. Айым ІІ топтағы 
нашар көретін мүгедек болса да, ол тек өз отбасын 
ғана емес, сондай-ақ Өзбекстаннан жылда уақытша 
жұмысқа  келіп жүрген екі қазақ жігітін жұмыспен 
қамтиды. Орта арнайы педагогикалық білімі бар ол 
қоғамдық  бастамамен  батыр  аналардан  құралған 
«Әжелер»  хорының  көркемдік  жетекшісі  болып 
табылады. Жергілікті қазақтармен де бұл отбасының 
қарым-қатынасы  алғашқы  күннен  жылы  жүзді 
болды. Ол: «Біздер өз Отанымызға оралдық, мұнда 
ана тілінде  сөйлесеміз, әрі біздерді де бәрі түсінеді, 
өйткені  ашық  ортада  әңгіме-дүкен  жарастық 
табады»,– деп жылы жымиыспен айтады.
Кәсіпкер – егінші 
Ұзақбай  Әбенов  1964  жылы  туған,  Өзбек-
станның  қарамағына  кіретін  Қарақалпақстан 
Республикасының астанасы – Нүкісте орта арнайы 
ауылшаруашылығы  білімін  алған.  Айта  кететіні, 
1925 жылдың ақпанынан 1930 жылдың шілдесіне 
дейін Қарақалпақстан Қазақ КСР құрамында болған. 
Ұзақбайдың  білімі  мен  көп  жылғы  тәжірибесі, 
Тасқала-2 ауылында шаруа-тауар қожалығын құрған 
кезде пайдаға жарады. 2 миллион теңге несие алды. 
Трактор мен 3  гектар жерді 5 жылға жалға алды, 
жинаған қаржысына үш «КАМаз» көлігін және жеңіл 
автокөлік сатып алған.
Жеке кәсібін бастағанда Ұзақбай тек өзін ғана 
емес, жақындарын, бауырларын жұмыспен қамтыды. 
Базарға өздері өсірген сәбіз, қызанақ, қауын, болгар 
бұрышын және кәді шығарып сатады. Отбасы үлкен, 
10 адам, оның үшеуі кішкентай балалар, екі келіні 
мен үш немересі. Барлығы бір шаңырақта тұрады, 

92
шетел қазақтары және қазақ тілі
әзірге екі баласының ата-аналарынан бөлініп, жеке 
үй болып кетуіне шамалары болмай отыр.
Ұзақбай мен әйелі Гүлзаданың өсірген бақшасы 
қандай керемет! Мұнда өзбек және қазақстандық 
жүзім  түрлері  өседі.  Маусым  айында  шабдалы 
гүлдеп  жатты,  бұтадан  жинаған  уылжып  піскен 
таңқурай мен ошақтан ыстықтай алынған нанның 
дәмін татқызды. Өсіп тұрған және гүлдеп жатқан 
өсімдіктердің  тіптен  тізімін  жасап  шықтым:  тұт 
ағашы, алма, алмұрт, шабдалы, қызыл шие, қара шие, 
таңқурай.  Ағаштардың  арасында  тығылып  қауын 
өсіп жатыр. Бақшаның бір түкпірінде қызанақ пен 
болгар бұрышын қоршап қойған. Бақшаның әрбір 
сүйеміне көк отырғызылған және шебер  қолдармен 
күтіп-бапталған  өсімдіктер  көздің  жауын  алады. 
Бұл  жерде  қандай  заманауи  технологиялардың 
пайдаланғанын  білмедім,  бір  анығы  шыбықтар, 
табиғаттың тезіне шыдайтын, жемісін төккен ағашқа 
айналғанша оралман ағайындар қаншама тер төгіп, 
қанша еңбек жасаған. Бұл отбасының табыстылығы 
– табанды еңбек пен туған жерге деген махаббатта 
жатқаны айқын.
Ұзақбайдың  пікірі  бойынша,  «Нұрлы  көш» 
жақсы бағдарлама және оны жалғастырған дұрыс. 
Қазақстанға Германия мен Израильдің этникалық 
репатриациясы бойынша тәжірибесі қажет. Мейлі 
квота аз ғана болсын, бірақ, оралмандармен жеке 
нақтылап жұмыс жасау керек. Бүгінде Өзбекстандағы 
өмір сапасы күрт төмендеп кетті, оралмандар тіптен 
көші-қон  кезінде  құжаттарды,  қажет  қағаздарды 
толтыра  алмайды.  Оралмандар  билік  басынан 
көріне бермейді, олардың билікке араласуы әлеуетті 
оралмандар үшін жағымды болар еді».
Жалпы  алғанда,  оралмандар  көші-қон  саясаты 
туралы  пікірлерімен  ашық  бөлісті,  тәжірибеден 
тікелей  мысал  келтіріп  отырды.  Мысалы,  кейбір 
шетелдік  қазақтар  ҚР  азаматтығын  рәсімдемейді 
және  ақырын  күтеді,  өйткені  Қазақстанда  жер 
ала алмай қалулары мүмкін. «Олардың қаржылай 
мүмкіндіктері жоқ, Қазақстанға арып-ашып зорға 
жетеді.  Жерді  рәсімдеуді  төрт  жылға  тоқтатып 
қойды».  Олардың  пікірі  бойынша,  оралмандарды 
бейімдейтін орталық қажет. Этникалық қазақтардың 
басқа мемлекеттің жергілікті ұлтының боданында 
қалып,  мәдениетінен  айырылып,  этникалық 
өзгеріске ұшырамай тұрғанда, тарихи отандарында 
ғана  ұлттық  қасиетін,  рухани  сана-сезімін,  ділін, 
ана  тілі  қазақ  тілін  сақтап  қалу  мүмкіндігі  бар. 
Оралмандар  арасында  белсенді  азаматтық  іс-
шараларды жандандыруға заңды-құқықтық көмек 
көрсету,  бос  уақытты  тиімді  пайдалану,  мәдени, 
жастар  саясаты  және  т.б.  салаларында  Үкіметтік 
емес  ұйымдарды  дамытуға  арналған  жоспарлы 
мемлекеттік саясат аса қажет.
Бұл сапарда қонақжай оралмандардан келесідей ой 
түйіп қайттым: әрбір отбасының өзінің тарихы, қоныс 
аударуға  себебі  бар.  Олар  үйренген  жер-суларын 
жұмыссыздықтың,  бөтен  ортадағы  өгейсінуден, 
алауыздық  салдарынан,  балаларының  келешегі 
бұлыңғыр болғанынан амалсыз тастап кетуге мәжбүр 
болды. Олардың алдында Қазақстанның Президенті, 
Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының төрағасы 
Н.Ә.Назарбаевтың қойған бір ғана бағдар болды: 
бабаларының жерінде өмір сүру және өз халқының 
мемлекеттігін қалыптастыру. Бұл – ең басты бақыт. 
Міне, Отандастарымыз осындай ойға келген және 
өздерінің  тарихи  отандарының  және  заманауи 
дамып келе жатқан іргелі елінің бір бөлшегі болуға 
тырысуда.
Күлғазира БАлТАБАЕВА,
Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы 
талдау орталығының директоры,
тарих ғылымдарының кандидаты

93
шетел қазақтары және қазақ тілі
Страны исхода репатриантов, 
их численность и расселение 
Появление независимого государства Республи-
ки Казахстан вызвало рост национального самосо-
знания  представителей  казахского  этноса,  прожи-
вающих за пределами своей исторической родины, 
возродило  интерес  казахов  к  истории,  культуре, 
традициям и обычаям, к общению на родном языке, 
следствием чего стало стремление многих вернуть-
ся в Казахстан. 
По состоянию на 1 сентября 2012 года Атырау-
ская область  приняла 21750 этнических казахов за-
рубежья, что составляет 2,4% от общего количества 
прибывших в Казахстан репатриантов. С этой точки 
зрения, переселенцы в этой области малочисленны, 
они составляют 22,2% от количества местного на-
селения. Переселение имело место и за последние 
три года. Так, по сведениям руководителя Департа-
мента по контролю и социальной защите по Атыра-
уской области Т. Естебаева, присланным в нашу Ас-
социацию, в 2011 году удовлетворено ходатайство 
276  семей  в  составе  646  человек  из  Узбекистана 
(240 семей/ 586 человек), России (31/52), Монголии 
(2/4), Туркменистана (1/1) и  Азербайджана (2 се-
мьи/3 человека). Среди прибывших 51,5% состав-
ляли женщины. В трудоспособном возрасте были 
61,2% оралманов, пенсионеры – 3,8%. По уровню 
образования в соответствии  с дипломом лиц тру-
доспособного возраста: 11,7% репатриантов имели 
высшее образование, 37,2% –  средне-специальное 
и 51,1% –  общее среднее образование.
В 2012 году Атырауская область приняла 190 се-
мей (349 чел.) из Узбекистана, России, Кыргызста-
на и Туркменистана. С января по 31 мая 2013 года  
удовлетворено  ходатайство  о  присвоении  статуса 
«оралман» 86 семьям в составе 141 человек  из Уз-
бекистана и России. 
Как известно, статус оралмана согласно статьи 
25 нового Закона РК  «О миграции населения»  от 
22 июля 2011 года  прекращается после получения 
оралманом гражданства Республики Казахстан, или  
по истечении одного года со дня получения этого 
РепатРианты атыРауской 
области: на пути к интегРации 
в казахстанское общество
статуса,  если  оралманом  не  было  подано  заявле-
ние о приеме в гражданство РК. И в соответствии с 
этим Законом  «оралман - этнический казах, посто-
янно проживавший на момент приобретения суве-
ренитета Республикой Казахстан за ее пределами, и 
его дети казахской национальности, родившиеся и 
постоянно проживавшие после приобретения суве-
ренитета Республикой Казахстан за ее пределами, 
прибывший (прибывшие) в Республику Казахстан 
в целях постоянного проживания на исторической 
родине  и  получивший  (получившие)  соответству-
ющий статус в порядке, установленном настоящим 
Законом».
На долю выходцев из Узбекистана в Атырауской 
области приходится около 19000 человек, или 88,4 
%. Как известно, из общего числа репатриантов в 
Казахстане большинство – 60,4%  также прибыли 
из  Узбекистана.    Атырауская  область  по  данному 
показателю опережает даже  Южно-Казахстанскую 
область, где 87,3% репатриантов из приграничного 
соседнего государства. Так, выходцы из Узбекиста-
на составляют 78,5%  репатриантов Актюбинской, 
78,1%  – Западно-Казахстанской, 50%  –   Алматин-
ской, 47,4%  –  Мангистауской, 32,1%  –  Акмолин-
ской  и  всего  6,7%  –  Восточно-Казахстанской  об-
ластей. В городах республиканского значения они 
составляют 36,5% в Астане и 34,5% –  в Алматы.   
Второе месте в Атырауской области среди репа-
триантов  по  численности  занимают  переселенцы 
из России – 6,2%, или 704 семьи в составе 1321 че-
ловек. 87 семей в составе 655 человек прибыли из 
Монголии, что составляет 3,1% от численности ре-
патриантов этой области. Кроме того, есть выходцы 
из Туркменистана (86 семей, 330 чел., 1,54%), Тад-
жикистана (11 семей, 82 чел., 0,4%), Кыргызстана 
(10 семей, 24 чел., 0,11%), Азербайджана (2 семьи, 
3 чел.), других стран дальнего (14 семей, 64 чел., 
0,3%) и ближнего (3 семьи, 11 чел.) зарубежья. 
Учитесь у репатриантов из Узбекистана
По мнению историков и политологов, причина-
ми репатриации казахов из Узбекистана послужили 

94
шетел қазақтары және қазақ тілі
трудное социально-экономическое положение этой 
страны, последствия хрущевской политики терри-
ториального  разграничения  между  Узбекистаном 
и Казахстаном, экологическая и водная проблемы, 
сокращение численности казахских школ, высокий 
уровень безработицы среди молодежи и женщин.
Переселенцы  из  Узбекистана  привыкли  зани-
маться сельским хозяйством, а в  Атырауской обла-
сти – неплодородная солончаковая почва, тяжелый 
климат, жара и комары летом, проблемы с водоснаб-
жением. Во время командировки убедилась, что ре-
патрианты  показывают  местным  казахам  пример  
исключительного трудолюбия в ведении крестьян-
ского  хозяйства,  огородничестве  и  садоводстве. 
Действительно, разительные контрасты областного 
центра  сразу  бросаются  в  глаза  приезжему.  Меня 
обрадовали  просторные  коттеджи  местных  жите-
лей, некоторые возвели и трехэтажные дома, в гара-
же – иномарки.  Но вокруг коттеджа и во дворе, как 
правило,  свободная  земля  заасфальтирована,  цве-
тов и деревьев не увидишь.  Оказывается эту  не-
приглядную  особенность  отметили  в  первую  оче-
редь  и переселенцы, прибывшие из южных стран. 
В селе Кокарна в  гостеприимном доме  Кудабая 
Гаржауова встретилась с нашими соотечественика-
ми, прибывшими из Узбекистана. Для начала пред-
ставлю хозяина дома. Кудабай родился в 1966 г. в 
Каракалпакстане, прибыл в РК по квоте в 2004 году, 
гражданство  получил  в  2005  году.  Имеет  диплом 
выпускника  железнодорожного  техникума.  Пред-
седатель  общественного  объединения  оралманов 
«Оралман-Жайык»  с  2004  года,  член  координаци-
онного совета при Акиме города Атырау, который 
периодически раз в три месяца обращается к про-
блемам репатриантов. 
В  семье  Кудабая  –    четверо  детей.  Сымбат  и 
Гульшат имеют казахстанские дипломы техникума 
и юридического коледжа. Подготовительные курсы 
прошел сын Ердигали в Уральске и в этом году по-
лучил диплом строительного факультета Западно-
Казахстанского  аргарно-технического  университе-
та  имени  Жангир  хана,  затем  выдержал  большой 
конкурс и по гранту продолжит учебу в магистра-
туре. 10 классов в этом году окончил сын Рамазан. 
Жена Рахима – портниха, вместе с дочерью Гуль-
шат    оформила  кредит  в  банке  на    один  миллион 
тенге для частного ателье «Өнер», который специ-
ализируется на пошиве национальной одежды, ре-
монте и реставрации одежды. Заказы есть и  работы 
для них много.
Семья живет в просторном доме, фундамент для 
которого  закладывался  15  метров  на  12  метров,  в 
доме – газ, вода, телефон. А деньги  для строитель-
ства дало государство, подчеркивает глава семьи с 
благодарностью. 
Как  известно,  с  1  июля  2011  года  реализуется 
Программа  занятости  2020,  нацеленная  на  повы-
шение доходов населения путем содействия устой-
чивой и продуктивной занятости. Ее участниками 
являются  самостоятельно  занятое,  безработное  и 
малообеспеченное население, в том числе оралма-
ны. В реализации этой программы также участву-
ет общественное объединение «Оралман-Жайык», 
которое  проводит  ежеквартальный  мониторинг 
среди оралманов по семи населенным пунктам об-
ласти: Кокарна, где проживает 155 семей, Балауса 
70 семей, Таскала-1, 2 и 3 по 155 семей в каждом 
пункте, Жана-Талап – 70 семей и Водник – 40 се-
мей.  Общественный фонд «Бота» в текущем году 
выделил  для    «Оралман-Жайык»  финансирование 
в 3,3 млн.тенге для работы среди репатриантов. С 
ними проводятся тренинги, круглые столы для по-
вышения правовой культуры, некоторые обучаются 
парикмахерскому делу и затем трудоустраиваются. 
Оказание на  волонтерской основе  социальных ус-
луг молодежи из семей оралманов для их быстрой 
социальной адаптации и интеграции в местное со-
общество – основная идея прикладных социальных 
проектов.
Микрокредитование  предпринимательства  на 
селе  и  в  пригородных  сельских  округах  Атырау-
ской области  в рамках Программы занятости 2020 
пользуется всё  большим спросом. Так, с 2011 года, 
ежегодно 20 и более  семей переселенцев  из Узбе-
кистана и России получают беззалоговый кредит с 
льготным периодом и по низким ставкам, 6% годо-
вых, сроком на пять лет,  до 3 млн. тенге. Льготный 
кредит отвечает задачам развития малого и средне-


1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал