«тіршілік қауіпсіздігінің негіздері» ПӘнінің


Көз бен бетті қорғайтын жеке қорғаныс құралдары



жүктеу 5.2 Kb.
Pdf просмотр
бет9/17
Дата02.05.2017
өлшемі5.2 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   17

Көз бен бетті қорғайтын жеке қорғаныс құралдары
            Көз  бен  бетті  қорғайтын   жеке   қорғаныс   құралдарына  ең  алдымен, 
шаңнан,   қатты   бөліктерден,  химиялық  агрессивті   емес  сұйықтықтар   мен 
газдардан, ультракүлгін сәуле мен басқа да қауіпті факторлардан қорғайтын 
қорғаныс  көз   әйнектері  жатады.   Оларды   таққан  кездегі   кейбір 
ыңғайсыздықтар оның жоғарғы дәрежедегі тиімділігімен ақталады.
            Көз   бен   бетті  қорғайтын   қорғаныс   құралдары  авариялық  –  құтқару 
жұмыстары  мен оларды  орындаудың ерекшелігіне  қарай  таңдалады.  Осыған 
байланысты қорғаныс көзілдіріктері төмендегідей болып бөлінеді:
ξ
желден, шаңнан, агрессивті емес химиялық сұйықтықтардың шашылуы 
мен   ұсақ   қатты   заттардан  қорғайтын,  тікелей   желдетілетін   жабық 
қорғаныс көзілдіріктері;
ξ
ультракүлгін   сәулелерден  қорғайтын,  тікелей   желдетілмейтін   жабық 
қорғаныс көзілдіріктері;
ξ
ультракүлгін   және   инфроқызыл   сәулелердің   тікелей  әсер  етуінен 
қорғайтын тікелей желдетілмейтін және сәулелі сүзгіші бар, реттелетін, 
жабық қорғаныс көзілдіріктері.
 Есту органдарын қорғайтын жеке қорғаныс құралдар
       Кейбір авариялық құтқару жұмыстардың түрлері ( пневмо –құралдармен, 
монтажды пистолет және т.б.) айтарлықтай шумен қоса жүреді.
           Есту органдарын қорғайтын жеке қорғаныс  құралдарына  шуға  қарсы 
каскалар мен тығындар жатады.
      Шуға  қарсы каскалар басты  жарақаттанудан,  есту  органдарын – жоғарғы 
жиіліктегі, деңгейі 120 дБ болатын өндірістік шудан қорғауға арналған.
     Шуға қарсы құлақ қалқандар есту органдарын – жоғарғы жиіліктегі, денгейі 
115 дБ болатын өндірістік шудан қорғауға арналған. Сонымен қоса ең ыңғайлысы 
және  кеңінен  пайдаланылатыны  «Берушкалар». Олар  деңгейі     100 - 150 дБ 
болатын өндірістік шудан, сондай – ақ тұрмыстық шудан қорғауға арналған. 
Шуға қарсы тығындар шуды жұтатын талшықты материалдан жасалады және 

4x4 см көлемінде болады. Тығындар конус түрінде оралған және сыртқы есту 
жолына тығындалады.
Басты қорғайтын жеке қорғаныс құралдары
        Қатты ұрылғаннан кейін немесе терең сырылғаннан кейін касканы ауыстыру 
керек.  Касканың  зақымдалуы  алғашқы  қарағанда  байқаусыз   болып  тұрса  да 
ауыстырылады.
          Сыртқы   әсерлерден   –  ұсақ   заттардың   құлауы,   жаздағы  ашық  күннің 
астында жүргізілетін жұмыс кезіндегі күн сәулесінен және т.б. басты қорғау 
үшін   каскалар   (фибрлі,   виннипластты,  
 
  дюралюминді,   текстолитті, 
полиэтиленді,   әйнекті   пластиктен   жасалған),   шлемдер,   шлемнің   астынан 
киетіндер, бас киімдер, береттер, мен қалпақтарды пайдаланады.
Теріні қорғайтын жеке қорғаныс құралдары
           Теріні  қорғайтын жеке  қорғаныс құралдары (ТҚЖҚҚ) қорғау қызметі 
бойынша  оқшаулағыш және сүзгіш болып екі  топқа  бөлінеді. Оқшаулағыш 
құралдардың   матералдары  газ   бен  сұйықтықтардың   өтуіне   жол   бермейтін 
арнайы   қабатпен   (пленкамен)   қапталған.   Жаз   уақытында   мұндай 
оқшаулағыш  киімде   жұмыс   істеу   кезіндегі  шамадан   тыс  қызып   кетуді 
болдырмау үшін төмендегі  кестеде  көрсетілген жұмыс істеу уақытын қатаң 
сақтау керек.   
                Көлеңкеде,   күн   бұлт  кезде  және   желді   ауа   райында   қорғаныс 
құралдарында   жұмыс   істеу   мерзімі   екі   есе   ұлғайтуға  болады.  Аталған 
темперетурада   екінші  рет  қорғаныс   киімінде   жұмыс   істеу  30   мин   дем 
алғаннан кейін ғана жүргізіледі. Үздіксіз жұмыс істеу уақытын ұлғайту үшін 
қорғаныс  құралдарын   деміл   –   деміл   суытып   отыру   қажет.   Суық   сумен, 
сондай – ақ қорғаныс киімінің сыртынан мақта – маталы экрандар
 
кию керек. 
Бұл экрандарды жұмыс барысында деміл – деміл сулап тұру қажет. Қорғаныс 
киімімен   қыс   уақытында   жұмыс   істеген   кезде   қатып   қалмас   үшін   тиісті 
шаралар қолдану керек: аяққа жылы шұлғау орау немесе шұлық кию керек, 
етікке  зығыр шашағын, сабан, қағаз  және т.б. салу  керек,  қорғаныс  киімінің 
ішінен мақталы күртеше, шалбар; басына қорғаныс киімінің астына бас киім 
киюлері керек.
      Сүзгіш қорғаныс құралдары ҚӘУЗ буларын залалсыздандыруға арналған, 
техникалық құраммен сіңірілген, арнайы материалдардан тігілген киім болып 
табылады. Құтқарушылар арнайы киімдердің ондаған түрлерін пайдаланады. 
ҚӘУЗ – ден қорғану тұрғысынан  алғанда  келесі  топтағы қорғаныс киімдері 
жоғарғы сұранысқа ие:
ξ
улы заттардан  (сұйық, қатты  және аэрозольдардан  қорғауға  арналған) 
қорғайтын арнайы киім;
ξ
қышқыл ерітінділерінен қорғайтын арнайы киім;
ξ
сілтілерден қорғайтын арнайы киім.
           Ережеге  сәйкес, теріні  қорғайтын  құралдар  қайырмалы бас  киімі  бар 
күртеше және жартылай комбенезон түрінде дайындалған.

             Авария  ошағындағы  ҚӘУЗ – ден  қорғану  үшін негізінен  оқшаулағыш 
типтегі ТҚЖҚҚ қолданылады.
Теріні  қорғауға  арналған  қолда  бар  құралдар.Теріні  қорғауға  арналған 
қолда  бар  құралдар   ретінде   қарапайым,   су  өтпейтін  плащтар  мен  жабулар, 
сондай  –  ақ  калың   әрі   мықты  материалдан  жасалған  пальтолар,  мақталы 
күртешелер  және  т.б.   Аяқты   қорғау   үшін  резина  етіктер,  ботылар  мен 
галоштарды   пайдалануға  болады.   Егер   олар  жоқ  болса,  аяк  киімді  қалың 
қағазбен  орап,  сыртынан   матамен  қаптап   тастау  керек.  Қолды  қорғау  үшін 
қолда бар барлық резеңке немесе теріден жасалған қолғаптарды пайдалануға 
болады.
Өзін өзі тексеру сұрақтары
1.
Қорғаныс ғимараттарының жіктелуі
2.
Тыныс алу органдарының жеке қорғаныс құралдары Респираторлар.
3.
Көз   бен  бетті,   есту   мүшелерін,   басты,   теріні    қорғайтын   жеке 
қорғаныс құралдары
№ 11 дәріс. Экстремальды  жағдайлар кезіндегі халықтың іс әрекеті
Жалпы сұрақтар
1.
Табиғи және техногенді сипаттағы ТЖ халықтың іс әрекеті. 
2.
Ланкестік акт кезіндегі халықтың іс әрекеті
Табиғи және техногенді сипаттағы ТЖ халықтың іс әрекеті. Жер 
сілкінуіне дейін:
Жағдайды көз алдыңызға елестетіңіз: қатты жер сілкінісі болған кезде 
егер сіз жұмыста, үйде, ал балаларыңыз сол кезде мектепте немесе балалар 
бақшасында   болса?   Өзіңіз   бен   отбасы   мүшелерінің   осындай   жағдай   бола 
қалған кезде жете зерттеңіз: тығылу үшін ең қауіпсіз жер қайда, жер сілкінісі 
біткеннен   кейін   қай   жерде   кездескен   дұрыс   т.б.   Сіздің   алдын-ала   құрған 
«сценариіңіз» апат болған жағдайда көмекке келеді.
Алдын-ала дайын болыңыз: Рюкзак немесе сөмкеңізді құжаттар; Үш 
күнге   жететін   тамақ   пен   су;   Алғашқы   медициналық   дәріханасы   мен 
медикаменттер; Жылжымалы электр фонары мен сіріңке; Жылы киім мен аяқ 
киім.
Алғашқы жер сілкінісі кезінде :

ξ
Есте сақтаңыз: жер сілкінісі басталған кезде үрейленбеңіз және 
басқалардың да үрейленуіне жол бармеңіз; 
ξ
Газ, су және жарықты сөндіріңіз;
ξ
Жер сілкіну төменгі баллмен жай болса, онда қорықпаңыз, сол 
жерде тұрыңыз, яғни күтіңіз.
Егер күшті жер сілкінісі болған кезде сіз үйдің ішінде болсаңыз (дүмпу 
күші бес және одан жоғары болса):
ξ
Екінші   және   одан   да   жоғары   қабатта   болсаңыз   ол   жерден   ешқайда 
кетпеңіз;
ξ
Ішкі қабырғаның қауіпсіз жеріне, бұрышқа, есіктің жақтауына, ваннаға 
жатыңыз;
ξ
Кереуеттің, столдың астына кіріңіз, себебі бұлар сізді құлайтын заттар 
мен сынықтардан қорғайды. Өзіңізді ауыр жиһаздар мен терезелерден 
аулақ ұстаңыз;
ξ
Лифтіні пайдаланбаңыз. 
Егер көшеде болсыңыз: Ғимараттар мен электр желілерінен алшақ, ашық 
алаңда   тұрыңыз,   үзілген   электр   желілерінен   алшақ   тұрыңыз;  Ғимараттың 
алдың кесіп өтпеңіз және оған кірмеңіз.
Егер автокөліктің ішінде болсаңыз: Ашық алаңда қалыңыз жер сілкінісі 
біткенше көлік ішінде болыңыз
Есте   болсын.  Жер   сілкінісі   кезінде   жер   жарылып,   адам   өлімі   сирек 
кездеседі.   Жер   сілкінісі   кезінде   мынадай   жағдайларда   бақытсыздық   орын 
алады:   Ғимараттардың   кейбір   бөліктерінің   қирауы;   Сынған   терезелердің 
құлауы;   Үзілген   электр   желілері;   Пәтердегі   ауыр   заттардың   құлауы;   Өрт; 
Үрей кезінде бақылаусыз қалған адамдардың мінез-құлқы. Егер сіз алдын-ала 
қауіпсіздік шараларын сақтасаңыз, құрбан болу саны аз болары сөзсіз.
Жер сілкінісен кейін:
ξ
Қажет   адамдарға   алғашқы   жәрдем   көмегін 
көрсетіңіз;
ξ
Зардап   шеккендерді   үйіндіден   шығаруға 
көмектесіңіз;
ξ
Радиоқабылдағышты қосыңыз;
ξ
Суды, газды, жарықты мүмкіндік болса өшіріңіз; 
ξ
Ашық отты пайдаланбаңыз; 

ξ
Өте сақ болыңыз, ғимаратты тез арада босатыңыз, яғни басқа жаққа 
барыңыз.
Назар аударыңыздар!
Радио үнемі қосулы тұрсын!
Төтенше жағдайлар қызметінің дабылын тыңдаңыздар!
Өрт
ξ
Отпен жұмыс істегенде абай болуға;
ξ
Балалардың отпен жұмыс істеген кездегі қырсыздығына
ξ
Қоқысты үйге, аулаға, орманды жерлерде өртеуге;
ξ
Автокөліктен шыққан жалынға;
ξ
Күн күркірегендегі найзағайларға;
ξ
Майланған материалдың үйкелісіне;
ξ
Күн сәулесінің әйнектен өткен нүктесі.
Өрт елді-мекендегі ғимараттар, ағаш көпірлер, электр желілері мен ағаш 
бағаналардағы   байланыс,   мұнай   өнімдері   қоймаларында   және   басқа 
материалдар   мен   адамдар,   ауылшаруашылық   малдары   өртке   шалдығуы 
мүмкін. Орман алқабындағы шөптерден, бұталардан, ағаш түбіртектерінен, 
шырпылардан өрт шалады. Ауа-райы құрғақ болған жылдары жоғарғы өрт 
желдің есебінен ағаштардың ұшар басынан қоқан жапырақты ағаштарын өрт 
шалады. Төменгі өрт тарау жылдамдығы минутына 0,1-ден 3 метрге дейін, ал 
жоғарғы өрт желдің бағытына қарай 100 метрге дейін жетеді. 
Торф   пен   ағаштардың   тамыры   жанғанда   жер   асты   өрті   жан-жаққа 
тарайды.Торф өзінен-өзі ауасыз суда да жана береді.
Орманда жүргенде есіңізде болсын:
ξ
Қоқыс пен оттықты тастамаңыз;
ξ
Отты   таратпаңыз   және   қоқысты   өртке   қауіпті   жерлерде 
жақпаңыз;
ξ
Абай болыңыз! Отты таза алаңда жағыңыз;
ξ
Дем   алған   жерден   кетерде   отқа   су   құйып   немесе 
топырақпен жауып, толық өшіріп кетіңіз;
ξ
Орманда майланған немесе бензин сіңіп қалған маталарды 
қалдырмаңыз;
ξ
Бөтелкенің жәшігі мен сынған бөтелкелерді қалдырмаңыз. 
Күн сәулесі түсіп өртке айналуы мүмкін;
ξ
Жаңа   басталған   өртті   сумен,   ағаштың   жапырақты 
бұтақтарымен және топырақ тастау арқылы өшіріңіз.
Ескерту шаралары:

Өрт   қауіпсіздігін   сақтау   мақсатында   алдын-ала   жол   салу   шаралары 
жүргізіледі. Орманның ішінен ағашы кесіліп салынған жол жасау және тас 
төсеп орманда ені  5-10 м, ал қылқан жапырақты орманда 50 м-ге дейін. Елді-
мекендерде   су   көздері   мен   тоғандар   30   куб   метр   1   га   алаңға   есеппен 
жүргізіледі. Орманға жақын елді-мекендерде тоғандарды уақытылы тазалау, 
су   толтырып   қою   1м-ден   жоғары   орман   ағаштарына   10   л   су   есебімен, 
құдықтар   мен   тоғандарды   қайта   -   қайта   жөндеу,   тыныс   алу   органдарын 
респираторлар   мен   басқа   да   жабдықтармен   қамтамасыз   ету   және 
құрғақшылық уақытта орманға баруды тоқтату (әсіресе көлікпен). Егер сіз 
орман алқабында немесе торфқа жақын жерде, өртке жақын жерде болсаңыз 
өз   күшіңізбен   өртті   сөндіруге,   әліңіз   жетпесе,   өрт   болып   жатқан   қауіпті 
аймақтан   шығу   керектігін   ескертіңіз.   Жолға,   алаңға,   өзеннің   жағасы   мен 
судың айналасына, егістікке шығуын ұйымдастырыңыз. Қауіпті аймақтан тез 
өрт қимылының бағытына перпендикуляр шығыңыз. Егер мүмкін болмаған 
жағдайда   суға   кіріңіз   немесе   су   киімді   жамылыңыз.   Өрт   болған   жерден 
шыққаннан кейін тұрған жері өрттің көлемі туралы мекен-жайдың әкімшілігі 
мен   орман   шаруашылығы,   өрт   сөндіру   қызметіне   хабарлау   қажет.   Өртті 
сөндіруді   ұйымдастыру   керек.   Төменгі   өртті   су   құйып,   ылғалды 
топрақтармен,   аяқпен   тастап   өшіру   керек.   Торфтағы   өртті   ыстық   торфты 
аударып, су құю арқылы өшіру керек.
Қар көшкіні, опырылып құлау
Қар көшкіні – тау бөліктерінен қалың қардың опырылып құлауы.
Қазақстанда қар көшкіні – Шығыс Тянь-Шань, Алтай, Іле және Жоңғар 
Алатауы   үстінде   қардың   көп   жаууына   және   геоморфологиялық   топырақ-
ботаникалық жағдайымен байланысты. Қар көшкіні наурыз, сәуір айларында 
жиілейді және тауда қар көп жауғаннан пайда болады. 50% -дан жоғары қар 
көшкіні халыққа және шаруашылық объектілеріне қауіп-қатерін тигізеді. Қар 
көшкінінің қимылы 1 шаршы метр жерден бірнеше жүз тоннаға дейін жетеді.
Қар   көшкіні   маусымы:    Қазақстанда   қар   көшкіні   барлық   таулы 
аудандарды   қамтығын,  бұл  мөлшерден  көп  жауған  қарға  байланысты.  қар 
көшкіні   маусымы   –   сәуір,   ал   таулы   аудандарда   қазан-мамыр   айларында 
болады. 
Қар көшкінінің қауіпті белгілері: Қыста қар қалың түсіп, жер бетін 
қар 20-30 см жапқанда; Қыс мерзімінде бірнеше күн суытқанда немесе 
жылып кеткенде; Қардың үстінен жаңбыр жауғанда; Қатты жел тұрып, қар 
«карниздері» құрылғанда; тау бөктеріндегі қардың биіктігі 30-60 см 
болғанда; Қардың отыруы мен күп болып көтерілуі тау беттерінде домалақ 
қар іздерінің болуы; Сейсмикалық ауытқушылық.
Қар   көшкінінің   екпіні   ұрса!  Тауға   шығарда   қауіпті   қар   көшкіні 
болатын   картамен   танысып,   мамандармен   ақылдасу   керек,   бұқаралық 
ақпарат   құралдарын   үнемі   тыңдап,   таудағы   жағдайларды   тыңдап   отыру 

керек;  Тауда қар жауғаннан кейін 2-3 күн тауға шықпай тұру керек, не қар 
көшкіні болып кетсін немесе қар отыруы керек. Қар көшкіні туралы хабарды 
естігеннен кейін тауға шықпау керек;  Бұл уақытта егер сіз тауда болсаңыз, 
бірден тік құздарға шықпаңыз, бұталар мен ағаштар жоқ жерге бармаңыз, тек 
қана жолдармен жүрілген жалғыз аяқ жолмен жүру керек; Көктем айларының 
екінші жартысында әсіресе қар болғанда және тау баурайынан сырғанайды-
ау деген уақытта сақ болған жөн;  Көзіңіз көріп тұрған жерге дейін қозғау 
керек,   тұман   болса   қар   көшкіні   күшейеді   деген   сөз;  Қардың   еруі   мен 
жылымық   кезде   (наурыз   айының   соңы   мен   сәуір   айында)   таудың   басына 
шығуға немесе ескертілген қар көшкіні болады-ау деген жерге бармау керек; 
Қар көшкіні болғанда айқайламаңыз; Қар «карниздеріне» шығуға болмайды. 
Аяқтың астында қар отырса, шықырлаған дыбыс шықса қайтыңыз; Егер қар 
үйіліп жатса:  Қардың беріктілігін тексеру керек, сақтық үшін қардың шеткі 
ұшын басып көру керек. Таудың басына, баурайына бақылаушы қою керек; 
Киімдерді шешу, рюкзактың бауларын ағыту; Тау баурайын ізбе-із кесіп өту 
Тауға барып түнегенде екі жақтан қар көшкінін байқау керек. Қар көшкіні 
болады-ау деген жерлерге (тау бөктерінде қар қалың жатқан жерде) тоқтамау 
керек
Қар көшкіні болған жағдайда:  Егер сіз қар көшкікіне тап болсаңыз 
тез арада рюкзактан шаңғыны алыңыз ол сіздің қимылдауыңызға жеңілдік 
береді Қар көшкіні кезде бар күшпен көшкіннің шет жағына шығуға тырысу 
керек немесе көшкіннің үстінде қалуға болмаса ағаш, бұтақтардан ұстауғы 
тырысу керек  Қар көшкініне шығуға мүмкіндік болмаса ауыз бен мұрынды 
шарф пен шапкамен жауып алу керек. Тізені бүгіп алу керек.  Қар көшкіні 
тоқтасымен   көшкіннен   шығуға   тырысу   керек,   сізді   тез   тауып   алу   үшін 
қолыңызды шығарыңыз. Қардың астында қалып айқайлаудың пайдасы жооқ, 
себебі дыбыс қардың астынан өте жай естіледі. Құтқарушылардың жүрісін 
естісімен дабыл беріңіз.  Қажет болса, қолдан тыныс алдыру керек, жүрекке 
жабық уқалау жасау (массаж), коореин салдыру керек.  Егер жарты сағаттың 
ішінде   өз   күштерімен   зардап   шеккенге   көмек   бере   алмаса   онда   құтқару 
отрядын шақыру қажет. 
Опырылу  – ауыр күштің әсерінен өз орнынан тайып кетуі. Опырылу 
(опырылып   құлау)   –   тау   жынастарының   опырылып   құлауы   мен   құрғақ 
жартастардың үйінді болуы.
Опырылу Қазақстанның барлық таулы аймақтарында кездеседі. Оның 
анақтау   факторы   мен   жиналуы   грунттардың   сулы   болуы   және   жерасты 
сулары, жер сілкінісі, сонымен қатар адамдардың шаруашылық қызметі әсер 
етеді.Ондай   жерлерге   шығыс   Алатауындағы   Көлсай   көлі,   Есік,   Іле 
Алатауындағы   Үлкен   Алматы   және   басқалар.   Соңғы   жылдары   Қазақстан 
тауларында   техногендік   ауыр   салмаққа   байланысты   опырылып   құлау 
көбеюде, дачалық учаскелерге байланысты.

Опырылып құлаудың қауіпті белгілері:  Жаңбырдың  көп жаууына 
байланысты,   қардың   интенсивті   түрде   жедел   еруіне   байланысты, 
грунттардың   көп   мөлшерде   сулануына   әкеліп   соқтырады. 
Тау 
беткейлеріндегі   бос   әрі   беті   сызық   және   бұрын   опырылып   құлаған   іздер 
бар.Тік   жарға   шығатын   жерлердегі   сызықтары,   желге   мүжілген   тау 
жыныстары.
Опырылу   аймақтарындағы   табиғи   қауіпсіздік   шаралары:  Бұқаралық 
ақпарат құралдары хабарларының таудағы жағдайды үнемі бақылауда ұстау. 
Тік   жардың   бірден   бұрылысы   сызығы   бар   құлайды-ау   деген   жерлерге 
тоқтамаңыз Опырылған тік жардың қасына жоламау.  Қауіпті жерларден бір-
бірлеп   тез,   әрі   айқай-   шусыз   өту.  Тік   жарлардан   тас   құлағанда   қабырғаға 
жабысып тұру немесе басты рюкзакпен жабу керек.
Тау баурайындағы дачада жұмыс істейтіндерге кеңес: Үй құрылысын, 
сарай салғанда биік жерден, яғни тау жағынан бастау керек. Су көздерін 
жоғарыдан бастап жүргізу. Үйдің айналасын таспен толтыру, суда жақсы 
көретін ағаштар, бұта, өсімдіктер отырғызу
Есіңізде   болсын!   Дача   учаскесін   көп   суғару   жер   қыртыстарының 
опырылуына әкеліп соқтырады
Әр адамның негізгі парызы. Сел жүргенде, көшкін жүргенде үнемі 
теледидар мен радиодан берілген ақпараттарға құлақ түре жүріңіз
Қазгидрометорталығы   бұқаралық   ақпарат   орталығы   арқылы   қар 
көшкіні   мен   сел   тасқындаының   қауіп-қатері   туралы   тұрақты   алдын-ала 
ескертіп отырады. Ондай жағдайларда тауға шығуға қатаң тиым салынады.
Су тасқын, сел. Су тасқынының негізгі үш себебі бар: жаңбырдың өте 
көп   жаууы,   қардың   тез   еруі   мен   тұрып   қалған   мұздардың   жалжуы,   теңіз 
суының жағаға  ұруы, өзенге  судың көп құйылуы. Әсіресе  қар еруі ұзаққа 
созылғанда өте қауіпті.
Елді   мекендерде   су   тасқыны   боларда   алдын-ала   қауіпсіздік 
дайындығын   жүргізі   керек.   Жергілікті   елдің   топографиясын,   климаттық 
ерекшеліктерін және тарихын біле отырып, су тасқынының қалай болатынын 
дәлдікпен білу қиындық туғызбайды. Кішкентай су тасқыны шамамен 10-20 
жылда бір рет, үлкен су тасқыны 20-25 жылда бір рет, одан да үлкен бүкіл 
өзендерді қамтитын 50-100 жылда бір рет және 100-200 жылда бір рет, бүкіл 
аумақты қамтитын үлкен апаттар болуы мүмкін.
Гидрологиялық   алдын-ала   бақылаудың   мынадай   жүйесі   бар:Қысқа 
мерзімдік (10-12 тәулік). Ұзақ мерзімдік (2-3 айға дейін). Өте ұзақ мерзімдік 
(3 айдан жоғары)
Жағаға   жақын   облыстардың   тұрғындары   жақын   уақытта   не 
болатынына қызығушылық білдіріп жүруі керек. Жеке  адамның алдан-ала 
қауіпсіздік шаралары:
ξ
алғашқы толқынның әсерінен құлатқанда;
ξ
барлық отбасы мүшелерін жүзуге үйрету;

ξ
қайықтың болуы (мүмкіндігінше екі қайық- біреуі кәдімгі, екіншісі-
жел үрлеп толтырылған);
ξ
жергілікті елді-мекендердің топографиясымен танысу;
ξ
жақын маңда стихиялық жағдай болғанда хабарласу түрін білу.
Су   тасқыны   кезінде:  үйдегі   газды,   суды,   жарықты   сөндіру,пештегі 
жанып жатқан  отты  өшіру;  үйдегі  бағалы  заттарды  үйдің  төбесіне  немесе 
жоғары қабатқа шығару;  бірінші қабаттағы есік пен терезелерді тақтаймен 
немесе   фанермен   қағып   тастау;  мал   тұратын   сарайдағы   есіктердің   ілгішін 
ашып тастау.
Кездейсоқ су тасқанында өзіңізбен бірге жылы киім, мүмкіндігінше су 
өткізбейтін   киім,   жамылғы,   тамақ   және   т.б.   керекті   нәрселерді   алып, 
рельфтің ең биік жеріне көтеріліңіз, ол жерді ешқашан су баспайды. Егер ол 
болмаса, қайық және т.б. дайындау қажет. 
Су кеткеннен кейін электр сымдарынан, зақымданған газ магистралдан 
сақ болу қажет. Үйге кірер алдында, су тасқынынан  зақымданбағандығын 
байқау қажет. Судан табылған заттардан тамақ әзірлеуге болмайды.
Қар көшкіні – таулы аймақтарда болатын қардың, тастың көшкіні. Бұл 
құбылыс көбіне көлдерде судың толуынан, мұздардың еруінен болады. Қар 
мен мұз еріп, олар төмен қарай ағады. Ағынның биіктігі 10-20 метрге дейін 
(кей жағдайларда 40-50 метрге дейін), ағу жылдамдығы 3-5 м/с. Көшкіннің 
астында қалғандардың тірі қалуы мүмкін емес, сондықтан абай болу қажет.
Республикамызда қауіпті 300 орын тіркеуге алынған, ол жерлерде 600-
ден көп әртүрлі жағдайлар болған. Қар көшкіні жағдайлары шамамен 80%, 
мұз еруінен  15% және қар еруі мен жер сілкінісінен 5% болады. 
Қазақстанның ең қауіпті таулы аймақтары болып Жоңғар, Талас, Іле 
Алатауы, сондай-ақ Қаратау, Кетмен, Тарбағатай таулары саналады
Көшкін   қаупі   бар   кезең   –  Қазақстанның   таулы   аймақтарында 
күнжылыған кезде болады (тамыз-қыркүйек айлары).
Көшкіннің болу белгілері.  Көшкін қаупі бар аймақтары жаңбырдың 
үздіксіз   жауу;  Көшкін   қаупі   бар   аймақтарында   күннің   жылуы;  Көлде 
деңгейінің   күрт   төмендеуі   немесе   жоңғар   жағында   шұңқыр   пайда   болуы; 
Жер сілкінісі.
Көшкіннің   жақындау   қаупі   және   белгілері.  Көшкінге   қауіпті 
арналарда   судың   тоқтап   не   болмаса   күрт   азайып   кетуі;  Көшкінге   қаупі 
арналардың жоғары жағында қатты  дыбыстың  пайда болуы;  Көшкін алып 
келген   тастардың   соққысынан   болған   қозғалыстар;  Көшкін   соққысынан 
болған шаңды бұлттардың пайда болуы;  Судың лайлануынан пайда болған 
көшкін алдындағы себептер.
Көшкін қаупі бар аймақтарда қауіпсіздік шараларын сақтау. таулы 
аймақтардағы жағдайларды бұқаралық ақпараттық құралдаынан тыңдаңыз;
Қатерлі аймақта тоқтаусыз жаңбыр жауса, ол жерден тез арада кетуге 
тырысыңыз;  Келе   жатқан   көшкін   ағынына   50-60   м   жақындамаңыз;  Тау 
шеттеріне   және   көшкін   ағатын   аймаққа   тоқтамаңыз;  Қауіпті   жерлерде 

адамдар   арасындағы   қашықтық   20-30   м   болсын;  Қаупі   бар   аймақтарға 
тынығуға   бармаңыз,   көлдің   жағысына   лагер   палаткасын   тікпеңіз:Көшкін 
болатынын   сезген   жағдайда,   тауға   шығып,   неғұрлым   алысырақ   кетуге 
тырысыңыз. Көшкін өткеннен кейін ол жерге түспеңіз, себебі ол жерде тағы 
да көшкін қаупі болуы ықтимал;  Қауіпті аймақтада қауіпсіздік шараларын 
сақтаңыз; Теңіздің мұз жағында болу, қауіп төнген жағдайда дауыл тллқыны 
болмағанда  ауа  температурасының  жағымсыз  жағында  болу;  Көлдің  бөгет 
бойымен,   жылжып   жүрген   үлкен   мұздың   немесе   қар   көшкіні   үстімен 
жүрмеңіз;
Каталог: ebook -> umkd
umkd -> ПОӘК 042-18. 39 119/01-2013 10. 09. 2013 ж. №1 басылым 107 беттің 1
umkd -> Математиканы оқыту теориясы 5B010900-Математика мамандығына арналған студенттерге арналған пәннің ОҚу бағдарламасы
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі семей қаласының ШӘКӘрім атындағы мемлекеттік
umkd -> 3 деңгейлі смж құжаты поәК Е поәК 042-14-4-05. 20. 24/03- 2009 ж. ПoәК ««Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар»
umkd -> Оқу-әдістемелік материалдар «Математиканы оқыту теориясы және әдістемесі»
umkd -> Бағдарламасы «Дискретті математикалық логика»
umkd -> ПОӘК 042-18. 39 113/01-2013 10. 09. 2013 ж. №1 басылым 107 беттің 1
umkd -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі семей қаласының ШӘКӘрім атындағы
umkd -> ПОӘК 042-18. 39 06/01-2013 10. 09. 2013 ж. №1 басылым

жүктеу 5.2 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   17




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет