Т.ғ. к. ҚӨмт және км кафедрасының доценті Күзембаев С. Б



жүктеу 0.65 Mb.

бет3/7
Дата20.05.2017
өлшемі0.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

5-тақырып Кварц құмдары 

Дәрістер жоспары 

1. МЕСТ 29234.3-91 бойынша құм бөлшектерінің орташа өлшемін анықтау. 

2. Құмның біртектілік коэффициентін анықтау. 

3. Кварц құмдары пайдалану салалары. 

 

МЕСТ 29234.3-91 бойынша  құм  бөлшектерінің  орташа  өлшемін 



анықтау  

Құмның  түйіршікті  орташа  өлшемі  мен  біртектілік  коэффициентін  құм 

бөлшектерінің  өлшемдері  бойынша  таралуының  интегралды  қисық  сызығы  

арқылы  іздейді.  Әуелде  елеуіштік  талдаумен  құмның  түйіршікті  құрамын 

анықтайды. Ол үшін балшықты құраушысы ажыратылып алынған жуулған таза 

құмды 15 мин  арасында  дірілдеуіш  құрылғы  жәрдемімен  көзі  тікбұрышты 

елеуіштердің стандартты кешені арқылы өткізеді. Кешен 11 елеуіштен тұрады, 

олардың сипаттамасы 5.1-кестесінде берілген. 

 

5.1-кесте – Стандартты елеуіштер жинағының тесіктер мөлшері 



 

Елеуіш нөмірі

 

2,5 1,6 1 063 04 0315 02 016 01 0063 005 



Елеуіш  көзі  жағының 

өлшемі, мм 

2,5 1,6 1,0 0,63 0,4 0,315 0,2 0,16 0,1 0,063 0,05 

 

Түйіршіктік  құрамын  анықтау  нәтижесін  құм  бөлшектерінің  өлшемдері 



бойынша  таралуының  интегралды  қисық  сызығы  түрінде  кескіндейді.  Сол 

сызықты салу үшін тор көздері өлшемдерін логарифмді масштабымен абцисса 

осі  бойымен  түсіреді.  Ордината  осінде  өлшемі  берілгенінен  кіші  бүкіл 

бөлшектердің  жалпы  мөлшері %-пен  көрсетіледі.  Оны  мына  өрнекпен 

есептейды: 

 

,



100

б

i

i

т

m

У

=



 

 

бұндағы  У



  i

 – i-өлшеміне  дейінгі  бөлшектерінің  орташа  өлшемі, 

Σ

m

i

 – өлшемі 

берілген  тор  тесігінің  i-өлшемінен  кіші  елуіштердегі  қалдықтардың    жалпы 

массасы, г; m



б

 – сынаманың бастапқы массасы, г. 



Түйіршіктің D

оp

 орташа өлшемі 50-% тең ордината арқылы жүргізілген түзу 

сызықтың  интегралдық  сызықпен  қиылысу  нүктесімен  айырылады.  Бұл  D



оp

-

шама құм негізінің 50 %-ті өтетін тор тесігі өлшеміне сәйкес келеді. 



Құмдың біртектілік коэффициентін анықтау 

Біртектілік  коэффициентін  анықтау  үшін  интегралдық  сызық  арқылы 

өлшемі 4/3 D

оp

  және 2/3 D



оp

  кем  бөлшектердің  проценттік  санын  табады.  О-

біртектілік коэффициенті бұл шамалардың айырымына тең: 

 

О = У

4/3Dор

 – У

2/ЗDор

 



Құм  түйіршіктері  пішініне  байланысты  құмдар  жұмыр  (округлые), 

жартылай жұмыр (полуокруглые), жартылай қырлы және қырлы (бұрышты, 

угловатые) болып ажырайды. Құю өндірісінде пайдаланатын құмдар көбісінде 

түйіршіктер пішіні жартылай жұмыр. 

Кварц құмдары қолдану салалары 

Кварц  құмдары  болат  пен  шойын  құймаларының  қалыптарын  жасағанда 

пайдаланылады.  Және  де  болат  құймалар  үшін  түйіршік  диаметрі  шойын 

үшіндікінен  сәл  (елеуіш  көзінің  бір  сатысына)  үлкенірек  құм  алу  ұсынылады. 

Себебі – қоспаның отқа төзімділігі мен газ өткізгіштігін жоғарылау болу қажет. 

Кварц  молшері  көбірек  болуымен  құмның  отка  төзімділігі  де  өседі. 

Құмдағы қоспалары (балшық, сілті металдар мен темір оксидтері, т. б.) құм мен 

металдың әрекеттесуін күшейтіп әртүрлі ақаулар пайда болуына әкеліп соғады. 

Демек,  құм  мен  құймалар  сапасын  жақсарту  мақсатымен  байытылған  құмдар 

қолдануы дұрыстау келеді. 

Қалып қоспасының беріктігі, газ өткізгіштігі т.б. қасиеттері құм дәндерінің 

мөлшеріне  тәуелді.  Байланыстырғыш  мөлшерін  түрақты  етіп  қалдырып  құм  

түйіршігі  өлшемін  үлкейткенде  қоспа  беріктігі  өседі  және  кері  жағдай 

байқалады.  Майда  құм  қолданған  кезде  қоспаның  жоғары  беріктігін  алу  үшін 

байланыстырғыш мөлшерін көбейту қажет. 

Сондықтан тобы 03, 025 ірі құм көбінесе ірі құймалар үшін, тобы 02 орташа 

құм – орташа және тобы 016, 01 ұсақ құм – шағын құймалар үшін ұсынылады. 

Ұсақ  және  орташа  шойын  құймаларды  дымқыл  қалыптар  арқылы  өндіру 

мақсатымен жартылай балшықты, кедей және кварц құмдары қолданады. Болат 

құймалардың дымқыл және құрғақ қалыптар жасауға К02, К016, К03 т.б. кварц 

құмдары  қолайлы.  Түсті  қорытпа  құймалары  үшін  Т016  және  Т01,  өзекше 

қоспалары үшін К016, К02 құмдар ұсынылады. Шайырлы қоспадан өзекше алу 

мақсатымен негізінде байытылған құмдар пайдаланылады. 

Химиялық  құрамы  бойынша  қалып  қоспасының  толықтырғышында  негізгі 

компоненті  мөлшері  ең  көп,  ал  зиянды  қоспалар  молшері  ең  аз  болу  керек. 

Балқу  температурасы  төмен  қорытпалардан  (алюминий,  магний)  құйма 

өндіргенде  толықтырғыш  ретінде  жиі  табиғи  балшықты  құмдар  қолданады. 

Бірақ  негізінде  қалып  қоспасын  дайындау  үшін  табиғи  қоспаларды  алдын  ала 

өңдеу (байыту), яғни зиянды қоспаларды, шаң тәрізді фракцияларды, әр алуан 

енулерді кетіру қажет. Түсті және ұсақ шойын құйма шығару мақсатымен теңіз 

құмдарын пайдалануы ықтимал. 


Байланыстырғыш  зат  ретінде  термореактив  шайырлар  қолданатын  өзекше 

қоспаларын  дайындау  үшін  арналған  кварц  құмының  құрамында  балшықты 

құраушысының  мөлшері 0,5 %  аспау  керек.  Себебі – балшықты  құраушы 

мөлшері  бұдан  артық  болса  байланыстырғыш  шығыны  айтарлықтай  көбееді. 

Ол өте қымбат болғандықтан қоспа мен құйма құны де қымбаттайды. Онымен 

бірге  қоспаның  газ  бөлу  қабілеті  де  өседі,  нәтижесінде  газ  ақаулары  болу 

ықтималдығы  де  көтеріледі.  Шайырлар  қымбат  байланыстырғыштарға  жатса 

да, өзекшелер мен құймалар дәлдігінің елеулі жоғарылатуын қамтамасыз етеді. 

Ұсынылатын әдебиеттер: [1, 2, 3, 4, 6]. 

СДЖ арналған бақылау тапсырмалары 

1. Құм түйіршігінің орташа өлшемін анықтау. 

2. Құм бөлшектерінің біртектілік коэффициенті. 

3. Құмшықтар пішіндері. 

4. Кварц құмы қолдану салалары. 



6-тақырып Кварц емес құмдар 

Дәрістер жоспары 

1. Хроммагнезит. 

2. Циркон құмы. 

3. Дистен-силлиманит құмы. 

4. Оливин құмы. 

 

Кей  кезде  құйма  бетінің  кедір-бұдырлығын  төмендету  мақсатымен  отқа 



төзімділігі жоғары қалыптау материалдар пайдаланады, өйткені кварц құмының 

қасиеттері негізінен жақсы болса да, бұл жағдайда жеткіліксіз екен. 



Хроммагнезит 

Құрамында 50...70 % хром рудасы мен 30...50 % металлургиялық магнезиті 

бар  қоспаны  күйдіріп  хроммагнезит  алады.  Ол  MgO (42 % төмен  емес)  мен 

Сr

2

О

3

 (15 % кем емес) тұрады. Балқу температурасы 2200 



0

С тең. Хроммагнезит 

құмын  электр  пештерін  жөндегенде  пайда  болған  кірпіш  қалдықтарын  үгіту 

мен  елеу  арқылы  алу  ұсынылады.  Темір  оксидтері  хроммагнезитпен  қиын 

балқитын  және  шамалы  жылжитын  қосылыстар  түзеді,  олар  сұйық  металдың 

қалып  ішіне  кіріп  енуге  кедергі  жасайды.  Хроммагнезит  құмы  жоғары 

легірленген болаттан ірі құймалар өндіргенде ең қолайлы. 

Хромит құмын пайдалануы ұқсас. 

Магнезит  деп  MgCO

магний  карбонатын  айтады.  Күйдірген  сон  отқа 



төзімділігі 2800 

0

С  дейін  келеді.  Магнезит  марганец  оксидтерімен 



әрекетеспейді, сонымен 110Г13Л секілді аса марганецты болаттар құйған кезде 

қаптау беттік қоспалар дайындау үшін ыңғайлы. 



Циркон құмы 

Циркон құмы деп табиғи минерал болып табылатын өлшемі 0,06-0,1 мм-дей 

кристалдар  түріндегі  цирконий  силикатын  (ZrSiO

4

  немесе  ZrO



2

·SiO

2

)  айтады. 



Құрамында  азғантай  мөлшерде (6 % дейін)  қосымша  минералдар  кездеседі. 

Байытудан кейінгі циркон концентраты қолдануда. 

 Отқа төзімділігі жоғары – 2400-2420 

0

С дейін келеді, балқу температурасы 



бұдан 30 

0

С-қа  жоғарырақ.  Қорытылған  темір,  марганец  және  олар  оксидтер 



үшін инертті, жылу жинақтау қабілеті жоғары, температуралық түзу сызықтық 

үлғаю  коэффициенті  төмен.  Циркон  құмы  түрлі  байланыстырғаштармен 

(балшық, сұйық шыны, органикалық байланыстырғаштар, жасанды шайырлар) 

сәйкестіріледі.  Химиялық  бейтарап  болғанымен  кварц  құмымен  әрекеттесетін 

қорыпталар  құю  үшін  жарайды.  Цирком  құмы  негізіндегі  қоспалар  қолдануы 

құюдың  ең  ауыр  жылу  жағдайларында  қолайлы.  Мысалы,  қалың  қабырғалы 

болат  құймалардың  ең  күшті  жылу  әсері  түсетін  өзекшелер  үшін  қолдануға 

ұсыналады. Бірақ циркон – өте қымбат зат. Сондықтан онын орнына арзандау 

корундты пайдалануы тиімдірек. Циркон құмы көбінесе күйіп жабысуға қарсы 

жабындар мен бояулар жасау үшін арналады. 



Дистен-силлиманит құмы 

Дистен-силлиманит  құмы  табиғи  алюм  силикатынан  (Аl

2

О

3

·SiO



2

)  алынады 

және  екі  минералдан  тұрады:  дистен  (кианит)  Al

2

O

3

·SiO



4

  пен  силлиманит  Al 

(AlSiO

5

). Құрамында 57 %  кем емес Аl



2

О

3

 мен 39 % кем емес SiO



2

 болу керек. 

Негізінде  легірленген  және  марганецті  болаттан  ірі  құймалар  өндіргенде 

бояулар  дайындау  үшін  пайдаланады.  ТУ 48-4-307-74 бойынша  екі  маркасы 

шығарылады: КДС3 пен КДС3-1. 

Оливин 

Оливин – темір-магний  силикаты  (Mg,Fe)

·



 

SiO

4

,  форстерит  3MgO · 4SiO



2

 

(балқу температурасы 1900°С) пен фаялиттің 2FeO · SiO



(балқу температурасы 

1200 °С)  қоспасы,  отқа  төзімділігі  өте  жоғары  минерал.  Қалып  қоспасын 

дайындау үшін 10 % дейін ғана фаялиті бар оливин жыныстарын алуы дұрыс, 

өйткені  темір  мөлшері  өсуімен  оливиннің  отқа  төзімділігі  төмендейді. 

Марганецті болат құйма алғанда бет кедір-бұдырлығын төмендету мақсатымен 

пайдаланады,  бірақ  шойын  мен  кез  келген  болат  құйма  үшін  де  қолдануы 

мүмкін.  Оливин  мен  кварц  кұмдарын  араластыруға  болмайды,  себебі 

қыздырғанда олар химиялық реакцияға түсіп тез балқитын косылыстар түзеді. 

Сондай-ақ отқа төзімді бұйымдар жасаудың шикізаты болып табылады. 

Ұсынылатын әдебиеттер: [1, 2, 3-7]. 

СДЖ арналған бақылау тапсырмалары 

1. Отқа төзімділігі жоғары калыптау жадығаттардың жалпы сипаттамасы. 

2. Магнезит пен хроммагнезит қасиеттері мен пайдалану саласы. 

3. Циркон құмы артықшылықтары мен кемшіліктері. 

4. Отка төзімділігі жоғары басқа қалыптау заттары. 



7-тақырып Қалыптау балшықтар 

Дәрістер жоспары 

1. Балшық түрлері.  


2. Каолинит, монтмориллонит және мусковит

3. МЕСТ 3226-93 арқылы балшықтарды жіктеу. 

 

Балшық түрлері 

Табиги  (байытылмаған)  қалыптау  құмда  міндетті  түрде  саз-балшық 

кездеседі.  Балшық  калып  қоспаларына  дымқыл  күйінде  тұткырлы-иілгішті 

қасиеттерін, кептірген соң беріктік береді. 



Балшық  дегеніміз – бұл  тау-кен  жыныстарының  желге  мүжілуінен  пайда 

болған  жұқа  үгітілген  минералдар  қосылысы.  Олардың  негізгі  бөлігін  балшық 



құраушысы  деп  аталатын  минералдар  алады.  Оған  құрылымы  қабат-қабат  су 

алюмосиликаттары жатады. Тау-кен жыныстарының желге мүжілуі бірте-бірте 

өтеді.  Демек,  балшықта  толық  бұзылмаған  жыныстардың  және  желге 

мүжілінген  тау-кен  жыныстарының  қалдықтары – өте  жұқа  үгітілген  кварц, 

дала  шпаты,  слюда – бар.  Дала  шпаттардың  желге  мүжілуінен  каолин 

балшықтары, туфтардың – бентониттер түзілді.  

Минералдық  құрамы  бойынша  балшықтар  каолитті,  монтмориллонитті 

және  гидрослюда  болып  бөлінеді.  Балшықты  минералдар  құрылысын  оттегі, 

кремний,  алюминий,  сутегі,  калий  мен  т.б.  атомдардың  әртүрлі  топтарынан 

тұратын қабаттасатан қабаттар түрінде қарастыруға болады. 



Каолинит, монтмориллонит және мусковит 

Каолинит  Al

2

O

3

·2SiO



2

·2H

2

O  су  алюмосиликаты  болып  табылады,  түсі  ақ, 

тығыздығы (2,58-2,60) × 10 кг/м

3

,  балқу  температурасы 1750...1787 



0

С,  Моос 

шкаласы бойынша қаттылығы 2...2,5 тең. Отқа  төзімділігін балшықтың негізгі 

құраушысы – глинозем Al

2

O

3

 – қамтамасыз етеді. Жылытқан кезде каолинитте 



мынадай өзгерістер байқалады: 100-140 

0

С температурада гигроскопиялық, 350-



380ºС  конституциялық  су  кетеді.  Бұл  кезде  каолинит  метакаолинит  түрге 

ауысады  де  байланыстыру  қабілеті  жойылады.  Осы  құбылыс  «балшықтың 



шамоттануы»  деп  аталады.  Өзгеріс  өту  үшін  жылу  керек,  яғни  бұл – 

эндотермиялық 

реакция. 900-1050 

0

С 



температурада 

метакаолинит 

экзотермиялық  реакция  бойынша  аморфты  Al

2

O

3

  мен  SiO



2

  ажырайды. 1200-

1280 

0

С  олар  эндотеримиялық  нәтижесімен  муллитті  3Al



2

O

3

·2SiO



2

  түзеді. 



Муллит отка төзімді зат болып табылады, оның байланыстырғыш қабілеті жоқ. 

Монтмориллонит  немесе  бентонит  Al

2

O

3

·4SiO



2

·HO

2

·nHO



2

.  Химиялық 

құрамы  тұрақты  емес,  өйткені  кристалл  торындағы  Al 

3+

  иондарының  кейбір 



бөлігі Mg 

2+

-мен, ал Si 



4+

-дің Al



 

3+

-мен



 

ауыстырыла алады. Натижесінде балшық 

бөлшектері  электр  зарядын  қабылдай  алады.  Атмосфералық  ылғалдығына 

қарай осы балшықтың суды беруге не жутуға қасиеті бар. Сонда оның кристалл 

торы  кристаллографиялық  остердің  біреуінің  бағыты  бойымен  орын 

ауыстырады.  Су  сорғанда  монтмориллонит  ісінеді,  оның  байланыстырғыш 

қабілеті күшееді. 100-150 

0

С дейін қыздырғанда гигроскопиялық және қабаттар 



аралық  (nHO

2

)  су  жоғалады, 500-700 



0

С  молекула  құрамындағы 

конституциялық  су  кетеді. 600 

0

С  монтмориллониттің  суда  ісіну  қабілеті 



жойылады. 735-900 

0

С температурада кристалл торы бұзылып ол аморфты затқа 



айналады. Монтмориллониттің балқу температурасы

 tº

бал

  = 1250…1300 

0

С.  


Мусковит 

2



О·3Аl

2

О



3

·6SiO


2

·2Н


2

О) 


екі 

қабаты 


бар 

алюминий 

гидрослюдасы  болып  табылады.  Ондай  балшықтар  (глауконит,  лимонит, 

темірлі  иллит)  слюдадан  каолинитке  ажыраудың  аралық  өнімдері  екен.  Олар 

химиялық құрамы мен физикалық қасиеттері бойынша тұрақты емес. Мусковит 

кристалл  торының  құрылымы  монтмориллонит    құрылымына  ұқсас,  тек  қана 

пакеттер арасында су молекулалары орнында калий иондары орналасады және 

де  кремний-оттегі  тетраэдрінде  әрбір  төртінші  кремний  ионы  алюминий 

ионымен ауыстырылған. Калий иондары арқасында пакеттер арасында валентті 

байланыс  әсер  етеді,  бірақ  ол  пакет  ішіндегі  валентті  байланыстан  әлсіреу. 

Мусковиттегі  жазықтықтар  ара  қашықтығы  шамамен 10·10

-4

  мкм.  Сонымен, 



пакеттер  арасындағы  байланыс  монтмориллоните  ең  әлсіз,  ал  мусковитте  ең 

күшті. Каолинит ше орташа орын алады. 

Пакеттер арасындағы байланыс балшықтың ісінуге қабілетін анықтайды. 

Қазақстанда  балшықтар  Арқалык  және  Карасор  кен  орындарында 

өндіріледі. 

МЕСТ 3226-93 арқылы балшықтарды жіктеу 

Сонғы стандарттар балшықтарды отқа төзімді қалыптау және бентонит теп 

екі  топқа  ажырайды.  Біріншілерге  каолинит  пен  гидрослюда,  екіншілерге 

(монтмориллонит) бентонит балшықтары жатады. 

Отқа  төзімді  қалыптау  балшықтардың  отқа  төзімділігі 1580 

0

С  кіші  емес. 



МЕСТ 3226-93 сәйкес оларды келесі белгілер арқылы жіктейді (7.1-кестесі): 

 

7.1-кесте – Каолинит балшықтарын жіктеу 



 

МЕСТ 3226-93 бойынша көрсеткіш шамасы

Көрсеткіші 

жоғары 


отраша 

Төмен 


Al

2

O

3

 мөлшері, мас. % 



33,0 артық 28,0…33,0 23,0…28,0 

Fe

2

O

3

-ке есептелінген темір 



мөлшері, мас. % 

3,0…4,5 1,5…3,0 

1,5 

көп емес


Қыздыру кезіндегі шығындар, 

масс. % 


14,0…18,0 10,0…14,0 

10,0 артық 

емес 

Коллоидтылығы, масс. %  



20,0 артық 14,0…20,0  8,0…14,0 

Алмасу катиондар 

концентрациясы, мг-экв/100 г 

(құрғақ балшықтың) 

25,0 артық 15,0…25,0  7,0…15,0 

 

Физика-механикалық  қасиеттері  арқылы  қалыптау  балшықтар  маркаларға 



бөлінеді (МЕСТ 3226-93) – 7.2-кестесі: 

 

7.2-кесте – Отқа төзімді балшықтар қасиеттері  



Сығу кезіндегі беріктік шегі, МПа, кем емес (МЕСТ 3226-93) 

Маркасы 


ылғал күйінде 

құрғак күйінде 

П1 0,050 

0,35 


П2 0,050 

0,25 


П3 0,050 

0,15 


С1 0,035 

0,35 


С2 0,035 

0,25 


С3 0,035 

0,15 


М1 0,020 

0,35 


М2 0,020 

0,25 


М3 0,020 

0,15 


Ұсынылатын әдебиеттер: [1-7]. 

СДЖ арналған бақылау тапсырмалары 

1. Балшықтар топтастыру. 

2. Қаолинитті балшықтар құрылысы мен қасиеттері. 

3. Мусковит пен басқа гидрослюдалар. 

4. Балшықтар белгілеуі. 

 

8-тақырып Бентонит балшықтары 

Дәрістер жоспары 

1. Балшыққа қойылатын талаптар. 

2. Балшықтың физика-механикалық қасиеттерін анықтау

 

Бентонит  балшыққа  қойылатын  талаптарды  МЕСТ 28177-89 белгілейді. 



Олар 8.1-кестесінде берілген. 

 

8.1-кесте – Бентонит балшығының қасиеттері 

 

Көрсеткіші 



МЕСТ 28177-89 

бойынша нормасы 

Балшықтағы мөлшері, мас. %: 

монтмориллонит, кем емес 



СаСО

3

 есептелінген карбонаттар, артық емес



сульфид күкірті, артық емес 

Fe

2

O

3

-ке есептелінген темір, артық емес 



 

30,0 


10,0 

0,3 


12,0 

Алмасу катиондар концентрациясы, 

мг-экв/ құрғақ балшықтың 100 г, кем емес 

30,0 


Коллоидтылығы, масс. %, кем емес 10,0 

Суды жұту, бір., кем емес 1,0 

 

Дымқыл  күйіндегі  беріктігі  арқылы  бентонит  балшықтары  үш  топқа 



бөлінеді: П – беріктік шегі 0,09 МПа кем емес, С – 0,07 МПа кем емес, М – 0,05 

МПа кем емес. 

Бу  суға  айналатын  аймағында  үзілуге  беріктігі  бойынша  бентонит 

балшықтарың 4 топқа ажырайды: 1 – жоғары байланыстырғышты (0,0028 МПа 

кем  емес), 2 – байланыстырғышты (0,002 МПа  кем  емес), 3 – орташа 

байланыстырғышты (0,0015 МПа  кем  емес)  және  4 – аз  байланыстырғышты 

(беріктігі көрсетілмейді). 


Термиялық  тұрақтылығы  бойынша  бентонит  балшықтарының  үш  тобын 

айырады:  Т

1

  –  тұрақтылығы  жоғары  (көрсеткіші 0,6 тең),  Т



2

 – орташа  



тұрақты  (көрсеткіші 0,3 кем  емес)  және  Т

3

 – төмен    тұрақты  (көрсеткіші 



белгіленбейді). 

Балшықтың физика-механикалық қасиеттерін анықтау 

Ұсынылатын әдебиеттер: [1, 2, 3, 4, 7]. 

СДЖ арналған бақылау тапсырмалары 

1. Бентонит балшықтарын топтастыру. 

2. Бентонит балшықтары құрылысы мен қасиеттері. 

3. Балшықтар қасиеттерін анықтау. 

4. Бентонит балшықтарын белгілеуі. 

9-тақырып Құм-балшықты қалыптау қоспалар 

Дәрістер жоспары 

1. Қалып қоспасына балшық енгізу тәсілдері. 

2. Балшықты активтендіру. «Құрғақ» пен «ылғал» әдістері. 

3. Құм балшықты қоспаның ерекше қосымдары. 

 

Қалып қоспасына балшық енгізу тәсілдері 

Отқа  төзімді  балшықтар  қалып  қоспасына  екі  әдіспен  кіргізіледі:  ұнтақ 

күйінде  және  суспензия  түрінде.  Бірінші  тәсіл  ең  кенінен  таралған  болып 

табылады, алайда суспензия пайдалануы көп артықшылықтарға ие: 

– қоспаны араластырғышта дайындау уақыты азаяды, 

–  суспензияда  ісіну  және  дисперстену  нәтижесінде  балшықтың 

байланыстырғыш қабілеті күшееді, 

– шаң болмағанымен жұмыс жағдайлары жақсарады, 

–  суспензияға  көмір  мен  басқа  қоспалар  қосқанда  оларды  мөлшерлеу 

оңайлау. 

Концентрациясы  төмен  (балшық  мөлшері 10...12 %)  суспензияны  қолдану 

кезінде  қоспаның  артық  ылғалдануы  ықтимал.  Демек,  суспензия  өте 

шоғырланған  (жоғары  концентрацияланған)  болу  керек.  Бірақ  сонда  оның 

тұтқырлығы  жоғары  болып  келеді  де  сол  суспензияны  құбыр  арқылы  айдау 

қиын.  Беттік  белсенді  заттар  (ПАВ)  түріндегі  тұткырлық  төмендеткіштерді 

пайдалануы  тиімсіз  болып  шықты,  ойткені  бұл  жағдайында  суспензияда 

көпіршектер пайда болады. 



Балшықты активтендіру 

Каолинит 

балшықтарда 

алмасу 


катиондар 

концентрациясы 

бентониттердікінен  бірталай  төмен.  Сондай-ақ  табиғи  натрий  (сілтілік) 

бентонит  қасиеттері  кальций  (сілтілі-жер)  бентонит  қасиеттерінен  жоғарырақ. 

Сонымен  кальций  бентонитті  натрий  бентонитке  ауыстыруы  жөн.  Ол  үшін 

Na

4

P

2

O

7

Na



3

PO

4

 и Na



2

CO

3

 натрий тұздары көмегімен белсендіру деп аталатын 



иондық  алмасу  процесін  өткізеді.  Процесс  жүрісінде  құрамында  магний  мен 

кальций  иондары  бар  қиын  еритін  тұздар  пайда  болады.  Балшықтың 



дисперсиялылығы  мен  су  жұту,  ісіну  және  байланыстырғыш  қабілеттері 

үлкееді. Бұндай бентониттерді активтендірілген деп айтады. Жасанды натрий 

бентонит алғанда алмасу кешенінің құрамында 50...60 % сілтілік және 40...50 % 

сілтілі-жер катиондар болғаны ең жақсы. 

Өнеркәсіпте активтендірудың құрғақ және ылғал екі әдісі пайдалануда. 

Құрғак  тәсілде  ылғалдығы 6...14 %-тей  бентонит  ұнтағын  құрғақ 

белсендіргіш  құраушысымен  интенсивті  араластырады.  Дымқыл  әдісінде 

бентонит ылғалдығы 26...45 % тең. Бұл әдіс жиірек кездеседі, себебі бентонит 

беріктігі жоғарырақ болады. 



1   2   3   4   5   6   7


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал