«тіршілік қауіпсіздігінің негіздері» ПӘнінің


Өзін өзі тексеру сұрақтары



жүктеу 5.2 Kb.
Pdf просмотр
бет3/17
Дата02.05.2017
өлшемі5.2 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

Өзін өзі тексеру сұрақтары
1.
Азаматтық қорғаныс мәселелерінің шешілу деңгейлері
2.
Халықтың Азаматтық қорғаныс пен төтенше жағдайлардағы іс-әрекеттері 
мен міндеттері

 
Дәріс №3. Төтенше жағдайлар
Жалпы сұрақтар
1. ТЖ негізгі ұғымдары мен анықтамалары. 
2. Бейбіт және соғыс уақыттағы төтенше жағдайлар
3. Техногенді сипатты ТЖ көздерін зақымдайтын факторлар, ТЖ даму 
фазалары.
4. Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардың классификациясы
Бейбіт   және   соғыс   уақыттағы   төтенше   жағдайлар.   ТЖ   негізгі 
ұғымдары мен анықтамалары.
Төтенше жағдай  – белгілі бір аумақтағы апаттан адамдардың өлімі, 
олардың   денсаулығына   тигізген   әсері   қоршаған   ортаға   және   халық 
шаруашылығы   объектісі   мен   материалдық   шығын   және   елді-мекен 
жағдайының   нашарлауы   (ҚР   Азаматтық   қорғаныс   Заңының   табиғи   және 
техногендік характері 1 бап).
Төтенше   жағдайлар   себеп-салдарына   байланысты   мынадай 
классификацияға бөлінеді:
Табиғи (жер сілкіну, сел, көшкін, су тасқыны, табиғи өрт, эпидемия, 
ауылшаруашылық өсімдіктер мен орманның зиянкестермен аурумен бүлінуі).
Техногендік (өнеркәсіптік, транспорттық т.,б. апаттар, өрт, жарылыс, 
ӘКУЗ, РВ,БОВ тастандылары, ғымаратта мен құрылыстардың бүлінуі, өмірді 
қамтамасыз етіп отырған объектілердегі апаттар, плотиналардың бүлінуі).
Табиғи  және   техногеңдік  сипаттағы   төтенше   жағдайлар  нысандық 
болады, егер авария, зілзала немесе апат салдарынан төтенше жағдай аймағы 
өндірістік  немесе  әлеуметтік  нысан  аумағынан   шықпаса,   сонымен  қатар 
келесі зардаптар пайда болып немесе пайда болуы мүмкін:
ξ
қаза тапқандар саны 5 тен 10 адамға дейін;
ξ
  тіршілікті қамтамасыз  ету  жүйесінің бұзылуы  50  ден  100  адамға 
дейін;
Төтенше   жағдайлар  жергілікті  болады,   егер  авария,  зілзала  немесе 
апат салдарынан төтенше жағдай аймағы өңдірістік немесе әлеуметтік нысан 
аумағынан шықса және облыстың екі ауданына тараса, сонымен қатар келесі 
зардаптар пайда болып немесе пайда болуы мүмкін:
ξ
қаза тапқандар саны 10 тен 50 адамға дейін;
ξ
тіршілікті  қамтамасыз ету  жүйесінің бұзылуы  100  ден  500  адамға 
дейін;
Төтенше жағдайлар аймактық болады, егер авария, зілзала немесе апат 
салдарынан  төтенше   жағдай   аймағы   өндірістік  немесе  әлеуметтік   нысан 

аумағынан шықса және облыстың кем дегеңде үш ауданына тараса немесе ҚР 
екі   облысының   аймағында  пайда  болса,  сонымен  қатар   келесі  зардаптар 
пайда болып немесе пайда болуы мүмкін:
ξ
қаза тапқандар саны 50 ден 200 адамға дейін;
ξ
тіршілікті  қамтамасыз ету  жүйесінің бұзылуы  500 ден 1500 адамға 
дейін;
Табиғи  және  техногендік   сипаттағы  төтенше  жағдайлар  барынша 
ауқымды  болады,   егер   авария,  зілзала  немесе   апат   салдарынан   төтенше 
жағдай ҚР үш  және одан да  көп облыстарының аймақтарына  тараса немесе 
көрші мемлекеттің шекарасына өтетін болса, сонымен қатар келесі зардаптар 
пайда болып немесе пайда болуы мүмкін:
ξ
қаза тапқандар саны 200 адамнан асса;
ξ
тіршілікті қамтамасыз ету жүйесінің бұзылуы 1500 адамға дейін;
Техногенді   сипатты   ТЖ   көздерін   зақымдайтын   факторлар,   ТЖ 
даму фазалары
Техногенді  сипаттағы төтенше жағдайлар  өндірістік, транспорттық 
және басқа да авариялардың, өрттердің (жарылыстардың), қатты әсер ететін 
радиоактивті   және   биологиялық   қауіпті   улы   заттардың   төгілуімен   (төгілу 
қаупімен)  байланысты  авариялардың,   ғимараттар   мен   құрылыстардың 
кенеттен құлауының, платиналардың бұзылуының, тіршілікпен  қамтамасыз 
етудің, электро энергетикалық және коммуникациялық жүйесіндегі, тазалау 
құрылыстарындағы авариялардың салдарынан болуы мүмкін.
Техногенді   сипаттағы  төтенше  жағдайдың   шығу   көздері  –  бұл 
қауіпті   техногенді   оқиға   (өндірістік   нысандардағы  немесе  транспорттағы 
авариялар, өрттер, жарылыстар немесе әр түрлі энергияның шығуы, өмір мен 
денсаулыққа   қауіпті   заттардың   шығумен  байланысты   авариялар   немесе 
олардың   қаупі,   ғимараттар   мен   құрылыстардың   құлауы,   тіршілікпен 
қамтамасыз   ету   жүйесіндегі  авариялар)  нәтижесінде   белгілі   бір   аймақ, 
нысанында  немесе  аймақта   орын   алған   техногенді   сипаттағы  төтенше 
жағдай.
Техногенді   сипаттағы   төтенше   жағдай   көзінің  зақымдаушы 
факторы   –  бұл   тиісті   параметрлермен   анықталатын  немесе  көрінетін, 
физикалық,   химиялық  және   биологиялық  іс-әрекеттермен  немесе 
көріністермен сипатталатын қауіпті оқиғаның құрастырушысы.
Техногенді сипаттагы төтенше жагдай көзінің зақымдаушы ықпалы 
–  бір  немесе  жиынтықты   техногенді  сипаттағы   төтенше  жағдай   көзінің 
зақымдаушы факторының адамдардың, ауылшаруашылық малдарының өмірі 
мен  денсаулығына   және   өсімдіктерге,  экономика  нысандарына   және 
қоршаған табиғи ортаға жағымсыз әсер етуі.
Авария   -  технологиялық   процесстің   бұзылуы,   механизмдердің, 
жабдықтардың және құрылыстардың зақымдануы. Сонымен қатар   авария-
нысанда,   белгілі   бір   аумақта  немесе  аймақта   адамдардың   өмірі   мен 
денсаулығына   қауіп   төндіретін   және   ғимараттардың,   құрылыстардың, 

құрылғылар   мен   транспорттық   құралдардың   қирауын,   өндірістік   және 
транспорттық үрдістің бұзылуын, сондай-ақ қоршаған табиғи ортаға шығын 
келтіруді тудыратын қауіпті техногенді оқиға.
  Апат -  өзімен бірге аймақтық  немесе  ғаламдық ауқымдағы  төтенше 
жағдайды, адам құрбандығын алып келетін ірі авария, қиратушы құбылыс.
Техногенді қауіп – нысандарды қалыпты пайдалану процессіндегі адам 
мен   қоршаған   ортаға   тікелей  немесе  жанама   зияндығы   түрінде,   болмаса 
пайда  болуы   кезіндегі   адамға   және   қоршаған   ортаға   техногенді   сиаттағы 
төтенше   жағдай   көзінің   зақымдаушы   әрекеті   ретінде   жүзеге   асатын 
техникалық жүйесінің, өндірістік немесе транспорттық нысандарының өзіне 
тән ішкі жағдайы.
Ықтимал   қауіпті   нысан  –  төтенше  жағдай   көзінің   тууына   қауіп 
төндіретін   қауіпті   радиоактивті,   өрт,   жарылыс   қауіпті   материалдарды, 
химиялық  және   биологиялық  заттарды   пайдаланатын,   өндіретін,   өндейтін, 
сақтайтын немесе тасымалдайтын нысан.
Ықтимал   қауіпті   зат  -  өзінің   физикалық,  химиялық,   биологиялық 
немесе  токсикологиялық   қасиетінің   салдарынан   адамдардың   өмірі   мен 
денсаулығына, ауылшарушылық малдары мен өсімдіктеріне қауіп төндіретін 
заттар.
Қауіпті   заттың   мүмкін   шекті   ңоспасы  —  адаммен   үнемі   қарым-
қатынас кезіндегі  немесе  белгілі бір уақыт аралығында оған  әсер  еткендегі 
адамның  денсаулығына   әсер  етпейтін  және  жағымсыз  салдары  болмайтын 
аудан   бірлігімен  немесе  салмақпен   өлшенетін   топырақтағы,   ауалы  немесе 
сулы   ортадағы,   азық   –   түліктегі,   шикізаттардағы   қауіпті   заттардың 
максималды саны.
Зақымдану   аймагы
 
 белгілі   уақыт   ішінде   адамдарға, 
ауылшаруашылық  малдарына және өсімдіктерге қауіп келтіретін мөлшерде 
аумағында   химиялық  заттар  таратылған  немесе  қауіпті   химиялық   және 
биологиялық заттар енгізілген территория немесе аймақ.
Өнеркәсіптік авариялар мен апаттар:
Өнеркәсіптік  авария  –  техникалық   жүйеде  немесе  өнеркәсіптік 
қондырғыда орын алған өнеркәсіптік нысандағы авария.
Жобалық   өнеркәсіптік  авария   –  бастапқы   және   ақырғы   жағдайы 
жобамен   белгіленген   және   белгіленген   шектермен  авария  салдарының 
шектеуін  қамтамасыз  ететін, қауіпсіздік жүйесі қарастырылған өнеркәсіптік 
авария.
Жобадан тыс өнеркәсіптік авария - жобалық авария үшін ескерілмеген 
бастапқы   жағдай   тудыратын   және   жобалық   авариялармен   салыстырғанда 
қауіпсіздік жүйесінің тоқтап қалуымен және персоналдың қате шешімдерді 
іске   асырумен  қоса  жүретін,   ауыр   салдарларға   алып   келетін   өнеркәсіптік 
авария.
Өнеркәсіптік   апат  -  адамдардың   құрбандығына  алып   келген, 
адамдардың денсаулығына нұқсан келтірген және нысандардың, айтарлықтай 

мөлшерде  материалдық  құндылықтардың жойылуына, сондай –ақ  қоршаған 
табиғи ортаға айтарлықтай шығын келтірген ірі өнеркәсіптік апат.
Төтенше   жагдайлардагы   өнеркәсіптік   қауіпсіздік  -   төтенше   жағдай 
аймағындағы   өнеркәсіптік  авария   және   апат  кезінде   халықты,   өнеркәсіп 
қызметкерлері   құрамын,  шаруашылық  нысандары  мен   қоршаған  табиғи 
ортаны қауіптен қорғау жағдайы.
Төтенше жагдай кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікпен қамтамасыз ету  
-   төтенше   жағдай   аймағындағы   өнеркәсіптік  авариялар   мен  апаттарды 
болдырмауға   бағытталған   құкықтық   нормаларды   қабылдау  және   сақтау, 
экологияны қорғау, салалық  немесе  ведомстволық талаптар мен ережелерді 
орындау, сондай-ақ ұйымдастырушылық, технологиялық және инженерлі – 
техникалық іс-шаралар жиынтығын жүргізу.
Радиациялық   авария  –  аталған  нысанды   қалыпты   пайдалану 
жобасымен   алдын  ала  көрсетілген  шекарасынан  радиоактивті  заттар   және 
ионизациялаушы  сәулелердің  шығуы  мен  төгілуіне  алып  келетін, мөлшері 
пайдалану қауіпсіздігінің белгіленген шегінен асатын,                радиациялы – 
қауіпті нысандағы авария.
Радиоактивті ластану  – жер үстінің, атмосфераның, судың болмаса 
азық –түліктің, тағамдық шикізаттың және әртүрлі заттардың радиациялық 
қауіпсіздік   және   радиоактивті   заттармен   жұмыс   істеу   ережелеріндегі 
бекітілген   шама   денгейінен   асатын   мөлшердегі   радиоактивті  заттармен 
ластануы.
Радиациялы  қауіпті   нысан  –  радиоактивті   заттарды   сақтайтын, 
өңдейтін,   пайдаланатын  немесе  тасымалдайтын   нысан.   Ондағы  авария 
немесе  оның   қирауы   кезінде   адамдарды,  ауылшаруашылық   малдары   мен 
өсімдіктерінің,   шаруашылық   нысандарының,  сондай-ақ  қоршаған   табиғи 
ортаның иондаушы сәулелермен сәулеленуі немесе ластануы болуы мүмкін.
Радиоактивті ластану аймагы – аймағында радиоактивті ластануы бар 
территория немесе аймақ.
Радиациялық  қоргау режимі – иондаушы сәулелердің адамдарға әсерін 
төмендету   мүмкіндігі   мақсатыңда   радиоактивті  ластану  аймағындағы 
қорғаудың әдістері мен тәсілдерін  пайдалану және  халықтың іс - әрекетінің 
тәртібі.
Радиациялық бақылау – радиоактивті заттармен иондаушы заттардың 
басқа   да  көздерімен   жұмыс   кезіндегі  радиациялық  қауіпсіздікті   және 
санитарлы   ережелердің   нормаларын   сақтауды   қадағалау,   сондай-ақ 
адамдардың   сәулелену   деңгейі   және   нысандағы   және   қоршаған   ортадағы 
радиациялық жағдай жөнінде хабарлама алу.
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардың классификациясы
  ҚР «Табиги және техногендік сипаттағы  төтенше жағдайлар  туралы» 
Заңының   негізгі   ұғымдарына   сәйкес  табиги  сипаттағы  төтенше 
жағдайларды  жер сілкінісі,  сел, қар  көшкіндері,  су  тасқыны  және басқа да 

зілзалалар  табиғи  өрттер,   індеттер  және   эпизоотиялар,  ауыл  шаруашылық 
өсімдіктерінің зиянкестермен зақымдалуы секілді дүлей зілзалалар туғызуы 
мүмкін.
Басқаша  айтқанда,  мұндай   жағдай   табиғи   сипаттағы  төтенше 
жағдайлардың ошақтарының   белгілі бір аймақта  пайда  болуына әкеліп 
соғатын үрдістер немесе қауіпті табиғи кұбылыстар нәтижесінде болады.
Табиғи  сипаттағы   төтенше   жағдайлар  ошақтарының  зақымдаушы 
факторлар  -   бұл  физикалық,   химиялық,   биологиялық   әсерлерімен  немесе 
байқалуларымен   сипатталатын,  табиғи   төтенше   жағдайлар  ошақтарынан 
пайда   болған  сәйкес   шамалармен   көрінетін  немесе  анықталатын   қауіпті 
табиғи құбылыстар немесе үрдістер құрамасы.
Табиғи   сипаттағы   төтенше  жағдайлар   ошақтарының  зақымдаушы 
әсері  -  бұл   адамдардың   өміріне  және   денсаулығына,   ауыл   шаруашылық 
малдары мен өсімдіктеріне, экономикалық нысандарға және қоршаған табиғи 
ортаға  төтенше  жағдайлар  көздерінің   зақымдаушы   факторларының 
жиынтығы немесе кері әсері.
Қауіпті   табиғи   құбылыстарға   өзінің   қарқындылығымен,   таралу 
ауқымымен   және   ұзақтығымен   адамдарға,  экономика   нысандарына   және 
қоршаған  табиғи   ортаға   зақымдаушы   әсерін   тигізетін   табиғи   үрдістердің 
әрекеттерінің нәтижесі немесе табиғи оқиғалар жатады.
Дүлей   зілзала  -  бірден   елеулі   адамның   тіршілігін   бұзып,   үлкен 
материалдық  құндылықтарды   жояды,  сонымен   қатар  адамдардың   қаза 
табуына,   жануарлардың   өлуіне   әкелетін   кенеттен  пайда   болатын   табиғи 
құбылыс.
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардың аймағы – төтенше жағдай 
ошағының  пайда   болу  нәтижесінде  немесе   басқа   аудандардан   табиғи 
сипаттағы   төтенше   жағдайлар   пайда  болған,   оның  зардаптары   таралғаны 
болып табылады.
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайларға мыналар жатады:
ξ
  геологиялық  қауіпті   құбылыстар  және  үрдістер  (  эндогенді:  жер 
сілкінісі,   жанартаулардың   атқылауы;
 экзогенді:
 үгінділер, 
сырғымалар, сел);
ξ
 гидрологиялық қауіпті құбылыстар және үрдістер;
ξ
метрологиялық қауіпті құбылыстар және үрдістер;
ξ
табиғи өрттер;
ξ
эпидемиялар және эпизоотиялар;
ξ
ауыл  шаруашылық  өсімдіктерінің,  ормандардың  ауруы  мен 
зиянкестермен зақымдануы.
Геологиялық   қауіпті   құбылыстар   және   үрдістер.  Геологиялық 
қауіпті   құбылыстарға   адамдарға,   ауылшаруашылық   малдары  мен 
жануарларына,  экономика  нысандарына   және   қоршаған   табиғи   ортаға 
зақымдаушы әсерін тигізетін немесе тигізуі мүмкін геологиялық құбылыстар 
немесе  әр   түрлі  табиғи,  гидродинамикалық   факторларды  немесе  олардың 

үйлесімдері   әсерінен  жер  астында   пайда  болған   геологиялық  үрдістердің 
нәтижесінде немесе геологиялық жағдайлар жатады.
Жер сілкінісі  – жер  қыртысында  немесе  мантияның үстіңгі бөлігінде 
кенеттен   болған   қозғалыс  пен  жарылыс   нәтижесінде   пайда   болған   және 
елеулі ауытқу түрінде үлкен қашыктыққа таралатын жер асты дүмпуі  мен 
жер   астының   қозғалысы.   Бұл   геологиялық   құбылыстарды   геофизикалық 
бөлім сейсмология зерттейді.
Жер сілкінісі  кенеттен пайда  болатын  және жылдам таралатын  дүлей 
зілзалаға  жатады.  Оған дейін алдын  ала  дайындық және көшіру шараларын 
жүргізу   мүмкін   емес,   сондықтан   жер   сілкінісінің   зардаптары   көптеген 
экономикалық   шығындармен   және   көптеген   адамдардың   қаза   болумен 
байланысты. Зардап шеккендердің  саны жер  сілкінісінің орны мен күшіне, 
халықтың   тығыздығына,   құрылыстардың   сейсмотұрақтылығы   мен 
биіктіктеріне,   тәулік   уақытына,   зақымдаушы   фактордың   екінші   рет  пайда 
болу  мүмкіндігіне,   халықтың  және  арнайы   іздеу-құтқару   құрамаларының 
(ІҚҚ) дайындықтарының дәрежесіне тәуелді.
Жер сілкінісі өзінің  зардаптарымен  қауіпті («екінші рет  қайталанған 
фактор»): табиги зардаптар: жердің бұзылуы (жарықшалар және ығысулар); 
сырғымалар, көшкіндер, селдер, топырақтың басылуы, цунами; адамдардың 
іс әрекетіне  байланысты  зардаптар:  қирандылар,  ғимараттардың   құлауы, 
бөгендер   зақымдалған   кездегі   су  басу,   энергия  көздерінің,   мұнай 
қоймаларының,  газ  өткізгіштердің   зақымдалуынан   болған   өрттер,   қуатпен 
жабдықтау   желілеріндегі,   комуникация,   көлік   құралдарының   зақымдалуы, 
радиоактивті таралу.
Сейсмикалық   толқын  —  жер сілкінісі  немесе  жарылыс ошақтарынан 
Жерде тараған серпінді тербеліс.
Жер   сілкінісінің   ошағы   (орталық   нүкте)  –  жер   сілкінісіне   себеп 
болатын, жоғарғы мантия немесе жер қыртысының қалыңдығында жер асты 
соққыларының пайда болған аумағы. Ошақ тереңдігі - Жер бетінен орталық 
нүктеге дейінгі қашықтық.
Жер сілкінісі кіндігі  –  орталық нүктенің  тура  үстінде орналасқан жер 
бетіндегі нүкте.
Жер сілкінісінің қарқындылығы – жер сілкінісінің сыртқы әсері, шығын 
дәрежесі МСК – 64 12-балдық шкаласы бекітілген.
Төменде келтірілген кестеде MSK- 64 шкаласы бойынша жер сілкінісі 
қарқындылығының   қысқаша   салыстырмалы   сипаты   көрсетілген.  MSK-64 
шкаласы бойынша жер сілкінісі жиілігінің қысқаша сипаттамасы

Қазақстан   территориясынын   айтарлықтай   бөлігі   (оңтүстік   және 
оңтүстік-шығыс)   сейсмикалық   аудандастыру   картасына   сәйкес, 
қарқындылығы  6-9   балл  болатын   күшті   және   қираткыш   жер   сілкінісі 
аймағында орналасқан.
Келесі   бір   табиғи  сипаттағы   төтенше  жағдай   көздерінің   басым 
көпшілігі   сыртқы   (экзогенді)   геологиялық   процесстерге,   геологиялықтан 
басқа, жер қыртысында жүретін процестерге жатады.
Опырылу  (сусыма,  тас құлау)  –  бұл ең алдымен тау жыныстарының 
желге   мүжілу   есебінен   олардың   байланысының,   жер   үсті  және   жер  асты 
сулары   қызметінің   әлсіреуінен   туындайтын   құлама   және   тік   жарға   тау 
жынысының үлкен массасының, өзен алқабы мен теңіз жағалауына бөлініп, 
құлауы.
Сырғыма  –  тау   баурайымен   өз   салмағының   әсерінен  және  тау 
баурайының шайылуы, тау жынысының шамадан  тыс  сулануынан  болатын 
қосымша ауыртпалықтар, сейсмикалық дүмпудің және басқа да процестердің 
нәтижесінде тау жынысы массасының жылжуы.
Сырғымаға   қарсы   қорғанысқа   жататындар:   қар   көшкіні   процесінің 
пайда   болуы  мен   дамуын   тоқтатуға,   халық  пен  территорияны   қорғауға, 
Бал
бойын
ша 
жиілігі
Жалпы 
сипаттама
Сыртқы әсері
1
Байқалмайтын Жер қыртысының тербелісі құралдар арқылы білінеді
2
Өте әлсіз
Тыныш  жағдайдағы адамдар кейбір  жағдайда сезеді
3
Әлсіз
Тербелісті көп  адам сезбейді
4
Шектеулі
Жер сілкінісін көп адамдар  сезеді, терезенің сылдырлауы 
байқалады
5
Айтарлықай 
күшті
Заттардың шайқалуы, ұйқыдағы адамдардың көбісі 
оянады 
6
Күшті
Ғимараттардың жеңіл бұзылуы, сылақтағы 
жеңіл жарықшақтар
7
Өте күшті
Сылақтағы жеңіл жарықшақтар және қабырға бөліктерінің 
түсуі, қабырғадағы жарықшактардың пайда болуы.
8
Қиратқыш
Қабырғадағы үлкен жарықшақтың пайда болуы, терезенің 
сыртқы ернеуі, мұржаның құлауы
9
Талқандағыш Кейбір  ғимараттың   опырылып  құлауы:   қабырғаның, 
шатырдың құлауы
10
Жойқын
Көптеген   ғимараттың  опырылып  құлауы.   Жердің 
көлденеңнен  метрге дейін жарылуы
11
Апат
Жер   бетіндегі   көпгеген   жарықтардың  болуы,   таудағы 
көптеген опырылулар
12
Күшті апат Көп пішінде бет-бедердің өзгеруі

сондай -ақ, атқарушы билік  пен  жергілікті атқару органдарын сырғыманың 
қаупі   туралы   казіргі   заманғы   құралдардың   көмегімен   хабарландыруға 
бағытталған   күзету   –   шектеулі   және   инженерлі   –   техникалық   іс-шаралар 
жиынтығы.
Апаттық   салдары
 бар
 сырғымалар   Қазақстанның   таулы 
аймақтарындағы   жиі   кездесетін   құбылыс   болып   табылады.   Соңғы   мысал 
-2004  жылдың   көктеміндегі   Алматы   облысы,   Талғар   ауданыңдағы  29 
адамның өмірі мен көп пәтерлі тұрғын үйдің толық қирауына алып келген 
сырғымалар
Сел. Сел сияқты төтенше жағдайдың көзі гидрологиялық құбылыспен 
тығыз байланысты болса да, соның өзінде де оларды толық негізбен Жердің 
бетін сыртқы өзгерістерге ұшырататын экзогенді  геологиялық  процесстерге 
жатқызуға болады. Бұл тау жынысының күйзелуі мен өзгеруінің геологиялық 
процесстері, әдеттегідейі сыртқы агенттер әсері -тау жыныстарының мүжілуі, 
желдің   жұмысы,  жер   асты   және  жер   үсті   сулары,   өзендер,   мұздықтардың 
салдарынан болады.
Сел  -   тау  жартастарының   сынықтары  мен   су   қоспасынан  тұратын, 
қатты жауын немесе қардың қарқынды еруінен, сондай -ақ, қар үйіндісі мен 
мұзды   теңіздердің   еруінің   нәтижесінде   таулы   өзендер   мен   өзеншіктер 
арнасында   кенеттен  пайда   болатын  үлкен   қиратушы   күштің   қарқынды 
тасқыны.
Сел (араб  тілінен алғанда сайль  -  қарқынды тасқын  ) – төмен қарай 
үлкен   жылдамдықпен   жүріп   өтетін  және   орасан   зор  қиратушы   күшке   ие 
лайтасты   су   тасқыны,   Қазақстаннның   оңтүстік   және   оңтүстік  -  шығыс 
аймағындағы   таулы   аудандардағы   жиі  болатын  құбылыс,   республиканың 
жалпы ауданының 13% құрайды.
Сел  қаупі  бар  аймақ  –  селдік процесстердің  даму  қарқындылығымен 
сипатталатын,   адамдарға,  экономика  нысандарына   және   қоршаған   табиғи 
ортаға қауіп төндіретін аймақ.
Селге қарсы қорганыс  –  селдік процестердің пайда болуының алдын 
алу мен дамуына, сондай-ақ атқарушы билік органдары мен жергілікті  өзін - 
өзі   басқару     органдарын   және   халықты   селдің   туу   қаупінен   алдын-ала 
хабарландыруға   бағытталған   құтқару   –   шектеулі   және   инженерлі  – 
техникалық іс-шаралар жиынтығы.
Қауіпті   гидрологиялық   құбылыстар   мен   процесстер  Қауіпті 
гидрологиялық   құбылыстар  -  әр   түрлі  табиғи   немесе  гидродинамикалық 
факторлардың  немесе  екеуінің қосындысының  әсер  етуінен  пайда  болатын, 
адамдарға,  ауылшаруашлық   малдары   мен   дәнді   дақылдарына,  экономика 
нысандары   мен   қоршаған   табиғи   ортаға   зақым   келтіретін,   шығу   тегі 
гидрологиялық   болып   келетін   оқиға  немесе  гидрологиялық   процесстердің 
нәтижесі.
Су   басу   –  құрғак   жерді   уақытша  су   алу,  апаттық   құбылыс   болып 
табылатын судың жоғарғы деңгейі. Су басу су тасу немесе тасқын кезіңдегі 

су   деңгейінің   көтерілу   нәтижесінде,   жинақтау,   жел   толқыту   нәтижесіңде, 
сондай-ақ гидротехникалық құрылғылардың бұзылу кезінде болуы мүмкін.
Су  басулар   адам   өлімімен,   тұрғын   және   кәсіпорын   нысандарының 
қирауымен  байланысты, мал  басының өлім - жітімі мен дәнді дақылдардың 
құруымен,   сондай-ақ   қоршаған   ортаға   кері   әсерін   тигізумен   айтарлықтай 
шығынға ұшыратады.
Су тасу  –  жыл сайын белгілі бір климаттық жағдайда мерзім сайын 
қайталанатын,   шағын   су   көлемімен,   жоғарғы   және   ұзақ   мерзімді   су 
деңгейінің көтерілуімен сипатталатын және қардың еруімен  немесе қар мен 
мұздықтың   бірге   еруінен  болатын  өзеннің   сулық   тәртібінің   фазасы.Су 
тасуларды көктемдік, көктем – жаздық, жаздық деп бөледі.
Тасқын – жылдың бір мезгілінде бірнеше peт қайталанатын, жиілігімен, 
әдетте, қысқа мерзімді су шығыны мен су деңгейлермен сипатталатын және 
жауын  –  шашыннан  немесе  жылымық   кезіңдегі   қардың   еруінен  болатын 
өзеннің сулық тәртібінің фазасы.
Апаттық   тасқын  -  қирау   мен   құрбандыққа   алып   келетін,   көлемі 
жағынан   көрнекті,   қайталануы   жағынан   сирек   тасқын.  Апаттық   тасқын 
түсінігі, сондай  —  ақ салдары қиратуға алып  келген су  тасуға  да  қатысты 
қолданылады.
Каталог: ebook -> umkd
umkd -> ПОӘК 042-18. 39 119/01-2013 10. 09. 2013 ж. №1 басылым 107 беттің 1
umkd -> Математиканы оқыту теориясы 5B010900-Математика мамандығына арналған студенттерге арналған пәннің ОҚу бағдарламасы
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі семей қаласының ШӘКӘрім атындағы мемлекеттік
umkd -> 3 деңгейлі смж құжаты поәК Е поәК 042-14-4-05. 20. 24/03- 2009 ж. ПoәК ««Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар»
umkd -> Оқу-әдістемелік материалдар «Математиканы оқыту теориясы және әдістемесі»
umkd -> Бағдарламасы «Дискретті математикалық логика»
umkd -> ПОӘК 042-18. 39 113/01-2013 10. 09. 2013 ж. №1 басылым 107 беттің 1
umkd -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі семей қаласының ШӘКӘрім атындағы
umkd -> ПОӘК 042-18. 39 06/01-2013 10. 09. 2013 ж. №1 басылым

жүктеу 5.2 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет