Тәңірберген Қалилаханов



жүктеу 1.01 Mb.
Pdf просмотр
бет9/10
Дата14.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

НАЙМАН
Найман туралы өз ойларын ортаға салған адамдар аз емес екені 
мәлім.  Олардың  бір тобы  найман  моңғол  текті  халық  десе,  енді  бір
тобы 
түрік  текті  халық  десті.  Сонау  VIII  ғасырдың  алғашқы
жартысынан  бастап  тарихи  жазба деректерде  аты  кездесетін  көшпелі 
найман ды қтардың  өздерін  не  себептен  «найманбыз»  атайтыны 
жөнінде  де  түрлі-түрлі  түжырымдар  да  айтылып  келеді.  Солардың 
көбі, 
қазақ  халқының  өз  ішінен  шығып,  бірге  өсіп,  біте 
қайнаспағандықтан,  наймандықтардың  түрік  халықгары  арасындағы 
терең  тараған  тамырларына  көз  жібере  алмады.  Шыңғыс  ханды 
моңғолдан  шықты-мыс»деген  қауесетке  қүдай  сөзіндей  сеніп  алған 
тарихшылар  найманның  қазақ  халқының  қалыптасу  процесінде 
ертеден  еншілес  болып  келе  жатқан  ескі  елдердің  бірі  екенін  де 
«байқамады».  Сондай  ғалымдардың  ағаттықгарын  ашып  көрсетіп, 
наймандыкгардың ешқашан да моңғол текті  халык болып  көрмегенін 
көп мысалдармен көрсете білген казақгың өз ішінен шыққан тарихшы 
ғалымдардың  бірі  профессор  Сарсекей  Аманжолов  болды.  Ол 
қазактың халықгық шаңырағын көтеріп түрған үш тіреу бағаны есепті 
үш  жүздің  ру-тайпалары  жайлы  өзінің  зерттеу  еңбегінде:  Найман, 
Арғын тайпасымен бірге орта Жүзді орнықгырып отырғанын, сондай- 
ак  қазақ  халқының  қазіргі  әдеби  тілінің  негізін  қалыптастырған 
солтүстік-шығыс  диалектін  жасаушы  ру-тайпалардың  бірі  екенін 
анықгап  берді.  Мүның  өзі  қазақтың  тарихи  таным  ғылымына 
қосылған  зор  үлес.  Өйткені,  әр  халықтың  ұлттық  ерекшелігі  ең 
алдымен оның тіл мәдениеті арқылы  көзге көрінетіні  мәлім. Тіл — сол 
халықтың  күнделікті  өмірінде  бірін-бірін үғынысу, ой  алмасу  қүралы 
ғана  емес,  сонымен  қатар,  сол  халыктың  дүниетаным  дөрежесін, 
саналылығы  мен  өркениеттілігін  де  белгілейтін  негіз.  Біз,  қазірп 
қазақтар  дүниеде  не  бар,  не  жоғын,  не  жақсы,  не  жаманын  білеміз 
десек,  соның  бөрін  біздің  санамызға  сіңірген  қүдірет  —  өзіміздің 
үлттық ана тіліміз екеніне ешкім шүбә келтіре алмайды.
147

Осындай  бүкіл  бір  үлгтың  тіл  мөдениетін  жасауға  үлес  косуға
сырттан  келіп  сіңғен  аз ғана топ  адамдардың  қүдіреті  жетпейді.  «Көп 
қоркытады, терең батырады» деп қазак халкының өз философиясында 
айтылатындай,  қашан  да  аз  топ,  көп  ішінде  көрінбей  кетеді.  Бір 
замандарда  Еуропаны  жаулап  алған  «хүндар»  мен  «күмандардың» 
сондай-ақ,  Қытай  мен  Индияны  жаулап  алған  моғолдардың  түсында 
қаншалықты қаһарлы күш болғандарына қарамастан, бара-бара барған 
жерлеріндегі  халықтардың кара топырағына қосылып, оздерінің түпкі
тектерін  де  үмытып,  сол  жердің  халкының  тілі  мен  мөдениетін
в
түтынып кеткендері мөлім.
Еғер,  қайсы  бір тарихшылардың  жазғанындай,  найман  да  казак 
жерін  жаулап  алуға  келген  түп-тегі  жат  моңғолдар  болса,  ол  да 
жоғарыдағы  жаулаушылардың  кебін  киіп  баяғыда-ақ  жоғалып  кетпес 
пе  еді?  Олай  емес,  найман  өзінің  алғашқы  атауымен  тарихқа  белгілі 
болғаннан  бергі  он  үш  ғасыр  бойына  өзінің  түрік текті  халық  екенін 
дөлелдеумен  келеді.  Сол  түрік  тектес  халыктардың  қашықта  калған 
қағанаттарының  қара  шаңырағын  үстап  келе  жаткан  казақ халқының 
қабырғасын  түрғызушылардың  бірі  ғана  емес,  сонымен  қатар,  оның 
үлтгық  тіл  мәдениетін  калыптастырушылардың  бірі  болғанын 
диалектологиялық  талдау  әдісі  жольімен  дәлелдеп  берген  Сарсекей 
Аманжолов  найманның  моңғол  текті  емес,  түрік  текті  халық  екенін
түбегейлі түрде негіздеді деп танимыз.
Сарсекей 
Аманжолов 
найманның 
қазақ 
халқының 
тіл 
мәдениетіне  қосқан  сүбелі  үлесімен  қоса,  оның  біздің  заманымызға 
дейін тайпалық атын сақтап келген руларының да көбін атап көрсетті. 
Олар:  Акнайман,  Буранайман,  Семізнайман,  Балғалы,  Балталы, 
Баканалы,  Ергенекгі,  Көкжарлы,  Терістаңбалы,  Қаракерей,  Садыр, 
Матай,  Төртуыл  т.б.  Қырғыз  халқыңың  қүрамындағы  Бүйе-Найман,
Күн-Найман,  Қожа-Найман,  Мүрза-Найман,  Киік-Найман,  Жуанбүт- 
Найман, 
Қүран-Найман, 
Қамырқүл-Найман, 
Жейерде-Найман, 
сондай-ақ өздерін  найманбыз дейтін  Бозторғай,  Базар-Болдай,  Шенді, 
Өтей  сиықты  үсақ  рулар  бар.  Осындай  наймандыктар  түрік  тілдес 
басқа  халыктардың  арасында  да  бар.  Мысалы,  үйғырлар  арасында 
«Үйғыр-Найман»,  Өзбектер  арасында  «Қазақ-Найман».  Мүндай 
наймандыктар Қырым татарлары мен Ноғай арасынан да кездеседі.
Осылай,  қазіргі  түрік  тілдес  үлттардың  қайсысының  болмасын 
кұрамына  косылып,  олардың  үлтгык  мәдениетінің  дамуына  өз 
үлестерін  қосқан  наймандықтардың тарихи  рөлі  мен  түпкі  тегін  таба 
білген  Сарсекей  Аманжолов  та,  өзінен  бүрын  бүл  тақырыпты 
зерттеген  ғалымдар  сияқты,  наймандықтардың  неліктен  өздерін 
«найманбыз»  дейтін  себебін  аныктап,  ашып  айта  алмаған.  Біз  осы
148

мәселе  жөніндегі  өз  ойымызды  оқырмандар  ортасына  үсынбақбыз. 
Атап  айтқанда,  найман  деген  халықтың  тарихқа  мәлім  болған 
түсындагы  уақыт  пен  ортадан  сол  халыктың  неліктен  өздерін 
«найманбыз» деуінің себептерін қарастырмақпыз.
Найманның  тарихқа  алғаш  мөлім  бола.  бастаған  түсы  VIII 
ғасырдың  бірінші  жартысы.  Бүл  Екінші  Түрік  қағанатының  дүниеге 
келген түсы. Сол Түрік қағанатын кытайлықгар «мәдениеті гүлденген 
Бохай»  мемлекеті  десе,  Түріктер  «тоқал»  деп  атаған  Айманның 
қағандық  қүрған  түсы.  Ендеше,  «Найман»  да  Айман  қағанның  тағы 
бір  жанама  аты.  Демек,  «Найман»  о  басында  атаның  емес,  ананың 
аты!  Өйткені, Қазак халқының ауызша шежіресінде «Найманның атын 
жоғалтпай,  оның  кейінгі  үрпактарын  өз  кіндігінен  өрбіткен  адам 
«Есті-бике  Елтізер  анамыз»  екен»  деп  айтылады.  Қазақтың  осы 
жорамалын  бекітетін  тарихи  деректер де  бар.  Атап  айтқанда,  Екінші 
Түрік  қағанатын  қолымен  күрған  түсындағы  түріктердің  акылшы 
«Есі»  болған  данышпан  Түңғиықтың  қүлыптасындағы  жазуларда 
Күлтегіннің 
анасы 
Айман 
қағанды 
көк 
қыраны 
қүмаймен 
теңестірумен  қатар,  оны  «Елтізер»,  «Елбілгэ  қатын»  болды  деген 
сездердебар.
Осындағы  «Елтізер»  Екінші  Түрік  қағанатының бірінші  қағаны 
болған «Елтеріспен» бір мағына беретін сөз. Яғни титулдық атақ.  Бүл 
екеуі  де  «Елді  теріп  жинап,  тізгіндеп  үстаушы»  деген  үғым  береді. 
Осы  сөздерді  орыс  тіліне  аударсақ  «Елтеріс»  -   Собиратель  народа. 
«Елтізер»  -   Держатель  народа  немесе  «Елтеріс»  -   Император, 
«Елтізер»  —  Императрица  деген  титулдық  мағьша  беретін  сөздер. 
Қазак  халқының  «Қүрама  жиып  ел  қылған,  Қүралай  жиып  мал 
қылған»  дейтін  қанатты  сөздері  о  баста  түрік  халықтарының  басын 
біріктіріп ел қылған сол «Елтеріс» пен «Елтізер анаға» арналса керек.
Күлтегіннің  өсиеттері  жазылған  қүлпытасында  «Басы  барын 
жүгендедім,  тізелісін  шөгердім.  Ел түттым»  деген  сөздері  бар.  Сонау 
VIII  ғасырдың  орта  шенінде  тасқа  ойылып  жазылған  осы  сөздер 
кешегі  күнге  дейін  аттың  басына  жүген  салып  тізгіндеп,  түйені 
шөгеріп  тіздеп  үстап  келген  көшпелі  қазақтардың  өмірінің  өзгермей 
келген  көріністері  есепті.  Сондай-ак,  «Ел  түттым»  деген  сөз  де 
ескірмей  жеткен  сөз.  Аттың  басьш  тізгінмен  бүрып,  тізгінмен 
тоқгатып  әдеттенген  қазактар  ел  басқару  ісінде  де  тізгінге  теңеген. 
Мәселен,  пөлендей  ауылдың  немесе  рудын  билігі  кімнің  қольшда 
екен? деп  сүраудың  орнына «тізгіні  кімнің  қолында екен?  деп  сүрай 
береді.  «Тізгін»  бүл  ретте  орыс  тіліндегі  «бразды  правления»  деген 
сөздің  қазақ тіліндегі  баламасы.  Сондыктан  да  Найманды  —
 «Елтізер 
ана» дейтін  казіргі  қазақ  шежірешілері де,  Бүдан  он  үш  ғасыр бүрын
149

тасқа ойып жаздырған Тұңғиық та Найманның ел тізгінін үстап халық
билеген  ана  болғанын  дүрыс  көрсеткен.  Оның  үстіне  Түңғиыктың 
тасындағы  «Елбілгэ  қатын»  дейтін  сөзі  «қатын»  да  кейін  «ханым» 
болып  өзгерген  әйел  өміршінің  титулдық  атағы  болса,  «Елбілгэ» 
деген,  қазіргі  сөзбен  айтқанда  «ел  білетін,  әйплі,  елге  мәлім  адам»
деген үғым береді.
\ТП  ғасырдың  алғашқы  жартысында,  бүкіл  Түрік  қағанатын
билеп,  оның  басқару  тізгінін  қолында  үстаған  әйел  кім  еді?  Әрине, 
Күлтегіннің анасы «Айман қаған» еді. Өйткені Күлтегіннің қолбасшы- 
шад  болған  жылдарында  да,  кейін  каған  болған  жылдарында  да 
Қүтьілық  қағанның токалы  болғандықтан  оның  қара  шаңырағына  ие 
болып, кағанатты билеп отырды. Оның «Найман» атанған түсында тек
қазақ халқы  арасындағы  рулар ғана емес,  сонымен  қатар түрік тілдес 
басқа  халықтардың  арасында  да,  өсіресе  қырғыздар  арасында  да 
кездесетіні де себепсіз емес.  Мәселен, «Қырғыз абыз қағанын үйқыда 
бастып»  деген  сөзі  бар  Күлтегіннің  құлыптасына  жазылған.  Демек, 
Күлтегіннің  сол  жорығында  Найман  кағанның  әмірімен  қырғыз 
жеріне  барып  түрып  қалған  түріктер  кейін  қырғыз  халкымен  қатар 
жүріп  қалыптасып  кетсе де, о  бастағы  бабаларының «Найман  ананың 
ұрпағымыз»  дегендерін  үмытпаған  ғой.  Сол  Найман  ананың түсында 
астанасы  болған,  қазірде  Солтүстік  Корея,  Ішкі  Моңғолия  жерінде 
тұрған Найман қаласының қырғыз халқының атасы болып ардақталып 
кеткен Манас  каласымен қатарлас түрғаны да себепсіз  болмасқа тиіс. 
Қырғыздардың да қазактар сияқты бірсыпыра руларының «түп-тегіміз 
Найман  ана»  дейтін  себептері  осындай  болар  деп  шамалаймыз.  Сол 
қырғыздардың 
атақгы 
жазушысы 
Шыңғыс 
Айтматовтың 
өз 
шығармаларында  Найманды  «ата»  демей,  «ана»  деп  жазатыны  да 
оның  ата-бабаларының  осы 
шындыкты 
көміл  білгендіктеріне
байланысты болса керек.
Айманның  үлы  Күлтегін  мен  екеуінің  Екінші  Түрік  қағанатын 
билеп  түрған  тұстарында  оны  «анамыз»  деген  адамдардың  барлығы 
сол  ананың  өз  кұрсағынан  туған  адамдар  екен  деп  ұғуға  болмайды. 
Оның  бүкіл  Түрік  қағанатын  билеуші 
қағандық  дөрежесіне 
байланысты  «Ел  анасы»  мағынасындағы  «ана»  деп  үққан  жөн.  Ал, 
оның қағанатына қараған халықтарға келсек,  сол түстың өзінде тоғыз 
тайпаға  бөлініп,  тоғыз  түрлі  атпен  аталған  халыктар  болғаны  мәлім. 
Сондыктан  да  Түрік  қағанатына  кірген  халықтарды  түсындағы 
тувалықтар  «сеянго»,  қытайлықгар 
«тукю»  (орысша  «девять 
племен»),  қазактар  «тоғыз оғыз» деп  атаған.  Демек,  осы  тоғыз топқа 
бөлінген  түрік 
тайпаларының  әрқайсысының  өзіндік  сөйлеу 
мөнерлері  мен тілдік диалектілері де болған.  Сондықтан да бір Айман
150

ананың  апгы  түсындағы  түрік 
таипаларының 
өрқаисысында  әртүрлі 
болып  аталып  кеткен.  Мысалы,  қазақ  тайпалары:  «Ес-бике  ана», 
«Елтізер  ана»,  «Елбілгэ  қаггын» деп  атаса,  қүман-қыпшақтар  «Қүмай 
ана»  деп,  солтүстік  корейліктер  «Пуесин»  деп  атаған.  Осы 
корейліктердің «Пуесині»,  қыпшақгардың  «Қүмай  ана» дегенімен  бір 
мағыналы  сөз.  Сондай-ақ,  Сарисетімдер мен Жалайырлар «Тоқал ана» 
десе,  сол  Жалайырлармен  іргелес  отырған  ел  -   Үйсін-Дулаттар 
«Тоқал»  деген  сөзді  «Томал»  деп  өзгертіп  «Томалақ  ана»  дейді.  Ал 
«Найман  ана»  дейтіндердің түрік тілдес  халықгардың барлығында да 
бар  екенін  жоғарыда  келтірдік.  Сол  ананы  башқүрлар  қалай  деп 
атаған? Соған да жауап іздеп көрелік.
Тегінде  башқүрлар  тіл  жағынан  болсан,  мәдени-түрмыс 
жағынан болсын басқа түрік халықтарымен салыстырғанда қазақгарға 
жақын  түрған  халық.  Оның  ертедегі  тарихы  қазақтармен  тағдырлас. 
Өйткені  башқүрлар  да  казақтар  сияқты  Екінші  Түрік  кағанатының 
«оңқарынын»  қүрамында  болған.  Баскаша  сөзбен  айтқанда  бүл  екі 
халык  бір  майданның,  Айман  қаған  мен  Күлтегін  қүрған  «Үлы
Оңғария»  армиясының  жауынгер  жасақтары  болған.  Сондықтан  да 
XIII  ғасырда  моңғол-татар  хандығын  аралаған  Батыстың  белгілі 
саяхатшылары  Плано  Карпини  мен  Гильом  Рубруктар  башқүрларды 
«Великая  Венгрия»  деп  жазып  кеткен.  Сондай-ак,  Жетісу  жерінен 
қоныс-мекенін  кездестірген  Бату  ханның  ағасы  Орда-Есенді  осы 
авторлар  «который  был  в  Великой  Венгрии»  деп  жазған.  Сол  Орда- 
Есеннің  басына  түрғызылған  күмбез-моласы  қазіргі  Талдықорған 
облысы 
Ақсу  ауданының  орталығы  Жансүгіров  поселкесінің 
солтүстік  жағында  «Көк  өзею>  дейтін  кішкене  тоғанның  басында 
болатын,  XX  ғасырдың  30-жылдарына  дейін  қүламай  түрды.  Оны 
1856  жылғы  Жетісуға  сапарында  Шоқан  Уөлиханов  та  көріп,  өзінің 
күнделіктеріне  «Ордабайдың  моласы»  деп  жазған.  Себебі,  сол 
моланың  маңын  мекендеп  түрған  қазақтар  өлгі  мола  мен  жанында 
ағып жатқан тоғанды  қосып  айтып «Ордабай-Көк өзек» деп  атайтын- 
ды.  Шоқан  Ордабайдың  күмбезінде  адамның  тас  мүсіні  түр  деп 
жазған. Қазір сол мүсіннін қүлаған орны бар. Қасынан Ақсу төжірибе 
шаруашылығы  мекен  салған.  Ал,  Ордабайдың  тас  мүсінін  түсында 
Қапал  уездік  басқармасы  қаздырып  алдырып,  өзінің  Қапалдағы 
конторының алдына койдырған.  1960 ясылдары сол тас  мүсінді тауып 
алып,  мен  «Тас  батыр»  такырыппен  «Лениншіл  жас»  газетіне  оның 
суретін  бастырттым.  Сол  тас  мүсінді  кейін  Қапал  орта  мектебі
карауына алған болатын.
Қайсыбір тарихи жазбаларда  Ордабайдың аты:  «Орду»,  «Орда- 
ечен»,  «Орда-хан»  деп  те  кездеседі.  Осындағы  дүрысы  «Орда-ечен».
151

Өйткені,  «Ечен»  мен  қазақ  тіліндегі  «Есеннің»  магынасы  бір-ақ  сөз.
Сонау Қүтылық қаган түсында «Есім»  атаның Түңгиыкган бері  қарай 
түрік хандарының бәрінде де бір-бір «Есені» — ақылшы адамы болган. 
Мысалы,  Шыңғыс  ханның  сондай  акылшысы  атақты  Майкы  би 
болғаны  болғаны  мәлім.  Сол  сияқты,  Ордабайдың  інісі  Бату  ханның 
ордасындағы  «Есі»  акылшы  адамы  болуының  орны  бар.  Бірақ  орта
ғасырларда  «ақылды»  «ес»  деп,  «ақылшыны»  «есім»  деп  атаитын 
әдет болған ғой!  Кейінде  бүл титулды  Орта Азия хандары  «Ечік  аға» 
деп  атағаны  да  мәлім.  Оның  үстіне  әлгі  Ордабайдың  моласының 
ішінде тас  мүсіннің түрғандығы да Екінші  Түрік қағанаты  заманынан 
басталған  атақты  адамдардың  басына  тас  балбалдарды  қою  әдетінің 
сакталғандығымен  байланысты.  Жансүгіров  поселкесінің  шығыс 
жағында «Ес-ене» дейтін тағы  бір  ескі  күмбез мола бар.  Бүл  моланың 
да  «Ес»  деп  аталуы  тегін  емес-ті.  Жоғарыда  Айман  қаганды 
қазақтардың «Есбике анамыз» деп атап кеткендері сиякты «Ес-ене» де 
ру  басы  болған есті  ананы  бейнелейтін сөз.  Бәлкім,  бүл  күмбез Орда- 
Есен мен Бату ханның анасының жерленген орны болар.
Бүл  деректерден  біз  жоғарыда  аталған  Батыс  саяхатшылары 
«Великая  Венгрия»  деп  жазған,  сонау  УІІІ  ғасырдан  бастап  қазақ 
жерінде  қүрылып  қалыптасқан  «Оңқардың»  ХШ  ғасырда  да  өзінің 
жауынгерлік мәнін жоймай  келіп, сәл өзгеріспен ғана «Үлы Оңғария» 
болып  атануымен  қатар,  Шыңғыс  ханның  бастаған  жорықтарын 
жалғастырып  Балқан  түбегіне  дейін  барған  немересі  Бату  ханның 
туған жері оның «Ес-ене» анасы мен «Орда-Есен» ағасының сүйектері 
жерленген  Жетісу  жерінде туғандығын  аңғарамыз.  Осы  арада  Шокан 
Уәлихановтың фин халқының аңыз-өңгімелерінде кездесетін «Жалғыз 
көзді Циклоп»  жөніндегі  еңбегінде ондай аңыз-өңгіме  казақ халқында 
да  бар,  онда  жалғыз  кәзді  Сүбітай  мен  Батыр  хан  сөз  болды»  дегені 
ойға  оралады.  Ойткені,  дүниежүзілік  тарихта  Бату  хан  деп  жазылып 
кеткен  Орда-Есеннің  інісін  түсында  қазақтардың  «Батыр  хан»  деп 
атағанын  да  көреміз.  Тегінде  «Бату»  деген  ат  тілінде  «р»  дыбысын 
колданбайтын  қытай  жазбаларынан  апынса  керек.  Ал,  оның  бетіндегі 
қызыл секпілдеріне  байланысты  «Батыр хан»  атануы  қазақ халқының
тілі жағынан болсын дүрыс үғым береді.  Оның туған анасы мен ағасы
жерленген  Жетісу  жерінде  туылғаны  рас  болса,  Жетісуды  ежелден 
мекендеп  келе  жатқан  қазактардың  оған  оздеріне  түсініксіз  «Бату»
деген атты қоюы да мүмкін емес қой.
Осы  арада  тарихшылардың  анығын  аша  алмай  келген  бір
маңызды  мөселеге  тоқтала  кету  қажет.  Ол  Екінші  Түрік  қағанаты
қүлаған  соң  оның  орнына  «Үйғыр  қағанаты»  келді  дейтін  түисырым.
Біздің  байқауымызша  бүл  қате  түжырым.  Өйткені,  «Оңқар»  мен
152

«Үйғыр»  бір  емес,  екі  басқа ұғым  беретін  атаулар.  Рас,  қазірғі ұйғыр
халқы  сол  VIII  ғасырда  да  болған  белгілі  «тоғыз  оғыздардың»  бірі. 
Оның  ұйғыр  атану  себебі  де  сол  «оғыздардың  уыздай  ұйығыр 
болғандығын  көрсетеді.  Бұл  оның  халықтық  қасиетіне  байланысты 
алған  атауы.  Ал,  «Оңқар»  болса  Түрік  халықтарының  бірнешеуін 
біріктірген түтас бір майдандық жауынгерлік атау. Сол «Оңгарияның» 
жауынгер  жасақтары  барып жеткен  жерлерді  Еуропада мадиярларды, 
Оралда  башқүрларды  бір-ақ  атпен  атап  «Великая  Венгрия»  деп 
осыдан 
VIII 
ғасыр 
бүрын 
Батыс 
саяхатшыларының  жазып 
қалдырғанын 
жоғарыда 
келтірдік. 
Ол 
жазбалар 
бүгінгі 
тарихшылардың  көзіне  ілмеуіне  де,  өзінше  бүрмалауларына  да 
көнбейтін өз заманының ақиқат шежіресі болып табылады. Ал, үйғыр 
халқының  бүл  «оңқарлардың»  жорығына  қатыспағандары  белгілі. 
Өйткені,  «Оңкарға»  негізінен  Түрік  халықтарының  Батысқа  қараған 
бетінде  Тянь-Шан  мен  Гималай  тауларының  терістік  бетіндегі 
тайпалары  енген.  Ал,  Шығыс  Түркістан  мен  Батыс  Қытайдағы 
үйғырлар  мен  қашғарлықгар  бүл  табиғи  шекгердің терістігінде  емес, 
түстік  жақ  беткейін  мекендегендіктен,  «Оңқарға»  емес,  «Солқарға» 
жататын.  Сондықган  да,  Екінші  Түрік  қағанаты  күласымен  бүрынғы 
Оңқарлық  Түрік  тайпалары  түгелдей  қүрып  кетіп,  олардың  орнына 
Батыс  Қытайдағы  үйғырлар  көшіп  келіп  қағандық  қүрды  деген 
түжырым 
тарихи 
шындық 
болмайды. 
Сондықтан 
да  тарих 
шындығының бүл сандығын да  басқа кілтпен ашу керек.
Тарихшылардың 
«Түрік 
қағанатын 
—  Үйғыр 
қағанаты 
алмастырады» дегендегі табан тірер дәлелдері, түрколог ғалымдардың 
өздері «Моюн-Чор уйгурский» деп атандырып жүрген таска жазылған 
сөздер.  Бірақ, осы сөздердің табиғатын танымағандықтан, үштен-екісі 
бүрмаланып  берілген.  Өйткені,  тастағы  өсиет  сөздердің  өз  авторы 
«Өзімні  Күл-білгэ  қаған  Оңра  біңнің  басы  етті»  деп  тастағы 
жазулардың  кіріспесінде  анық  көрсеткен.  Демек,  осындағы  «Оңра 
бің»  үйғыр  деген  сөз  емес,  «Оң  қар»  немесе  «Оң  қанаттағы  мыңның 
басшысы  етті»  деген  сөз.  Мүндағы  «Оң»  деген  сөз  айқын.  Ал  «бің- 
мың»  ерте  ғасырларда  «халық» деген  де  мағына берген.  Сонда Түрік 
қағанатының  «Оң  қарына»  немесе  Оң  канатына  басшы  болған  адам 
«Әзін сол басшылық мансабына қойған адам «Күлбілгэ қаған  еді» деп 
акиқатын айтқан.  Сондықтан бүл адамды «Моюн-Чор уйгурский» деп 
ойдан шығарылған жалған атаудан аршалап алып, өздерінің заңды аты 
«Оң  мың  Шорасы»  деп  атау  керек.  Сонда  тастағы  «Оңра  бің  басы» 
деген  сөздерді  орысшаласақ  «Глава  правого  крыла  Тюрқского 
каганата»  деген  сөздер  болып  шығады.  Бұдан  Күлтегін  өлген  соң 
ТЧ/пік кағанаты 
күпып
 кетті, оның орнына Үйғыр қағанаты келді деген
153

тарихшылардың  қай  жерден  қателескендерін  аңғаруға  болады.
Сонымен  қатар  Күлтегін  өлген  соң  да  Түрік  қағанаты  жер  бетінен 
жойылып  кеткен  жоқ,  тек  оның  қағандары  мен  хандары,  билеуші 
династиялары  ғана  өзгеріп  түрды,  ал  қағанат  түтас  бір  мемлекет 
есебінде  бұрынғысынша  қала  берді  деген  қорытынды  туады.  Айман 
қаған  мен  Күлтегіннің  тұстарында  қалыптасқан  «¥лы   Оңғария»  сол 
атауын  өзгертпей  тағы  бір  ғасыр  жасады.  Жалғыз  айрымасы 
Күлтегіннің  тірісінде  «Түрік»  деген.  атпен  мәлім  болған  мемлекет, 
кейін  «Оңқар»  атымен  мәлім  бола  бастады.  Себебі,  Күлтегіннің 
тірісінде Батысқа қарай бет алып Волга мен Дон өзендеріне, Кавказға
дейін  барған  «Оңқар»  жасақтары  Күлтегін  өлгеннен  кейін  де  өз 
жорықтарын  тоқгатқан  жоқ.  Қытай  тарихында  Қытай  мемлекетіне 
бірнеше  рет  шабуыл  жасаған  «Ойхорские  конницы»  дейтіндер  сол 
«Оңқардың» атты жасақтары болғандары күмөнсіз.
Осы  арада  ескеретін  тағы  бір  жай  мынадай.  Оңқардың  басшы 
болған  Шора  Күлтегіннің  тірісінде  оның  қастас  адамы  емес,  достас 
бағынышты  адамы  болды.  Сол  себептен  де  Күлтегін  оны  өзінің  ең 
қуатты қолы оң қолының қарына балап, «Оң қарындағы» армиясының 
басшысы  етті  жөне  Шора  Күлтегінді  өз  қолымен  өлтіріп,  өкімет 
билігін  тартып  алған  жоқ,  Күлтегін  өлгеннен  кейінгі  жерде  іргесі 
ыдырай  бастаған  Түрік  қағанатының  түтастығын  сакгап  үстап
түратъш  династиялық  мүрагер  болмағандықтан  және  мемлекетте 
өзінен 
күшті 
де, 
халыққа 
танымал 
басқа 
қайраткерлер 
болмағандықтан  да  бүкіл  қағанатты  билеу  тізгінін  өз  колына  алды. 
Бүған  оның  қолбасшылық  дәрежесі  қолайлылық  жасады.  Рас,  ол
Озмыш тегінді  өлтірді.  Бірақ,  Озмыш тегіннің түбі түрік болғанымен, 
Күлтегіннің  мұрагері  емес,  түріктердің  бүрынғысынша  кеншілік 
кәсібімен  шүғылданған  шағын  бір  бөлігінің  ғана  ханы  еді.  Соны 
өлтіру  арқылы  Шора бүкіл Түрік  қағанатының бір түтастығын сақтап 
қалды.  Осы  қылығы  үшін  оны  қытай  деректерінен  алған  тува 
тарихшылары  «Кули-пэйло»  деп  жазған.  Бүл  да  қазақ  тіліндегі 
«Қулықты  пәле»  деген  сөз  екені  күмөнсіз.  Оның  үстіне  сол  Шора 
өзенінің  түрік  қағандарының  нәсілінен  шыккан  мүрагер  емес, 
катардағы  кара  халыктан  шыққан  адам  екенін  жасырмай,  өзін  «Қара 
қанмын»  деген.  Сөйтіп,  тарихтағы  «Карахани»  дейтін  династияның 
алғашқы  атасы  болған.  Бүл  да  оның  кағанаты  ¥йғырдікі  емес, 
бүрынғы  түрік,  кейінгі  қазақ  халқы  болғанын  аныктай  түсетін  бір
айғак болып табылады.
Біз  осы  шегіністерді  башкүршардың  да  казактар  сияқты  о  баста
Түрік  кағанатының  «Оң  қарының» 
қүрамында  болғандығына 
байланысты,  оларды  Батыс  елдерінің  саяхатшылары  «¥лы   Оңғария»
154

деп  естігенін  өз тілдерінің  ерекшеліктеріне  қарай  «Великая  Венгрия» 
деп  сонау  ХШ  ғасырдың  орта  шенінде  жазып  қалдырғанына 
байланысты  жасаған  едік.  Енді  сол  мәселеге  қайта  оралсақ. 
Башқүрлар қазіргі орындарында ежелден түрып келе жатқан фин-угор 
текті  халық  еді.  Оларды  жаулап  алған  түріктер  X  ғасырда-ақ  түрік 
тілінде  сөйлеуге  үйретті»  делінген  «Всемирная  историяның»  үшінші 
томында.  Демек,  бүл  халықтың  «башқүр»  болып  атануы  сол  жерде 
түрған  бүрынғы  фин-угор  текті  халықтан  қалған  атау  емес,  оларды 
жаулап алып бағындырған, сөйтіп, озінің тіл мәдениетін қабылдатқан 
«Үлы  Оңғария»  қүрамындағы  түрік  тектес  жасакгардың  өздерімен 
бірге  ала  барған  атауы.  Өйткені  сол  Оңғарияның  ана  билеушісі 
«Тоқалдьр>  «Бохай»  деп  атандырып  кеткен  ертедегі  түріктердің 
қадірлі  адамдардың  аттарын тура  атамай,  соған  үқсас  басқа бір сөзге 
аударып  айтатын  әдеті  бүл  халықтарда  да  сакталып  қалғандығы 
аңғарылады.  Атап  айтқанда,  башқүрлардың түп-төркіні  «қарышқыр»,
қазіргі қазақ тіліндегі «қасқыр».
Осы арада Шоқан Уәлихаңовтың «История Орды» атты еңбегіне
көз жүгіртіп  көрелікші:  Шоқан  өзінің сол еңбегін башқүр Бичуриннің 
«Отец-Иакинф»  деген  діни  атақпен  орыс  діндарларының өкілі  болып 
Қытайда  түрып  қайтқанындағы  қытай  деректерінен  алып  қайтқан 
жазбаларына  сүйеніп  жазған  ғой.  Сол  еңбегінде  Шоқан:  «...  бір 
қырғын  соғыстан  жараланып  әбден  қалжырап  қалған  үлды  қаншық 
қасқыр асырап, адам қылады, сол адамнан он үл туып, олардың үлкені
—  «Асаншы»  атанады,  сол  он  үл  бір  таудың  қойнынан  от 
шығарғандығына  байланысты 
«түріктер»  деп  аталады. 
Түрік 
халқының  тарихы  солардан  басталады»,  —  деп  жазған.  Осындағы 
біздің  қаншық  қасқыр  деп  отырған  сөзімізді  Шоқан  орыс  тілінде 
«волчица»  деп  көрсеткен.  Бүл  қазакгардың  үғымында 
«қасқыр 
қатын»  деген  сөз.  Ер  болсын,  әйел  болсын,  алғыр,  жүлымыр
адамдарды  казақтардың  қашан  да  «қасқыр»  деп  атандыратыны 
белгілі. Демек, түріктердің атасын асырап адам кылған төрт аяқты  аң 
қасқыр емес, көдімгі екі аякты адамнан шыққан «қаскыр қатын».
Бичурин  мен  Шоканның  Қытай  аңыздарынан  алып  жазған  осы 
деректері түбін куып келгенде шьшдыққа тіреледі. Өиткені, осындағы 
«Қасқыр қатын» атақгы Айман қағанның тағы бір жанама аты. Оилап 
қаралықшы,  Екінші  Түрік  қағанатын  қүрушы  Қүтылық  қаған  өлген 
соң,  Күлтегіннің  күлпытасындағы  жазуларында  атап  көрсетілгендей 
«төрт  қүбыласы  түгелдей  жау  болған»  қағанаттың  қара  шаңырағын 
үстап  түру,  жастай  жетім  қалған  Күлтегінді  асырап  адам  қылу, 
ақырында ол үлын  қаған сайлатып, жаугершілік заманның түсындағы 
тіршілігіне қарай, он санға бөліңіп,  «он ок» атанған түрік халықтарын
155

түгсл  билету  жолында  жастай  жесір  калған  тоқал  қатынның  көрген
азабы  аз  болды  деп  кім  айта  алады?  Ол  сол  күреске  толы  өмірінде
талай  жаумен  тартысып,  жүлкыласкан  ғой!  Сондағы  өжеттігі  мен 
кайсарлығы  үшін  замандастарының  бір  бөлігі  «Қаскыр  катын» 
атандыруы, сол «қасқыр» үрғашы екен деген дақпыртты естіген кытай 
жылнамашыларының  адам  бейнесіндегі  емес,  аң  бейнесіндегі 
«қаншық  касқыр»  деп  үғуы,  сол  лақап  аттың  ақырында  Бичурин  мен 
Шоқанның  еңбектерінде  «волчица»  болып  бізге  жетуі  әбден  мүмкін
ғой. 

^
Шоқан  Уәлихановтың  «тотемизм»  жөніндегі  еңбегінде  «Батачи 
монгольских  ханов  был  серый  волк,  Көк  бөрЬ>  деп  жазғаны  да  бар.
қаганаты  түсындағы  жасақтардың  жауынгерлік  үраны  «Бөрібай» 
болатын.  Сондағы  «бөрі» деген сөзді  Қытай жылнамашылары  «полу» 
деп жазған деген деректер бар.  Бүл тағы да «қасқыр-катынға» апарып 
тірейді.  Өйткені,  Айман  кағанды  «Токал  анамыз»  деп  санайтьін 
Жетісулык  Жалайырлардың  жауынгерлік  үраны  «Бөрібай»  екенін
анықгап,  С.  Аманжолов  өзінің  казақ  тілінің  диалектологиясы 
жөніндегі  еңбегінде  көрсето.  Жоғарыда  сөз  болған  Жетісуға 
«Ақтабан  шүбырындыдан  кейін  келген  түбі  башкүр  Қыдыралы 
руының байлары  1930 жылы Ақсуда «Бөрібай» үранымен қызылдарға 
қарсы  көтеріліс  үйымдастырған.  Сондай-ақ  түпкі  тегі  қаракалпақ 
атакты  Акан-серінің  өзінің  жүйрік  аты  Қүлагер  жөніндегі  ән-
үранында да «Бөрібайлау» бар.
Осылардың  бәрі  бірдей  кездейсоқ  нөрсе  емес,  тарихта  тамыры
бар нәрселер.  Бүл үрандардың да барып тірелетін түп  қазығы тағы да 
әлгі  «қасқыр қатын».  Өйткені,  бөрі  де,  касқыр да бір-ақ үғым берепн 
аңның екі тарихи  кезеңде қойылған  екі түрлі  аты.  Мүның алғашқысы 
«бөрі».  Бұл  Екінші  түрік  қағанатын  қалыптастыру  кезеңінде 
жауынгерлер  батылдық  пен  ерліктің  үлпсі  ретінде  пайдаланылған 
аты.  Түрік  қағандарының  өз  жауынгерлерін  жорыққа  атандырғанда 
«Жауларыңды  қойға  тиген  бөрідей,  бөріктіріп  куыңдар»  дейтін 
бүйрықтарына орай, жауынгерлердің өздерінің де «Жауға бөріше тиіп, 
қойдай  қып  қуалаймыз»  деген  сөздері  әскери  антқа  айналған  ғой. 
Сондай  антын  адал  орындаған  ер  жігітгерге  «бөрі»  деген  кұрметті 
жауынгерлік  титулдық  берілгенге  ұқсаиды.  Бұрынғы  батырлык 
эпостарда кездесетін:
...Алты ұлы бар еді,
Алтауы да бөрі еді.
Ел шетіне жау келсе,
156

дейтін  өлең  жолдары  «бөрінің»  ерлік  титулы  болғанын 
аңғаргады.  Сондай  «бөрі»  деген  ерлік титулы  бүкіл  Түрік  қағанатын 
билеп  түрған  Айман  қаған  аналарына  да  берілген  болса,  тұсында 
«бөріден»  асқан  қүрметгі  титул  бола  қойды  ма  екен?  Жоғарыда 
моңғол  хандарының  баташысы  «Көк  бөрі»  болған  деп  Шоқан 
айткандай,  Түрік  қағаны  Күлтегін  оның  жауынгер  қолбасыларының 
баташысы Айман қаған да «қаншық бөрі», «қасқыр қатын» атанғанын
біз де көріп отырмыз.
Бүл 
айтылғандардан 
шығатын 
қорытынды 
сол, 
қазіргі 
башкүрлар  сонау 
УШ -УІШ  
ғасырларда  «Үлы  Оңғария»  дүниені  дүр 
сілкіндіріп  түрған  түста  «Бөрібай»  үранымен,  өздерін  «Бөрі 
қатынның» үлдарымыз деп барған жауынгерлердің үрпақгары.
XIII  ғасырдың  алғашқы  жартысында  бүл  жаққа  келіп  қайтқан
христиан  дініндегі  Плано  Карпинидің  «Булат  деген  жерде  Бөрінің
күлдары  түрады  деп  естідім.  Соларға  барып  христиан  діні  рөсімімен 
шоқынып,  қызмет  қылайын  деп  едім,  каитарда  жолым  бүрыс  больіп 
жолыға  алмай  кеттім»  деп  жазғандары  бар.  Сол  Болатта темір  кенін 
өндіріп, төңірегіндегі түрік тайпалары мен фин-угор текп халықтарды 
темір  бүйымдарымен  жабдықтап  түрған  үсталардың  болғаны  рас. 
Сондықган  да  бүрынғы  Болат  кейін  «Кузнецк»  атанған.  Сондағы 
«көп үсталардың» үрпакгары найман, Садыр рулары арасында қазірде 
бар.  Оларды  жергілікті  қазақгар  «Қаражан» деп  атаған. Мүнысы  әлгі 
үсталардың 
о  бастағы  қүлдардың  үрпақгары  деген  үғым  береді. 
Сонда  бүл  үсталарды  қүлданған  Бөрі,  әлгі  фин-угор  текті  халықты 
жаулап алған башкүр бөрілер емГес пе екен деген ой туады. Сондай-ақ, 
«кылышты  қатын»  деп  тіл тигізгені  үшін  Бату  хан  басын  алдыратын 
бөрі  кім?  Оны  да  әлгі  Плано  Карпини  жазып  кеткен  ғой.  Біздің 
ойымызша, сол  бөрілер қазіргі башқүрлардың бүрынғы бабалары.
Өмір  өз  заңдылықтарымен  өзгеріп  жатгы.  Үлы  Оң  қар 
жорықтарының  теңіздей  тулаған  толқындары  түрік  жасактарының 
алдыңғы  топтарын  Кавказдың  терістік  қапталдарын  бастырьш, 
Оңтүстік орыс даласын бастырып,  Балқан түбегіне апарып тіреген де, 
олардьш  аргкы  топтары  табиғаты  бай  Байкал  төңірегінде  барып 
токталады.  Сөйтіп  Күлтегіннің  қүлпытасындағы  өсиет  сөздерінде 
«Түрік  бодан,  жерің де,  суың да жеткілікті  болды»  деп  айтқанындай, 
түрік тайпалары  Азия  мен  Еуропа  қүрлығының  үланғайыр  өлкелерін 
өз  бауырына  басты.  Данышпан  Түңғиықтың  өз  сөздері  жазылған 
күлпытасында «бүл уақыттың ішінде бүрынғы қүлдар да қүлды, күңді 
болды»  деп  айтқанындай-ақ,  бүрынғы  Түркіменнің  түбінде  белі
М ен  ж аулайты н д ер  еді, -
157

бүгіліп  кен  қазган  түріктер  кең  далада  кеудесін  кере  тыныс  алып,
кедейлік  пен  кемдіктен  қүтылды,  жер  жерленіп,  су  суланып,  мал 
малданды.  Сөйтіп,  түрік  тайпалары  да  коғамдык  дамудың  тарихи 
заңды  жолымен  жүріп  отырып,  күл  иеленушілік  дөуірінен  жер 
иеленушілік  дөуірге  көтеріле  бастады.  Жаңа  атаулы  қашанда 
жақсылығымен  келетіні  сиякгы,  жаңа  заман  да  түрік  тайпаларына 
жақсылығымен  келді.  Ол  жақсылық  жер  байлығында  еді.  «Жері 
байдың  елі  бай»  деп  қазақ  мөтелінде  айтылатындай  кең  өріс,  мол 
суатқа  ие  болғандар  енді  еңбексіз,  толғақсыз  өз  аяғымен  жүріп,  өз 
аузымен  оттайтын  төрт  түлік  малды  көптеп  өсіріп,  күн  көрудің 
көшпелі  түріне  ауды.  Оның  үстіне  көп  ғасырға  созылған  жорықтар 
мен  жортуылдардан  мойны  босап,  жаны  тынып,  беибітшілік  орнаи 
қалған  сол  түстарын  қазакгар  «қой  үстіне  бозторғай  жүмыртқалаған 
қайран заман» деп кейін көп ғасырлар бойына көкседі.
Жақсы 
басталған 
жаңа 
заманның 
жамандығы 
бар 
қайшылыктары  да  болды.  Ол  қайшылыктардың  бастауы  байлықтан 
шыкты.  Ішсе  ас,  кисе  киім,  мінсе  ат,  артса  көлік болған төрт түлік 
малдан күн көрудің жеңіл жағын  көрген түріктер бүрынғы тас жарып, 
тау қопарып ауыр еңбекпен табатын малын енді өзінің еңбегімен емес, 
жердің оты  мен  суы  аркылы  табатын  болды  да,  ат үстінде  жүріп  мал 
айдағаны  болмаса,  маңдайын  күнге  күйгізбейтін,  табанын  жерге 
тигізбейтін  жаппай  жан  күткен  жатып  ішер  жалқауларға  айналды. 
Міне,  осы  түста  олардың  қотанын  дүрліктіріп,  түнгі  үйкысын  төрт 
бөлген  жаулары 
бүрынғы  бабалары  ерліктің  үлгісі  ретінде 
жауынгерлік  титул  дәрежесіне  көтеріп  қастерлеген  бөрі  болды. 
Өйгкені,  бөрі  олардың қойларын қотаннан  қуып  кетіп,  жайылымдағы 
жылқысын  жаралады.  Сөйтіп,  астындағы  атына,  аузындағы  асына 
жармасты.  Сондықтан  да  бөріні  бүрынғысынша  мактаудың  орнына
ендігі  жерде,  даттау  керек  болды.  Ал,  даттаудың  ең  үлкені  қарғыс. 
Сондықтан  да  оны  малға  шапканында  «карысқыр»  деп  қарғайтын 
болды.  Мүнысы,  малға  шапқан  бөрінің жағы  қарысып  аузы ашылмай 
қалсын,  сөйтіп  малға  тісі  тимесін  дегені.  Сол  «қарышқыр-касқыр» 
немесе  «қашқыр»  болып  қалыптасты.  Бірақ,  өзінің  малға  шабатын 
қылмысты  қылығына  қарай,  «қарышқыр»  боп  қарғыспен  аталғанына 
қарамастан,  оның  «бөрі»  екенін  де  халык  үмытпаған.  Сондықтан  да 
өздері  «бөріміз»  деп  бүрынғы  бабаларының  жауынгерлік  титулын 
мақган түтатьш  ру, тайпалар өздерін  «қарышқырмыз»,  «қашкырмыз» 
деп  атауды  намыс  көріп,  «қашқрды»  «башқыр»  деп  өзгертіп  атауды 
жөн  көрген.  Сайып  келгенде,  бүл  да  «күмаймыз»  деген  сияқты,  түп- 
төркіні  баяғы  Айман  қаған  қасқыр  катынның,  Шоқанша  айтканда 
«волчицаның»  үрпағымыз  дегенге  барып  тіреледі.  Сонда  өздерін
158

«құмаймыз»  дейтіндер  біз  көк  қыраны  бүркіттің  ұрпағымыз  десе, 
өздерін  «қашқыр-башқырмыз»  дейтіндер  біз  жер  қыраны  бөрінің 
үрпағымыз  дегенді  айтқысы  келеді.  Түріктердің  тотемі  бүркіт,
баташысы  бөрі  дейтін  тарихшылар  түжырымының  түп-төркіндері
осылай болса керек.
Енді  сол артына алуан түрі  аттар мен  атаулар қалдырған Айман
қағанның  қалайша  «Найман  ана»  атанғанына  тоқталайық.  Шын 
айтсақ,  «Айман  ана»  немесе  «Айман  қаған»  дегенді  осы  күнге  дейін 
бірде-бір  тарихшы  жазған  жоқ  және  ауызша  шежірелерде  де 
кездеспейді.  Онын  орнына  «Найман»  ана  болып та,  ата  болып  та,  ел 
болып та, тайпа болып та, тіпті  баска бір үлтгардың арасындағы үсақ 
ру  болып  та  кездесе  береді.  Мүның  сыры  неде?  Біз  Айманды 
Күлтегінның анасы деп отырмыз.  Ал, Күлтегін болса, Қүтылық қаған 
өлген  соң  қүлап  бара  жатқа  Екінші  Түрік  қағанатының  шаңырағын 
кайта  котерген  әлемге  өйгілі  адам.  Сондай  адамның  анасы  болған 
Айманның да қандай қайратты да, халқына қадірлі  адам болғандығын 
көрсететін  дәлелдерді  жоғарыда  келтірдік.  Берісі  қазақ  халқында, 
әрісі  бүкіл  түрік  халықтарында  соңдай  биік  мансапты  адамдарды 
өзінің шын атымен атау әдеті бар ма еді? Жоқ еді.  Сол әдетінің біздің 
заманымызға дейін келіп жеткені де даусыз. Қазірге дейін қалмай келе 
жатқан  «апа»,  «тәте»,  «аға»,  «әкелер»  сол  ертеден  келе  жатқан  ескі 
әдеттердің сарқыншақтары  екеніне де ешкім таласа алмайды.  Ендеше 
Айман  кағанды  оның тірісінде де,  өлгеннен  кейінде  ешкім өз атымен 
атамаған.  Басқаларды  айтпағанда,  оның  арқа  сүйер  ағасы  болған 
Түңғиык  та,  бірде  Қүмай,  тағы  бірде  Елтізер,  тағы  бірде  Елбілгэ 
қатын  деп  ылғи  оның  өз  атын  емес,  не  қасиетіне,  не  қызметіне,  не 
халқына  қадірмендігіне  байланыстырып  әр  түрлі  лауазымдармен 
атағанын  оның  күлпы  тасына  жазылған  өз  сөздерінен  оқып  біліп
отырмыз. 
в
Сол  Айман  кағанның  шын  атын  атауға  күқығы  бар  бір-ақ адам
бар еді,  ақырында сол  адам  атады  да.  Ол адам  Айман  ананың  өз ұлы
Күлтегін еді. «Апамыз Айман қаған болдық та» деген сөздерді біз сол
Күлтегіннің өз сәздері жазылған қүлпытасынан оқыдық.
Осы  Айманның  аггы  халык  арасында  Найман  болып  таралып
кетуінде  түрған  түсінбес  ештеңе  жоқ.  Мүнда да  сол  қазақ  халқының 
күрметті  адамдардың  шын  аттарын  тура  атамай,  жақын  келетін
жанама атпен атайтын ежелп әдеті көрініс беріп тұр.
«Айман»  мен  «Найманның»  арасында  алыс  жатқан  алшақтак
жоқ  егіз  сөз  болып  естіледі.  Оның  үстіне  бүл  екі  аттың  тасқа 
жазылғандығы,  қаріп  таңбалары  да  бір-біріне  үксас  үш-ақ  өріппен 
берілген. Сондағы басқы қөріп  «Ай», қазіргі  біздің өр дыбысты бөлек
159

түсіретін жазу төртібімізбен емес, өр буынды, өр сөзді бір-ак қөріппен 
бейнелейтін  ергедегі  түріктердің  суретті  жазу  үлгісімен  жазылған. 
Сондықган  да  «ай»  дейтін  екі  қөріптің  орнына,  кәдімгі  аспандагы 
табиғи  айдың  жартылай  көрініп  түрған  түсындағы  суреті  жарты 
айдың бейнесімен берілген. Ертедегі түрік жазулары қазіргідей солдан 
оңға  қарай  емес,  керісінше,  оннан  солға  карай  жазылып,  оқылатын 
болғандыктан  Айманның  атын  беріп  түрған  өлгі  үш  қәріптің  оң 
жақгағы  біріншісі  болып  жарты  айдың сурет таңбасы түр.  Сонан  соң 
«ма»  буынын  беретін  екі  қәріптің  орнында  бір  ғана  дауыссыз  «м» 
кәріпінің сурет таңбасы ортасында ал, орак суретімен таңбаланған «н» 
қөріпі  соңында  түр.  Осындағы  үш  каріптің  басқысы  мен  соңғысы 
немесе  біріншісі  мен  үшіншісі  бір-біріне  үқсас  таңбалар  болып 
шыккан.  Өйткені,  ай  таңбасының  «ай»  екендігін  көрсетіп  түрған 
деталь  жарты  ай  орағының  екі  басын  косып  түрған  сызықша  ғана. 
Егерде  сол  сызықшаны  алып  тастаса,  жарты  айдың қалған  бейнесі  де 
«н»  қәріпі  орнында түрған  орақгың  сурет  таңбасы  ғана  болып  қалар 
еді.  Күлтегіннің  қүлыптасындағы  «Апамыз  Айман  қаған  болдықта» 
деген  жазуында  Ай  таңбасын  берепн  жарты  аидың  суретінде  ай 
орағының  екі  басын  қосып  түрған  осы  сызықша  бар.  Бірак  ол 
сызықша тас бетіне түскенде терең қашалмай жүкалау кашалған және 
айдың  екі  имек  бастарына  түйіскен  жерлері  толык  жымдаспай,  сәл- 
пәл  алшақтау  түскен.  Біздің  ойымызша  түрколог  ғалымдардың 
Айманның  атын  дүрыс  оқи  алмай,  оны  Бумын  каған  деп  шатасып 
келгендерінің  бір  себебі,  осы  Ай  таңбасындағы  тік  түскен  кішкене 
ғана  сызықшаның  аса  анық  түспегендігінде  болса,  екінші  себебі
Күлтегіннің  анасы  Қүтылык  қағанның  «тоқал  қатыны  екенін  және 
қашан  Күлтегіннің  өзі  қаған  болғанға дейін  регентша  репнде  «каған 
қатын»  болып  отырғандығын  жақсы  білмейтіндіктен,  бүрынғы 
Бірінші  Түрік  қағанатының  түиғыш  қағаны  болған  Тумыңмен 
шатыстырған және оның да түрікше атын қытаиша бүрмалап «Бумын 
қаған»  деп  жаза  салған,  тас  тіліне  терең  ой  жіберіп,  таңбасына  көз
сүзбеген.
Осындай  себептерден  Айманның  атын  кейін  Күлтегіннің 
күлпытасьшан  көріп  оқыған  түрікше  хат  білетін  сауаттымыз  дейтін 
бірді-жарым  адамдардың  өздері  де  «Ай»  таңбасын  «Н»  таңбасына 
үқсатып,  «Айды»  «Най»  деп  те  оқулары  мүмкін  ғой.  Өйткені,  Ай 
орағының  екі  басын  қосып,  орактың  имегін  жарты  ай  бейнесіне 
аударып  түрған  өлгі  сызықша  көрінбесе,  ол  да  айнымаған  орактың 
имегі болады да шығады. Содан Айманның аты болып түрған не бары 
үш  қана  қөріптің  екеуі  басқысы  мен  соңғысы  немесе  біріншісі  мен 
үшіншісі  «Н»  болып  түрғандықтан,  бүл  үш  кәріп  оңынан  солына
160

қарай  оқылса  да,  солынан  оңына  қарай  оқылса  да  «Найман»  болып 
оқылады.  Айман ананың о бастағы  өзінің шын атымен емес, «Найман 
ана»  агымен түрік  халықтары  арасында  неғүрлым  көбірек тарауының
басты себептері осылар.
Сөйтіп,  Найман  о  баста  бүкіл  түрік  халықтарын  билеген  бір
ананың  ғана  аты  болғанымен  кейін  бүкіл  бір  тайпаның,  елдің,  түрік 
тектес  баска үлттардың  араларында жүрген  рулар  мен топтардың  да 
аты болып  кетгі. Мәселен, дүниежүзі тарихында сонау VIII ғасырдың 
өзінде наймандар қазіргі  Байкап көлінің төңірегінде көшіп жүретін  ел 
екені  жазылған.  Плано  Карпини  де  XIII  ғасырдың  алғашқы
жартысында  наймандықгарды  сол  тоңіректе  кездестіргенін  жазған. 
Сол 
наймандардың 
мөдениеті 
жоғары 
гүлденген 
мемлекет 
болғандығы  жайлы  қытайлар  «Бохай» деп  атаған  «Тоқал»  мемлекеті 
тарихында  да,  Шыңғыс  хан  тарихында  да  жазылған.  Енді  сол 
мәдениет қандай дөрежеде болғанына тоқталайық.
Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Ж ү с І п о в а МӘШҺҮр жүсіп көпеиүлы деректанушы

жүктеу 1.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет