Т.ғ. к. ҚӨмт және км кафедрасының доценті Күзембаев С. Б



жүктеу 0.65 Mb.

бет2/7
Дата20.05.2017
өлшемі0.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

1950  ж.  бастап  кәзіргі  кезге  дейін  құю  өндірісінің  техника  мен 

технологиясы 

Машина  жасаудың  тарихында  бұл  кезені  ерешке  болып  табылады,  себебі 

осы  уақытта  құю  өндірісінің  мамандырылған  саласы  болып  табылатын  құю  

машина жасау өндірісі пайда болды. Өткен жалты ғасыр арасында құю  машина 

жасау бірнеше даму сатысын өтті. Алғашқы мерзімде құю техникасы адамның 

тек  энергиялық  және  тасымалдау  функцияларын  орындады.  Ал  жұмыс  циклі 

автоматтындырылған машиналар ойлап шығарган соң адамның өйлау-бақылау 

функциялары  де  машинамен  ауыстырылды.  Қазіргі  кезде  ЭЕМ  басқарылатын 

автоматты  тізбектер  шығарылады,  демек,  адамның  өндірістегі  соңғы 

функциясы – қисынды функциясы де машинаға беріледі. 

Құю  қорытпаларын  негізінде  электр  пештерінде  (индукциялық,  плазма- 

индукциялық, вакуумды-индукциялық, доғалы) қорытады. 

Түрлендіру,  легірлеу  және  термиялық  өңдеу  арқасында  ерекше  физикалық 

қасиеттеріне ие шойындардың жаңа типтері ойлап жасалған. Көміртекті болат 

құймалар  үлесі  азаяды,  олар  орнына  легірленген  болаттар  пайдаланады. 

Соңдай-ақ түсті құйма құю технологиясы дамып отыр. Алюминий мен магний 

құймалармен  қоса  титан  құймалар  өндіруі  кенейіп  отыр.  Соңғы  кезде 

композициялық материалдардан құйма жасау тез дамиді. 

Бір  реттік  дымқыл  қалыптарға  құю  тәсілі  ең  кенінен  таралған  болса  да, 

алайда  құйма  дәлдігі  жеткіліксіз.  Оны  жоғарылату  мақсатымен  өздігінен 

қатаятын  қалып  және  өзекше  қоспалары  қолданады.  Шығындар  азайту  және 

құйманың  өзіндік  құның  төмендету  үшін  қалдықсыз  технологиялар  іске 

асырылады. Олар арасында бірінші орынға қоспа жаңғыртуды айту қажет. 

Құймалар тазалау мәселесі электр гидравликалық әдісі арқасында шешілді.  

Ұсынылатын әдебиеттер: [1, 4, 7]. 

СДЖ арналған бақылау тапсырмалары 

1. Құюдың мәні мен пайда болуы және құю өндірісінің маңызы. 

2. Құю өндірісі даму кезеңдері. 

3. Бүгінгі заман құю техника мен технологиясы.  

2-тақырып Қалыптау жадығаттар 


Дәрістер жоспары 

1. Қалыптау жадығаттар туралы түсінігі және олардың негізгі түрлері. 

2. Қалыптау қоспаларға мен құю қалыптарына қойылатын талаптар. 

3. Қалыптау қоспалардың отқа төзімділігі, беріктігі және басқа қасиеттері. 

4. Қалыптау қоспалардың жылу-физикалық қасиеттері. 

 

Қалыптау жадығаттар туралы түсінігі және олардың негізгі түрлері 



Қалыптау  материалдар  деп  құю  қалыбын  жасау  үшін  қолданатын  табиғи 

және  жасанды  жадығаттар  жиынтығын  айтады.  Олар  негізгі  және  қосымша 

болып  екі  топқа  бөлінеді.  Негізгі  қалыптау  материалдарға  толықтырғыштар 

(наполнители)  мен  байланыстырғыштарды  (связующие)  жатқызады.  Басқа 

қалыптау  жадығаттар  қосымша  болып  табылады.  Бұл – қатайтқыштар 

(отвердители),  қалып  қоспасының  қасиеттерін  жақсартатын  технологиялық 



қосымдар  (добавки),  қоспаның  қүйіп  жабысуына  қарсы  бояулар  мен 

пасталарды  жасауға  қажетті  заттар  т.б.  Қалыптау  материалдарды  белгілі 

технологиямен  араластырып  қалып  және  өзекше  қоспаларын  дайындайды. 

Оларды қалыптау қоспалар деп те жиі жалпы атайды. 



Толықтырғыш  дегеніміз – бұл  қалып  не  өзекше  қоспасының  құрылымдық 

қанқасын  құрайтын  материал.  Қалып  қоспасы  толықтырғышына  бір  қатар 

талаптар  қойылады,  олар  арасында:  отқа  төзімділігі  жоғары,  сұйық  металмен 

әрекеттеспей  химиялық  инерттілігіне  ие  болуы,  жылыту  кезінде  қасиеттерін 

сақтау  қабілеті,  газ  бөлмеушілігі,  қайта  пайдаландыруға  мүмкіншілігі,  тапшы 

еместігі, арзан және уытты емес болуы.  

Қоспаның  екінші  негізгі  құраушысы – байланыстырғыш  заты – 

толықтырғыш түйіршіктерін қаптап бір бірімен біріктіреді. Демек, қалып жасау 

кезінде  байланыстырғыш  қоспаға  иілімділік  (пластичность)  қасиетін,  ал  сол 

қоспадан істелінген қалыпқа әлде өзекшеге беріктік береді. 



Қалыптау қоспаларға мен құю қалыптарына қойылатын талаптар 

Қалыптау  қоспалар  мен  құю  қалыптары  құйылып  отырған  металдың 

механикалық,  термиялық  және  химиялық  қоса  әсеріне  ұшырайды.  Сөйтіп, 

өндірілген  құйманың  сапасы  қалып  және  өзекше  қоспасының  құрамы  мен 

физика-механикалық  қасиеттерімен  анықталады.  Сондықтан  қалыптау 

қоспаларға  көп  әр  алуан  шарттар  қойылады,  оның  ішінде:  отқа  төзімділігі, 

иілімділігі,  беріктігі,  газ  өткізгіштігі,  газ  бөлу  қабілеті,  ылғал  тарту  қабілеті 

(гигроскотичность),  сұйық  металмен  термиялық-химиялық  тұрақтылығы, 

қалыптан босатылушылығы (кетірілушілігі – выбиваемость) т.б. 

Қалыптау қоспалардың отқа төзімділігі, беріктігі және басқа қасиеттері 

 Отқа  төзімділігі – қалыптың  бүтіндігін  сақтай  отырып  жоғары 

температура әсерін ұзақ мерзім шыдау қабілеті. 

Қалып қоспасын таңдағанда қорытпаның құю температурасын ескереді. Бұл 

жағдай әсіресе қалың қабырғалы ірі құймалар үшін өте маңызды, себебі сұйық 

металдың  қалыпқа  әсер  ету  мерзімі  ұзарады.  Қалып  бетінің  температурасы 

металл  құю  температурасына  жетуі  мүмкін,  сонда  қалып  қоспасы  балқып 

бірігеді, құйма бетінде қоспаның қүйіп жабысқан қабаты пайда болуы мүмкін. 

Толықтырғыш  түйіршіктер  өлшемі  үлкенірек  және  түрлі  қоспалар  мөлшері 



кішірек  болуымен  сол  қабаты  де  жұқалау. 2.1-кестеде  кейбір  қорытпалардың 

балқу  температурасы  мен  қалып  қоспасының  қажетті  отқа  төзімділігі 

көрсетілген. 

 

2.1-кесте – Қалып қоспаларының керекті отқа төзімділігі 



 

Қорытпа, маркасы 

Қорытпа балқу температурасы, ºС Отқа төзімділігі, ºС

Болат, 35Л 1500 

1700 

Шойын, СЧ20 1170 



1500 

Қола 1080 

1200 

Алюминий қорытпасы 600 



800…1000 

 

Беріктік – қоспаның  сынбай  сыртқы  күштерге  қарсы  түру  қабілеті. 

Беріктіктің  көп  түрлерін  айырады,  мысалы,  дымқыл  (σ

W

)  және  құрғақ  (σ



с

күйінде сығуға, созуға (σ



р

), июге т.б. Қалыпты құрастыру, тасымалдау, металл 

құю кезінде өте маңызды болып табылатын қасиет. Дымқыл қалып үшін созуға  

беріктігі σ



W

 0,05...0,2 МПа шамасында, және де құю қалыбын колмен жасағанда 

0,05  МПа  дейін,  машинамен  қалыптастырғанда – 0,05-тен 0,1 МПа-ға  дейін, 

автоматтандырылған қалыптау тізбектер үшін 0,1-ден 0,2 МПа-ға дейін болады.  

Ірі құймалар өндіргенде қалыпқа әсер ететін металл статикалық қысым мен 

жылу  әсері  айтарлықтай  көбееді,  сонымен  қалыптарды  жұмыс  беті  жағынан 

(беттік  кептіру)  не  толығымен  кептіру  (құрғақ  қалып)  қажет.  Сонда  қалып 

беріктігі  жоғарылайды.  Қалып  жобалағанда  құйманың  берілген  геометриялық 

дәлдігі  мен  өлшемдер  дәлдігін  қамтамасыз  ету  мақсатымен  құйма  массасын 

ескеру жөн: массасы 1 т дейінгі құймалар үшін дымқыл қалыптар пайдаланады, 

массасы 1...2 т құймаларға беттік кептірілген қалыптар ұсынылады, 2 т ауырлау 

құймалар құрғақ қалыптармен алынады. 

Өзекше  қоспалары  беріктігі  дымқыл  күйіде  төмен  (σ

W

 = 0,005МПа),  бірақ 

термиялық не химиялық бекімдеуден кейінгі σ

р

 = 1...3 МПа болады.

 

Икемділік – құйма  қатайып  суу  кезінде  оның  шөгуіне,  отыруына  қарсы 

болмай  қоспаның  көлемін  кемиту  қабілеті.  Ыстық  және  суық  жарықшықтар 

болдырмау үшін икемділік жеткілікті болу қажет. 

Қалыптан  босатылушылығы  (кетірілушілігі) – құйма  қатайған  соң 

беріктігін  жоғалтып  қалып  қуысынан  онай  кетірілу  қасиеті.  Байланыстырғыш 

зат  түріне,  отқа  төзімділігіне  және  өзекше  сырлау  сапасына  байланысты. 

Қоспаның қалдық беріктігі 0,2 МПа аспау керек. 



Иілгіштік – қалып  қоспасының  құйма  үлгісі  дақын  дәл  түсіру,  қабылдау 

қабілеті.  Ол  де  қоспа  құрамына  байланысты.  Неғүрлым  қоспа  иілімділігі 

жоғарырақ болса соғұрлым үлгі дақы дәлдеу болып шығады. 

Газ  өткізгіштік – қалыпқа  сұйық  металл  құю  мезгілінде  пайда  болатын 

газдарды өзі арқылы өткізу қоспа қабілеті. 



Газ  бөлу  қабілеті – жоғары  температураға  дейін  қыздырған  кезінде 

қоспаның  газ  шығару  касиеті,  сонымен  зиянды  касиет  болып  саналады.  Оңын 

де қоспа құрамына байланысы сөзсіз айқын. Газ бөлу қабілеті кемиюімен құйма 

сапасы жоғарылайды. 



Ылғал  тарту  қабілеті – қоспаның  атмосферадан  ылғал  жұту  қабілеті. 

Дымқыл өзекше әр алуан ақаулар себебі болуы мүмкін. Қазіргі заман жасанды 

байланыстырғыштар  қоспа  ылғал  тартқыштығын  өте  қатты  азайтады  не 

толығымен жояды. 



Қоспаның  құйылып-төгілуі  (осыпаемость) – қоспаның  ұнталуға  қарсыласу 

қабілеті.  Негізінде  байланыстарғыш  материал  түріне  және  қоспа  тығыздау 

дәрежесіне байланысты. 

Ұзақ  мерзімділігі  (долговечность) – қалып  қоспасының  көп  рет  пайдалану 

қабілеті. 



Термиялық-химиялық  тұрақтылығы – қоспаның  балқымамен  химиялық 

реакцияға  әрекеттеспеу  қасиеті.  Құмның  (толықтырғыштың)  минералдық 

құрамына байнанысты. Нашар тұрақтылығы қоспаның құйіп жабысуына әкеліп 

соғады.  Қыздыру  кезінде  қоспа  өз  көлемін  мүмкіншілігінше  аз  өзгерту  қажет. 

Қоспаның үлкен көлемдік кеңеюі қалып жарықшақтары себебі болуы ықтимал, 

сондай-ақ құйма дәлдігі мен бет сапасы төмендейді. 



Қалыптау қоспалардың жылу-физикалық қасиеттері 

Қоспалардың  жылу-физикалық  қасиеттері  құйма  мен  қалыптың  жылу 

алмасуын  анықтайды.  Оған  қатаю  жылдамдығы  мен  құйма  құрылысы  және 

механикалық  қасиеттері,  соңдай-ақ  құйманың  қалыптан  босату  мезгілі 

байланысты.  Бұдан  басқа,  жылу  алмасуымен  қалыптың  жылынған  қабатының 

қалыңдығы  анықталады.  Өз  ретінде  онымен  қоспа  құраушыларының 

белсенділігін жоғалту деңгейі мен құраушылар жаңарту мөлшері айқындалады. 

Қалыптың  жылу  физикалық  қасиеттері  жылу  жинақтау  коэффициентімен 

(b

ф

) және температура өткізгіштік коэффициентімен (a



ф

) айырылады: 

  

b

ф

 = 


ρ

λ

с

, Вт · с

1/2


/(м

2

 · К);               a



ф

 = λ /(), м

2

/с, 


 

мұндағы λ – жылу өткізгіштік коэффициенті, Вт/ (м

2

 · К);  c – меншікті жылу 



сыйымдылығы, Дж/(кг· К);  ρ – зат тығыздығы, кг/м

3



Ұсынылатын әдебиеттер: [1, 3, 4]. 

СДЖ арналған бақылау тапсырмалары 

1. Қалыптау материалдар түрлері. 

2. Қалыптау жадығатқа қойылатын талаптар. 

3. Қалыптау материалдардың технологиялық қасиеттері. 

3-тақырып Қалыптау құмдар 

Дәрістер жоспары  

1. Қалыптау құмдардың жалпы сипаттамасы. 

2. Қалыптау құмдар пайда болуы. 

3. Қварц құмы және кремнезем түрлері. 

 

Қалыптау құмдардың жалпы сипаттамасы 



Қалып  және  өзекше  қоспаларының  негізгі  құраушы  компоненті  табиғи  не 

жасанды  құм  болып  табылады.  Қалыптау  құмдар  минералдық  қазбаларға 

жатады. Олар минералдық құрамымен, құмшықтар өлшемімен және пішінімен 

сипатталады.  Минералдық  құрамына  қарай  кварц,  циркон,  дистен-силлиманит 

т.б. құмдарын ажырайды. Егер құм бөлшегінің өлшемі 22 мкм кіші болса оның 

минералдық  құрамына  қарамай  оны  шартты  түрде  құмның  балшықты 



құраушысы  деп  санайды.  Өлшемі 22 мкм  артық  түйіршіктер  құм  негізіне 

жатады.  Балшықты  құраушының  мөлшері 50 % асатын  жадығат  балшық  деп 

аталады.  Табиғи  құм  құрамында  балшықтан  басқа  қоспалар  да  кездеседі. 

Сапасын жоғарылату мақсатымен оларды кетіріп құмды байыту мүмкін. Сонда 

ол байытылған немесе жасанды деп аталады. 

Қалыптау құмдар пайда болуы 

Негізінен  құмдар  мен  балшықтар  тау-кен  жыныстарының  желге  мүжілуі 

арқылы  пайда  болды.  Мүжілуінің  өнімдері  желмен  не  сумен  тасымалданады, 

нәтижесінде  олар  біртіндеп  түйіршіктер  мөлшері  бойынша  жарым-жартылай 

немесе толығымен сұрыпталады. Орын ауыстыру кезінде құмшықтар бір-біріне 

үйкелісуі  арқасында  олардың  қырлары  мұқалап  калады  де  түйіршіктер 

жұмырланады.  Түзілуіне  қарай  құмдар  өзеннің,  көлдің,  теңіздің,  мұз 

айдынының  және  желге мүжілуінен пайда болғандар (эол мен элювиал) болып 

бөлінеді. 

Желге  мүжілуінен  пайда  болған  эол  және  элювиал  құмдарға  біртекті 

түйіршікті  құрамы  тән.  Бөлшектер  орташа  өлшемі 0,2...0,3 мм,  мысалы, 

Пауладар  аймағындағы  Қарасор  кен  орнының  құмы,  Оралдағы  Басьян  кен 

орны. 


Мұз айдыны құмдарының түйіршікті құрамы біртекті емес және балшықты 

құраушысының  мөлшері  жоғары,  сондықтан  оларды  алдын  ала  байытып 

(шайып  жуу  арқылы  балшық  бөлшектерін  кетіріп)  және  құм  дәндері  өлшемі 

бойынша  топтастырған  соң  ғана  пайдаланады.  Кен  орындары:  Чапурник 

(Волгоград ауданы), Крупель (Ленинград ауданы). 

Теңіз құмдарының біртектілігі жоғары және балшық құраушысы мен басқа 

қоспалар мөлшері төмен – Люберцы карьері (Москеу ауданы), Кичигин (Челяба 

ауданы) т.б. 

Өзен  құмдары  бұзылған  тау  жыныстарын  кейін  кеуіп  кеткен  өзендермен, 

теңіз ағыстарымен не таскын сумен тасып жинақтау жолмен түзілді (Ленинград 

аудандағы Новинск кен орны). Олар теңіз құмына ұқсас.  

Қварц құмы және кремнезем түрлері 

Құю  өндірісінде  көбінесе  кварц  құмы  қолданады,  өйткені  ол  кеңінен 

таралған  және  арзан  табиғат  өнімі  болып  табылады.  Кварц  құмы  негізін 

кремнезем  деп  аталатын  SiO

2

  минералының  түйіршіктері  құрайді.  Неғұрлым 



кремнезем мөлшері көбірек болса, соғұрлым құм сапасы жоғарырақ.  

Кремнеземнің  үш  кристалдық  түрленуі  (модификациясы)  бар:  кварц, 

тридимит, кристобалит. Оған қоса кварц пен кристобалиттің екі түрі (

α

 мен 



β

), 


ал тридимиттің үш түрі (

α



β

γ) белгілі. 

Таза кварц – мөлдір минерал, оның балқу температурасы 1713 

0

С, меншікті 



жылу  сыйымдылығы 0,745 кДж/(кг·К),  тығыздығы (2,5-2,8) × 10

3

  кг/м



3



серпімділік  модулі 4905 кН/мм

2

,  Моос  шкаласы  бойынша  қаттылығы 7 тең. 



Қалыптау  қоспадағы  кварцтың  түсі  оның  жаратылысы  мен  қоспалар  бар 

болуына  байланысты  сары,  ақ  немесе  басқа  болу  ықтимал.  Отқа  төзімділігі 

тазалығына байланысты 1500...1770 

0

С шеттерінде өзгереді. 



573

0

С-тан  төмен температурада 



β

-кварцы тұрақты, сонымен алғашқы құмда 

кремнезем 

β

-кварцы түрін алады. Қыздырған кезде кварцта фазалық өзгерістер 



өтеді, оларға сәйкес көлемі де өзгереді. Температура 573 

0

С жоғары болғанда 



β

-

кварцынан 



α

-кварцы  түзіледі,  оның  көлемі 2,4 %-ке  көбееді. 870 

0

С  жоғары 



температурада 

α

-кварцы 



β

-тридимитіне  айналып  көлемін 15,1 %-ке  үлкейтеді. 

1470 

0

С  дейін  қыздырғанда 



β

-тридимитінен 

β

-кристобалиті  пайда  болады  де 



көлемі 4,7 %-ке  өседі. 1713 

0

С-тан  жоғары  температурада 



β

-кристобалиті 

балқиды.  Бұл  мерзімде  көлем  өзгеруі  шамалы – 0,1 % ғана.  Осы  сұйық 

балқыманы тез суытып аморфты кварц шыны алуға болады. Оның термиялық 

тұрақтылығы  өте  жоғары,  өйткені  көлемдік  кенею  коэффициенті  өте  аз – 5 × 

10

–7



 К

–1



Ұсынылатын әдебиеттер: [1, 3, 4, 7]. 

СДЖ арналған бақылау тапсырмалары 

1. Қалыптау құмдар. Минералогиялық құрамы. 

2. Құмдар түрлері және пайда болуы. 

3. Кремнезем түрлері мен қасиеттері. 

4-тақырып Қалыптау құмдар жіктелуі 

Дәрістер жоспары 

1. Қалыптау құмдарды МЕСТ 2138-91 бойынша топтастыру. 

2. Сутегі көрсеткіші. 

3. Балшықты құраушысының мөлшерін анықтау. 

 

Қалыптау құмдарды МЕСТ 2138-91 бойынша топтастыру 

Кәсіп  орнына  қалыптау  құмдар  табиғи  және  байытылған  (жасанды) 

түрінде жеткізіледі. МЕСТ 2138-91 бойынша кварц негізіндегі құмдарды кварц 

(балшықты  құраушысының  мөлшері 2 %  дейінгі),  кедей (2-ден 12 %  дейінгі) 

және  балшықты (12-ден 50 %  дейінгі)  деп  айырады.  Кварц  және  кедей 

құмдарды  балшықты  құраушысы  мен  кремнезем  мөлшеріне  қарай  және 

біртектілік  коэффициенті  мен  кремнезем  бөлшегінің  орташа  өлшеміне 

байланысты топтарға бөледі – 4.1-4-4-кестелері. 

 

4.1-кесте – Балшықты құраушысы мөлшері арқылы құмдар топтастыру 



 

Құмдағы балшық мөлшері, масс. %, аспайды 

Тобы 

кварц құмы 



кедей құм 

1 0,2 


4,0 

2 0,5 


8,0 

3 1,0 

12,0 


4 1,5 

– 

5 2,0 



– 

 

4.2-кесте – Кремнезем мөлшері арқылы құмдар топтастыру 



 

Кварц құмы 

Кедей құм 

Тобы 


SiO

2

, масс. %, артық емес



Тобы 

SiO

2

, масс. %, артық емес



К

99 



Т

1

 96 



К

2

 98 



Т

2

 93 



К

3

 97 



Т

3

 90 



К

4

 95 



 

 

К



5

 93 


 

 

 



4.3-кесте – Біртектілік коэффициенті бойынша құмдар жіктеу 

 

Тобы 



Біртектілік коэффициенті, % 

О

1



 80 

артық 


О

2

 70 



аса 80 дейін 

О

3



 60 

аса 70 дейін 

О

4

 50 



аса 60 дейін 

О

5



 50 

дейін 


 

4.4-кесте – Құм бөлшегі орташа өлшемі бойынша құмдар жіктеу 

 

Тобы 


Құм бөлшегі орташа өлшемі, мм 

01 0,14 


дейін 

016 0,14 

аса 0,18 дейін 

02 0,19 


аса  0,23 дейін 

025 0,24 

аса 0,28 дейін 

03 0,28 


артық 

 

Балшықты  құмды  оның  бөлшегі  орташа  өлшемі (4.4-кестесі)  мен  сығуға 



беріктігіне (4.5-кестесі)  қарай топтастырады. 

 

4.5-кесте – Сығуға берікті шегі бойынша балшықты құмдар жіктеу 



 

Тобы 


Дымқыл күйіндегі сығуға беріктік шегі, МПа (Н/мм

2



Ж

1

 0,08 



артық 

Ж

2



 0,05 

аса 0,08 дейін 

Ж

3

 0,05 



дейін 

 

Құм маркаларының мысалдары: 



3

О



2

02 – балшықты  құраушысы  мөлшері 1 %-тен  артық  емес, 

кремнеземнің – 97 % кем емес, құм біртектілігі коэффициенті 70 %-тен 80 %-ке 

дейін, құмшық орташа өлшемі 0,19 мм аса 0,23 мм дейін. 

Ж

1

016 – сығу кезіндегі беріктік шегі 0,08 МПа көп және бөлшегінің орташа 



өлшемі 0,14 жоғары 0,18 мм дейінгі балшықты құм. 

2



016  – балшықты  құраушылар  мөлшері 8 %-тен  артық  емес, 

кремнеземнің – 93 % кіші емес, құм түйіршігі орташа өлшемі 0,14 мм көп 0,18 

мм дейінгі кедей құм. 

Сутегі көрсеткіші 

Қалыптау 

қоспалардың 

әсіресе 


суықтай 

қатаятын 

қоспалардың 

механикалық  қасиеттеріне  сутегі  көрсеткіші  қатты  әсер  тигізеді.  Сутегі 



көрсеткіші  рН  сутегі  иондары  концентрациясының  теріс  логарифмі  болып 

табылады:

 

 

рН = – (lg H



+

). 


 

Бейтарап ерітіндіде Н

+

 пен ОН


 иондары концентрациясы бірдей болуымен  

рН = 7, сілті ортада рН > 7, қышқыл ортада рН < 7. Таза құмда рН ≈ 7. 

Балшықты құраушысы мөлшерін анықтау 

Балшықты құраушысы мөлшерін түндыру әдісімен анықтайды. Массасы 50 

г  тең  құм  сынамасын  шыны  банкаға  салып 475 см

3

  су  құяды  және  құмнан 



балшықты  құраушысын  жақсырақ  ажырату  үшін  қышқыл  калидің    1  %-ті 

еріндісін 25 см

3

 қосады. 



Ерітіндіні 4.1а-суретте  көрсетілген  қалақшалы 

араластырғышпен  араластырады.  Ол  тік  тұрған 3-

бағыттауышы  бар 4-негізден  тұрады.  Бағыттауыш 

бойымен 


электр 

қозғалтқышымен 1-бүршік 

қозғалады. 

Қозғалтқыш 10-түмблермен 

іске 

қосылады. Бүршіктің төменгі жағына тез айналатын 



7-қалақшасымен  жабдықталған 9-білік  пен  үш 

басқарылатын 8-қалақша-шыбықтар  орнатылған. 

Араластыру  тиімділігін  көтеру  мақсатымен  олар 

қимасы эллипс түрінде істелінген. Аппарат түбінде 

шыны 6-банканы  орнату  үшін  тиісті  ойығы  бар 

резеңке 5-төсемі  бекітілген. 2-рычаг  басқанда 1-бүршікті 3-бағыттауыш  бойы 

асты-үстіне қозғалтуға болады. 

4.1-сурет 

Ерітіндіні  қалақшалы  араластырғышпен 10 мин  бойы  интенсивті 

араластырып  кейін 150 мм  белгісіне  дейін  су  қосады.  Сосын  түнбаны  шыны 

таяқшамен  шайқап 10 мин  түндырады  және  сифон  жәрдемімен  суды 25 мм 

белгісіне дейін төгіп тастайды (4.1б-суреті). Осы процесті 5 мин аралығымен су 

мөлдір  болғанша  қайталай  береді.  Сонда  құм  қалдығын  кептіріп  өлшейді. 

Балшықты  құраушысының  құмдағы  салыстырмалы  мөлшері  (Б,  %)  былай 

анықталады: 

 

Б

 

= (m



б

 – m



қ

)100/ m



б

 



бұндағы  m

б

 – құм  сынамасының  бастапқы  массасы,  г (50 г);  m



қ

  –  түндырып 

кептірген соң құм қалдығының массасы, г. 

Ұсынылатын әдебиеттер: [1-4, 7]. 

СДЖ арналған бақылау тапсырмалары 

1. Құмдарды топтастыру. 

2. Кварц құмдарын белгілеу. 

3. Сутегу көрсеткішінің мәні мен маңызы. 

4. Балшықты құраушысын анықтау әдістемесі. 



1   2   3   4   5   6   7


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал