Тәңірберген Қалилаханов



жүктеу 1.01 Mb.
Pdf просмотр
бет8/10
Дата14.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

айтылған ғой!
Өкініштісі  сол,  тастан  алып  келтірілген  жоғарыдағы  «Ешіміз, 
анамыз Айман  қаған»  деген  сездбрді  түрколог  ғалымдардың  бері  де, 
оның  ішінде  ертедегі  түрік  жазбаларын  көп  зерттеп  арнайы  кітап 
жазып  бастырған  аса  көрнекті  лингвист  ғалым  С.Кляшторный  да 
баскаға  бұрмалап  жазып  жүр.  Атап  айтқанда  ол  «Ешіміз»  дегенді 
«Естеми каған», «Айман қаған» деген сөзді  «Бумын каған» деп жазып 
жүр.  Ал,  тастағы тексте  бар  «Ешіміз»  бен  «Айман  қаған»  сөздерінің 
ортасында  тұрған  «анамыз»  деген  сөзді  мүлде  тастап  кетеді.  Сейтіп, 
бүл 
арада  еңгіме 
нақгьі 
кімдер 
жайлы 
болып 
отырғанын
127

білмегендіктен,  осы  сөздер  неғылса  да  тарихта  Бірінші  Түрік 
кағанатын  қүрушы  болып  саналатын  Тумын  жөнінде  болып  отырған
иіығар  деген  жорамалмен  «Айман  кағанды» 
өзінің  қаламымен 
«Бумьга  қаған»  деп  өзгерте  салған.  Мүнысы  да дүрыс  емес.  Өйткені, 
Түрік  қағанаттарының тарихында  «Бумың»  деген  қаған  болған  емес, 
«Тумын»  деген  қаған  болған.  Бүл  баяғы  «Отец  Иакинф»  деген  діни 
атпен  орыс  мемлекетінің діни  миссионері  болып  баратын  сапарында 
Бичуриннің  Қытайдан  алып  қайтқан  кітаптарынан  оқып,  Шоқан 
Уәлихановтың өз еңбектеріне енгізген Жужань қанаушыларына қарсы 
кенші  түріктерінің  түңғыш  көтерілісінің  басшысы  болған  темірші 
үста,  соңынан  ерген  мыңдаған  кенші  қүлдардың  батыр  колбасшысы 
болғандыктан  «Тумын»  атанған  адам.  Қазақта  «ту»  деген  сөз 
«үйыткы»  деген  сөздің  баламасы  ретінде  де  қолданыла  беретін. 
Мысалы,  «ойынның  туы»,  «ойын-сауықтың  туы»  дегенде  сондай 
сауықшыл адамдарды  көпті үйытып, өзіне ертіп әкететін адам дейтін 
үғым туатын. Ал «Бумын» деген сөзде ешбір мағына жоқ. Сондықтан 
да Түрік қағандарында,  ондай  ат та,  атақ та болған  емес.  Ал,  «Бумын 
деп отырғаны «Тумын» болса — ол VI ғасырдың орта шенінде жасаған
адам.  Күлтегін  мен  екеуінің  арасында  дүниеге  келген,  кеткен  баска 
қағандар да аз емес екені  белгілі.  Сонда ҮІП  ғасырдың  орта  шенінде 
өмір  сүрген  Күлтегіннің  сөзінің  өсиет  сөздеріне  өзінен  екі  ғасыр 
бүрын  өткен  Тумынды  қоршаған  жаулар  жайында  жаздырды  деудің 
қисыны  жоқ.  Әңгіме бүл арада өз қолымен эстафета таяғын қабылдап 
алған  адамдары  «Ешім»  мен  өзі  «анамыз»  деп  отырған  «Айманның» 
қағандык  қүрған  түстарындағы  «төрт  қүбыланы  қоршаған  жаулар» 
жайлы  және  сол  жаулармен  өзінің  «күндіз  отырмай,  түнде  үйқы 
көрмей» 
жүріп 
соғысқаны, 
акыры 
бәрін 
де 
жеңіп 
шығып 
бағындырғаны  туралы  болып  отыр.  Өйткені,  сол  өзі  жүргізген 
соғыстарының  барлығын  жылдарына  дейін  атап  өтіп,  Күлтегін 
осыншалық  қиындыклен  жеңіп  алған  жер,  суларынан  айрылып 
қалмаңдар  деп  түрік  халқына  өсиет  қалдырған.  Демек,  Күлтегіннің 
қүлыптасындағы жазулар тек оның ерліктерін тізіп  мақтау үшін емес,
болған  тарихи  шындықты  көрсетіп,  «сол  тарихтан  сабақ  алыңдар, 
өздерің  бүл  сөздердің  түбіне  терең  бойлап  ойланыңдар»  деп  түрік 
бектеріне аманат арту  үшін жазылған...  баскаша сөзбен  айтсақ,  1941- 
1945  жылдардағы  Кеңес  халқының  Үлы  Отан  соғысында  неміс- 
фашист 
басқыншыларын 
қандайлық 
қиыншылықтар 
мен 
күрбандықтардың  арқасында  жеңгенімізді  үмытпаңдар  деп  артқы 
үрпақтарға  бүгінгі  біздің  айтып  жүрген  өсиет  сөздеріміз  сияқты, 
Күлтегін  де  өзінен  кейінгі  үрпақтарға  өз  өсиетін  айтып,  түрік  халқы 
үшін саяси және мемлекеттік зор маңызы  бар кызмет атқарып  кеткен.
128

Сондыктан  да  оның  құлыптасында  аттары  аталған  «Ешімі»  мен 
«Айман анасын»  алыстан  іздемей, өзімен бірге өмір сүрген тағдырлас 
адамдарының арасынан карастыру қажет.
Сонымен 
Күлтегіннің 
өзінің 
осиет 
сөздері 
жазылған 
қүлыптастардағы  -   «Ешіміз»,  «Днамыз»  деген  адамдары  кім  еді? 
Лингвист  ғалымдардың  түрік  тілдес  халықгарды  -   «йокающие», 
«жокающие»  деген  екі  топқа  бөліп  жүргендері  мөлім.  Сол  сияқгы 
«Щ»  дыбысы  мен  «С»  дыбыстарын  бір  мағынада  қолданатындар  да 
бар.  Мәселен,  қазақтың  «сонда»  деген  сөзін  қырғыздар  «ошанда» 
дейді.  Осы  түрғыдан  қарағанда Күлтегіннің «Ешіміз»  дегені  қазақша 
«Есіміз»  дегені  болып  шығады.  Шыңғыс  ханның  «Шыңғыс  хан» 
атағын  алғанға  дейін  «Есім»,  «Еңсегей  бойлы  ер  Есім»  атағымен 
татгар көтерілісн  бастап лсүрген тұсыңдағыдай, Күлтегіннің әкесі  мен 
өзінің  Түрік  қағанатын  қайтадан  қалпына  келтіруге  күш  жүмсап 
жүрген  түстарында  да  «Ес»  болатын  адам  керек  болған.  Өйткені, 
Бірінші  Түрік  қағанатының  соңғы  ханы  -   Хели  ханды  Қытай 
императоры  қолға  түсіріп,  түтқындап  әкетуіне  байланысты,  берекесі 
қашып  тоз-тоз  больш  бытырап  кеткен  түріктердің  басын  қайтадан 
құрап  елдікке  шақыра  алатын  есті  адам  керек  еді.  Біздің  бүгінгі 
ақылды, білгір, данышпан деп жүрген сөздеріміздің бүрынғы атамасы 
«естілік»  қой.  Сондықган  да ерте  замандардағы  «Есім»  атауы,  халык 
қадірлеп, аузына  қараған,  айтқанына көніп,  айдауында жүрген  қоғам 
қайраткерінің қызмет дөрежесін белгілейтін лауазым болған.  Басқаша 
сөзбен  айтқанда,  бүрынғылардың  «Есім»  дегені,  бүгінгі  біздің 
«көсем» деген сөзіміздің үғымын берген.
Күлтегіннің «Есіміз» деп отырғаны да,  Екінші Түрік қағанатын 
қалыптастыру  жолына  өз  өмірін.  сарп  еткен,  алдымен  Күлтегіннің 
өкесі  Қүтылық,  ол  өлген  соң  Күлтегіннің  өзі  кағандық  дәрежеге 
жетеді. Ол түрік халқының ақылшы, ұйытқысы болған адам. Түрколог 
ғалымдар, соның ішінде Кляшторный да, ол адамды  «Тоньюкук» деп 
атап жүр. Бүл да қазақ тілін білмейтін адамдардың қаңғыма сөздерінің 
бірі.  Сондықган  да  біз  тастағы  жазу,  таңбаларын  өзімізше  оқып,  ол 
адамнын  аты  «Тоньюкук»  емес  «Тұңғиық»  деп  таптық.  Неге  былай 
екенін  дәлелдеу  өз  алдына  бір  бөлек  тақырып.  Сондықтан  да  бүл 
арада  «Түңғиыққа»  токтапмай  Күлтегіннің  анасы  «Айманға» 
тоқтапамыз.
Екінші Түрік қағанатының иіаңырағын көтерген Қүтылық каған 
өлгеннен  кейін  оның  кіші  үлы  Күлтегін  қаған  болғанға  дейінгі 
аралықгағы Түрік қағанатындағы  жағдайлар жөнінде түркологтардың 
жазып  жүрген  деректерінде  түсініксіз  ойлар  көп.  Оның  бір  себебі  -  
тарихты зерттеушілердің бірінші дәрежелі дерек «первоисточник» деп
129

қытай  жылнамаларына  сүйенгендігінде.  Ал  түрік  тілі  мен  қытай 
тілінің  бір-біріне  үқсамайтын  айырмашылыкгары  бар  болғандыктан
түрік тіліндегі сөздерді,  кісі  аттары  мен жер,  су  аттарын өз тілдерінің 
ыңғайына  қарай  жазған. 
Жоғарыдағы 
Бірінші  Түрік 
қағаны 
«Тумынның»  «Бумын»  болып  өзгертіліп  жүргені  де,  осы  тіл 
ерекшеліктерінің 
кесірі 
болса 
керек. 
Екіншісі, 
Күлтегіннің 
жауынгерлік  жорықгарының  накгы  мерзімдері  қазақ  халқының 
бүрынғы  он  екі  жылда  бір  қайталанып  отыратын  жыл  санаудың 
«мүшелдік»  кестесімен — «қой жылы,  қоян  жылы,  жылқы  жылы» деп 
берілген.  Жыл  санаудың  бүл  кестесі  кез  келген  адамның  туғандағы 
жыл  атьі  белгілі  болысымен  «мүшелдеу»  есебімен  оның  келген 
жасының  нақгы  қаншада  екенін  тез  тауып  алуға  өте  қолайлы 
болғанымен,  қазіргі  жыл  санау  төртібінде  біріне-бірі  жалғасып 
жатпағандықтан  ерте  замандарда  да  өткен  оқиғалардың  уақыт- 
мерзімін  анықтауға  келгенде  қолайсыз  болған.  Сондыкган  да, 
қазақтың  жыл  санаудағы  «мүшелдік»  кестесін  қуалап  оны  осы  күнгі 
жалғастырмалы  жыл  санау  кестесіне түсіру түрколог  ғалымдарға  зор 
қиындықгар  келтірген.  Күлтегіннің өміріне байланысты  кейбір уакыт 
мерзімдерінің  шатасуы  да  сондықтан  болса  керек.  Мәселен, 
Тү№иыкгың  «Көгмен»  тауын  басып  өтіп  барып  «Басмылдармен» 
соғысқан  жылын  қайсыбір  түркологтар  Қүтылық  қағанның  өлген 
жылы болар деп жорамалдап жүр. Ал шындығында Қүтылық қаған ол 
жылы өлген жоқ, өлген оның қатыны еді. «Осындай жерде бізге қарсы 
жасанып  жатқан  жау  бар  екен.  Соларға  алдын-ала  күтпеген  жерден 
шабуыл  жасасақ  та,  қүртып  тасталык»,  деп  Түңғиық  үсыныс 
жасағанда Қүтылық қаған «Олай болса қолды өзің баскарып бара бер. 
Қатын  өліп  еді,  мен  соны  жерлейін»  деп  өзінің  ол  жорыққа  бармай 
қалған  себебін  Түңғиық  өзінің  өсиет  сөздері  жазылған  күлып  тасқа 
таңбалатып кеткен.

Бүл  деректің  біз  үшін  маңызы  зор...  Өйткені,  Қағанның  аса 
жауапты  бір  соғысқа  бара  алмай,  өзінің  өлген  катынын  жерлеу  үшін 
үйінде  қалғанын  білуімізге  мүмкіндік беріп  отыр.  Олай  болғанда сол 
Қүтылық  қағанның  кенже  үлы  Күлтегіннің  өзінің  өсиет  сөздері 
жазылған  қү лы птастағы 
«апамыз  Айман  қаған  болғанында» 
жаздырғаны,  оның  қай  апасы  -   жоғарыда  Түңғиыктың  куөлік  беріп 
отырғанындай,  өкесі  Қүтылық  қағанның  тірісінде  -   ертелеу  өліп 
қалған  апасы  -   дүниеден  «қаған»  дәрежесінде  емес,  «қатын» 
дәрежесінде  өткен  ғой!  Тегінде  шығыс  халықгарының  әйелді 
«қатын»деп  атайтыны  түрік  халықгарының  ерте  замандарда  «ханды» 
«қаған»  деп  атағаны  сияқты,  «ханымды» 
«катын»  деп  атағанға 
үқсайды.  Өйткені,  «катын»  деген  атау  түсында тек  қағанның  өйеліне
130

ғана  берілетін  «ханым»  сияқты  лауазымдық  атау  болғандықтан  да, 
әркім  өз  әйелін  «өз  ханымым»  деген  сияқты 
«өз  қатыным»  деп 
құрметпен  атауды,  жұбайылық  сыйласымдылықтың  белгісі  деп
■с
санайтын  болғанға ұқсайды.  Сондыкган да түрік тілдес  халықтардың 
кайбіреулерінде  «қатын»  деген  атау  осы  кұнге  дейін  ерге  шыққан 
әйелге құрмет есебінде беріледі.
Ал,  «қатыннан»  «қаған»  дәрежесіне  көтерілген  өйел  болған  ба 
тарихта?  Болған.  Оған  куө  Күлтегін.  Оның  дерегі  — «апамыз  Айман 
қаған  болдықта»  деген  тастағы  жазулары.  Сонымен  қатар,  Түңғиық 
пен Күлтегіннің өсиет сөздері жазылған қүлпытастарда басым күшпен 
басып  алмақшы  болып  келген  жаулармен  соғыстарда  Күлтегіннің 
көрсеткен  ерліктерінің арқасында -  апамыз  қатын,  ініміз -  бауырлар, 
істі  қарындастарымыз  жаулардың  қүлы,  күңі  болудан  күтқарылып 
аман  калды  деп  жазылған  жолдар  да  бар  және  Түңғиық  өзінің  бір 
сөзінде  «Білге-Қатын» деп Күлтегіннің анасын мақтайды.
Осының 
барлығы 
Күягегіннің 
алдымен 
«Шад» 
болып 
қолбасшылық  еткен  жылдарында,  кейін  «Қаған  болып  ел  түтеан» 
жылдарында да өзінің туған  анасы  болғандығын  көрсетеді.  Сонымен 
қатар, Күлтегіннің өз анасын орысша «мама» демей, татарша «ани» де 
демей,  кәдімгі  қазақтардың қарапайым тілімен «ана» деп атағанын да 
айқын  көрсеткен.  Демек,  қазақ  халқының  өз  аналарын  «апа»  дейтіні 
сонау  Күлтегін  өмір  сүрген  VII-VIII  ғасырлардан  бері  үзілмей  де, 
өзгермей келе жатқан тұрақты үлттық атау болып табылады.
Сол  «апасын»  Күлтегін  өз  өситетінде  —  «Айман  қаған»  деп 
жаздырған. Енді соның мәніне тоқталайық.
Бұрынғы  қазақтарда  сақталған  салттардың  бірі  -   «екі  қатын 
алушылық»  ертедегі  түріктер  заманында  басталса  керек.  Өйткені, 
жоғарыда  Түңғиықтың  анықтап  бергеніндей,  Құтылық  қағанның 
үлкен  қатыны  — «бәйбішесі»  ертеректе  өліп  қалған.  Түрколог  ғалым 
С.Кляшторныйдың есебі бойынша Күлтегін  1684 туған да,  1731  жылы 
өлген.  Яғни,  47  жыл  ғана  өмір  сүрген.  Біздің  байқауымызша 
Кляшторныйдың осы есебінде қателік бар. Бірақ, ол туралы бүл жерде
емес, басқа тақырыпта тоқталмақпыз.
Бір көңіл аударапық нәрсе — Күлтегін өзінің тасқа жазған өсиет 
сөздерінде  Екінші  Түрік  қағанатын  күрған  өкесі  Қүтылықтың  атын 
атамай, тек түрік бектеріне «Төңір берген өздеріңнің қағандарың, жер, 
суларың бар еді.  Сендер сол қағандарыңның қадірін білмедіңдер. Тілі 
тәтті  екен  деп  Табғаш  қағанның  азғыруына  азып,  өз  қағандарыңнан 
да,  жер суларыңнан да айрылдыңдар», деп  кінө  қояды.  Сөйтіп,  өлген 
әкесінің  атын  атамаса да, өзі  қолдарынан  ел билеу эстафетасын алған 
және  өзі  өлгенше  тірі  жүрген  -   «Есімі»  мен  «Апасын»  атап
131

жаздырған.  Сонда  ғалым  Кляшторныйдың  жоғарыда  келтірген  есебі 
бойынша 47 жасыңда өлген. Күлтегін анасының  18  жасында туды деп 
мөлшерлесек,  Күлгегін  өлгенде  оның  анасы  65  жастағы  адам  болып 
шығады.  Демек,  Күлтегіннің  анасы  — біріншіден,  Қүтылык  кағанның 
үлкен  қатыны  «Бәбішесі»  олген  соң  алған  кіші  қатыны  «токалы» 
болған  екені  анықталса,  екіншіден,  Қүтылық  қаған  өлген  соң — оның 
тағына  ие  болыц,  қағанатгың  қара 'шаңырағын  үстап  қалған  әйел 
болғаны  да  анықталды.  Өйткені,  атаның  қара  шаңьірағы  қашан  да 
оның кіші қатыны — «тоқалында» қалатыны, қазақ халқының өзгермей
келген өмір заңы болатын.
Демек,  Күлтегіннің  өзі  көп  жаулармен  күресіп,  түріктердің 
басын  қайта  қүрап  қаған  болғанына  дейінгі  аралыкта  — оның  апасы 
Айманның қаған болып отыруы шындыққа саяды. Қай халықты алсақ 
та, патшасы немесе королі өягенде оның мұрагерлік боларлық баласы 
жас  болса,  қашан  сол  ер  жетіп,  ел  билейтін  жасқа  толғанша  оның 
анасы  «патшайым»,  «королева»  болып  такта  отыра  берепні  сияқты, 
қазақтарда  да  «Хан»  өлгенде,  халықты  оның  «Ханымы»  басқара 
берген ғой!  Осыған бір мысалды орта ғасырлардағы хандардың өмірін 
түсында  оз  көзімен  көрген  Италиялық  саяхатшы  Плано  Карпини 
жазып  кеткен.  Ол  Күйік  хан  өлген  соң,  М әңп  хан  таққа  отырғанға 
дейінгі  аралықга хандық  атанып  билік жүргізіп  келген  Күйік ханның 
ханымы  Үғылғаймыштың үйінде  болып, Мәңгі  хан таққа отырғаннан
Ф
кейін  бүрынғы  күндерін  көксеп,  қайғырып  отырған  ханымды  көріп, 
«Владычица  мира  сидела  в  глубокой  тоске»  деп  жазған.  Демек,  хан 
өлгенде  халықты  оны  ханымы  билейтін  сонау ХШ  ғасырдағы  дәстүр 
оның  аржағындағы  VIII  ғасырда  Қүтылық  қаған  өлген  түста  да  бар 
болған.  Сондықган  да  өлген  Қүтылық  қағанның  тірі  қалған  «токал» 
қатыны  Қүтылықтың  орнында  қағандық  қызметін  атқара  берген. 
Ондай әйелдерді тарихшылар «регентша» деп атап жүр.
Айман  қаған  атанып  отырғанымен  халықгы  бір  өзі  билеуге 
тырыспаған.  Оның  арқа  сүйер  ақылшысы  болған  адамы  —  баяғы 
Қүтылықгың  өзін  қаған  көтерген  кемеңгер  Түңғиык.  Орыс  тілінде 
шыққан тарих кітаіггарында «Мудрый Тоныокук» дейтіні осы адам.
Сондықган  да  Күлтегін  қағандықгы  өзіне  дейін  басқарған 
жалғыз  «Апам»  демей, 
«Есіміз,  Анамыз»  деп  екі  адам  болғанын
жасырмай жазған.
Күлтегіннің  қүлыптасындағы  өсиет  сөздерінде  «тоқыз  йігірмі
йыл  шад  олыртым,  тоғыз  йігірмі  йыл  қаған  олыртым.  Ел  түттым» 
деген  сөздер бар.  Оның -  «тоғыз йігірмі  йыл»  дегені -  бүгінгі  бізідің 
есептеу  төртібіміз  бойынша  «он  тоғыз  жыл»  деген  сөз.  Сонда  ол  он 
тоғыз жыл бойына қолбасшы, шад болып жүріп, сонан соң тағы да он
132

тоғыз  жыл  қаған  болып,  халық  басқарған  қызметтеріне  өз  өмірінің 
қырық жылға жуық өмірін жүмсаған ғой. Кляшторныйдың Күлтегінді 
47 жасында өлді дегеніне келіспейтініміз осы жер. Өйткені, 47 ден  40- 
ты  алып  тастасақ,  аржағында  7  жас  қана  қалады.  Сонда  Күлтегін  7 
жасында-ақ қолбасшы-шад болды деудің қисыны  келмейді.  Бүл арада 
Кляшторныйдың  қателесіп  отырған  себебі 
ол  Күлтегіннің  туған, 
өлген  жылдарын  бүгінгі  біздің  жыл  санау  тәртібімізбен  емес, 
қазақтардың бүрынғы «мүшелдеу» төртібімен  санап шығарған.  Содан 
барып  тура  бір  мүшелдік  есепті  кемітіп  алып,  744  жылы  өлген 
Күлтегінді 731 жылы өлді деп жазады.
Егерде, Кляшторныйдың жоғарыдағы  есебін түзетіп, оған өзінің 
кемітіп  аггғая  бір  мүшелдік  жасын  қосатын  болсақ,  Күлтегін  47 
жасында  емес,  60  жасында  қайтыс  болған  адам  болып  шығады. 
Сондай-ак  ол  7  жасынан  емес,  20  жасынан  бастап  қолбасшы-шад 
болған  адам  болып  шығады.  Ал,  Күлтегіннің  60  жасында  қайтыс 
болғанында анасы әлі тірі болса, ол да 78 жастағы кемпір деген сөз..
Түрколог  ғалымдардың  айтып  жүрген  түжырымдамаларына 
келіспей,  Күлтегіннің  ғүмырын  тағы  бір  мүшелге  ұзарту  жөніндегі 
пікірімізді дәлелдеп жату өз алдына бір бөлек тақырып.  Бұл арада біз 
оның анасы Айман туралы  ғана сөз қоЗғап жатырмыз.  Атап  айтқанда, 
Қүтылық  қағанның  тірісінде  оның  «тоқал»  ханымы  дөрежесіндегі 
«Қатын»  атанған  Айман  үлы  Күлте/іннің  ер  жетіп  есейгеніне дейінгі 
жиырма  жыл  бойына  және  жиырма  жасынан  бастап  қолбасшы-шад 
болғанынан  кейін,  қаған  болғанына  дейінгі  тағы  да  жиырма  жыл, 
барлығы  қырық  жыл  бойына  Екінші  Түрік  қағанатының  қара 
шаңырағын  ұстап  түрған  Айман  қағанның  халқына  қадірменді  адам 
болғаны  күмәнсіз.  Оның  үстіне,  Күлтегін  қаған  болғаннан  кейін  де, 
кағанның анасы, Күлтегіннің өз сөзімен айтсақ оның «Апасы» ретінде 
де  Айман  түрік  халқының  қүдіретті  де,  құрметті  адамы  болып  қала
берген.
Айманның  регентша  ретінде  қағанатты  басқарып  түрған 
жылдарындағы  көрген  қиыншылықгары  көп  болды.  Күлгегіннің 
кұлыптасында жазылғандай, «төрт қүбыласы түгелдей жау болуымен» 
қатар,  Қүтылык  қағанның  өлген  үлкен  қатынының  үлы  Бүғы  өзін 
қағанмын  деп  жариялап,  әкесінің  тағына  таласты.  Ол  біраз  уақытқа 
дейін Айманды да,  оның арқа сүйеген  адамы  Түңғиықты да мемлекет 
билігінен  қақпалап  куғындады  да.  Сөйтіп,  қазақ  халқының  «екі 
қатынның баласы — екі рулы ел» дейтін мәтелінің кері  келіп Қүтылық 
қаған өлгеннен  кейін оның балалары — «бөйбіше қатынның балалары, 
тоқап  қатынның  балалары»  болып  екіге  бөлініп  таққа  таласты.  Осы 
таласта өзінің ерлігімен көзге түскен «тоқал» қатыннан туған Күлтегін
133

жеңіп шықты. Орыс тілінде «Дворцовый переворот» деп аталатын осы 
«Такқа  талас»  күресінде  өз  заманының  аса  ірі  мемлекет  қаираткері 
болған  Тұңғиық  «тоқал»  қатынның  балалары  жағында  болды.  Оның 
екі  себебі  бар  еді.  Бірінші,  Құтылық  қағанның  өзін  де  қағандыкка 
көтерген  Тұңғиыктың  өзінің.  бүкіл  өмірін  Түрік  мемлекетін  қайта 
құрып,  қалыптастыру  жолында  сарп  еткен  адам  болғаны  мәлім. 
Сондықган  да,  Қүтылық  қаған  өлгеннен  кейін  оның  мұрагері  болуға 
лайық  адамды  белгілеуге  міндетті  бірінші  адам  еді.  Өзінің  сол 
мемлекет  алдындағы  борышты  міндетін  өтеу  мәселесіне  келгенде, 
халықтың  өзінде  қашаннан  бері  қалыптасып  бүзылмай  келе  жатқан 
дәстүрге  —  қағанның  қара  шаңырағы  қай  қатынның  қолында  қалса 
мұрагер  соның  баласы  болады  дегенге  табан  тіреді.  Ал  Құтылықтың 
қара шаңырағын  ұстап отырған  қатыны  оның бәйбішесі  емес, токалы 
Айман  еді.  Екінші,  жастай  жесір  Калған  Құтылыктың  токал  катыны 
Айманның 
өз 
басының 
халық 
қүрметтейтін 
акылдылығы, 
айдындылығымен  коса  қағанның  заңды  мүрагері  болуға  лайык  жас 
үлы  да  болды.  Ол  -   Күлтегін  еді.  Осы  жағдайларды  есепке  алған 
Тұңғиық Айманды «регентша» ретінде «каған» деп жариялап онымен 
ақылдастық бірлігімен қоса, туыстық бірлігін де нығайту мақсатымен 
құдаласып,  «Айман  қағанның»  ұлына  қызын  берген.  Түрколог 
ғалымдардың  «Дочь  Тоньюкука  был  замужем  за  Бильгэ-кагана»  деп
жазып жүргендерінде осындай негіз бар.
Күлтегіннің  құлыптасындағы  жазуларда  «Есіміз  апамыз  Айман 
қаған  болдықта»  деп  өзінің  алдында  ел  билеген  екі  адамға  сілтеу 
жасайтыны,  осы  Тұңғиық  пен  анасы  Айман  қаған.  Бүрын  Түрік 
қағандарының  генеологиялық  тізімдерін  жасаған  шежірешілердің 
кестелерінде  кездесетін  «Айми-каган»,  «Аии-хан»  деп  жүретін 
адамдары да осы «Айман каған».
Осы  арада  түрколог  ғалымдардың  назарына  ілінбей  жүрген 
үлкен  бір  мәселеге  тоқталып  өту  қажет.  Ол  Қытай  мен  Кореянын 
тарихтарында  үлкен  із  қалдырған  «Бохай»  мемлекеті  жайлы  мәселе. 
Қытай  мен  Кореяның  терістік  Шығысында  пайда  болған  аса  куатты 
бүл  мемлекетгі  дүниежүзінің  тарихшылары  түрік  халкына,  оның 
қағанаттарына  байланысы  жоқ  деп  санайтын  болса  керек.  Өйткені, 
Түрік  қағандарының  Қытайлықтарға  қарсы  жорыктарында  немесе 
Корея  жеріндегі  «Бешбалыққа»  жасаған  жорыктарында  өздерімен 
қарсылас  болған  немесе  одактас  болған  «Бохай»  деген  мемлекет 
болып еді деп ешбір тарихшы жазып көрген жоқ.  Бірақ тарихта ондай 
мемлекетгің  болғаны  рас.  Атап  айтқанда,  екінші  Түрік  қағанаты 
дүниеге  келген түста,  VII  ғасырдың аяқ  шенінде дүниеге  келген, VIII 
ғасырдың  алғашкы  жартысында  Түрік  қағанаты  қандай  дөуірлеп
134

түрса,  Бохай  мемлекеті  де  сондай  дәуірлеп  түрған.  Екінші  Түрік 
қағанаты  Қытай  императорларымен  қанша  рет  соғысса,  Бохай 
мемлекеті  де  сонша  рет  соғысқан.  Сондай-ақ,  Екінші  Түрік  қағанаты 
Корея  жеріндегі  Бешбальщқа  жорық  жасаған  болса,  Бохай  мемлекеті 
де  Бешбалыққа  жорық  жасаған.  Оның  үстіне  Екінші  Түрік  қағанаты 
мен  Бохай  мемлекетінің  дүниеге  келіп,  Ту  тіккен  жерлері  де  бір  - 
Қытай мен Кореяның терістік-шығысын  алып жатқан өңір. Соңда бүл 
қалай  өзі?  Дүниеге  қатар  келіп,  қатар  өмір  сүрген,  оның  үстіне  бір 
бесікке  бөленген  егіз  баладай,  бір  жерді  мекендеген  осы  екі 
мемлекетгің  бірін-бірі  білмеуі,  өзара  қарым-қатынас  жасамаулары 
мүмкін  бе?  Біздіңше  мүмкін  емес.  Тарихта  бүлардың  жауластығы, 
немесе өзара одақтастығы жайында ешқандай дерек калмайтын себебі 
бүлардың жоқтығында немесе бірін-бірі білмейтіндігінде емес, түптеп 
келгенде екеуі бір-ақ мемлекет -  Түрік қағанаты болып шығатынында.
Бүл  арасын  дөлелдеп  жатудың  да  өз  алдына  бір  бөлек 
тақырыптың  жүгі.  Сондықтан  да  әзірге  Бохай  мемлекетінің  жайына 
ғана тоқталамыз.
Бохай  мемлекеті  басында  VII  ғасырдың  соңғы  жылдарында 
дүниеге  келгенінде,  «Мохэ»  деген  апгаумен  белгілі  болды.  Соның 
өзінде  оның  Түрік  қағанаты  болғандығын  көрсететін  Қытай 
тарихында  жазба  деректер  бар.  Корея  тарихында  сол  «Мохэ» 
мемлекеті  713  жылдан  бастап  Бохай  династиясының  билеуіне  көшті 
делінген. Сонда бүл қалай?
Жоғарыда  біз  Қүтылык  қағанның  «тоқал»  қатыны  Айманның 
қағандык  қүрғандығы  және  Қүтылықтың  бөйбіше  қатынынан  туған 
үлы  Бүғы  мен  тоқал  қатыннан  туған  үлы  Күлтегін  екеуінің  таққа 
таласқандығы  жайлы  айттық.  Бүл әңгіме де  соның жалғасы.  Өйткені, 
бүрынғы  Мохэ  мемлекеті  713  жылдан  бастап  Бохай  династиясының 
билеуіне  көшкен  болса,  Күлтегінның  Бүғыны  да,  басқа  жауларын  да 
жеңіп  шығып  бүкіл  мемлекет билігін өзінің апасы  Айманның қолына 
алып  бергені де сол 713  жыл болған.  Сонда өзінің 20 жасынан бастап 
қолбасшы-шад  болған  Күлтегіннің  жиырмаға  толуы  704  жылға  тура 
келеді  десек,  сонда  713  жылға  дейінгі  аралықтағы  өмірін  өкесінің 
тағын  заңсыз  тартып  алған  Бүғымен  және  оның  жақтастарымен 
жауласып  өткізгенін  көреміз.  Сол  он  жылға  созылған  «таққа  талас» 
жанжалдарында «бәйбіше» баласы жеңер ме екен, «тоқалдың» балады 
жеңер  ме  екен»  деп тосып  жүргеН  жерлестері,  ақыры  Күлтегін  жеңіп 
шыққанында  «токал  жеңді»,  ендігі  әміршіміз  «Тоқал»  деп  дақпырт
т
  с '   -  
І ц -
Г к іЁ Ш п
¥  і  
г: 
.•> 
.  /   * ,   1 ' 
і !. 

Ш
таратып жіберген ғой!
Ал, «Бохай мемлекеті жөнінде деректер жазып қалдырған қытай
жылнамашыларына  келсек,  олар  баяғы  Түріктер тіліндегі  сөздерді  өз
135

тілдерінің  ыңғайына  қарай  өзгертіп,  Тумыңды  «Бумын»  деп 
жа?ғандары  сияқты,  бұл  жолы  да  Тоқалды  «Бохай»  деп  жаза  салған 
ғой!  Содан  барып  қазақ  халкынъщ  арыдан  келе  жатқан  ата  жолын 
білмейтін,  қатындарының  үлкені  «бөйбіше»  атанып  тірлігінде  үстем 
болғанымен,  өзі  өлгенінде  қара  шаңырағы  кіші  қатыны  «тоқалының» 
қолында  қалатын  салты  барын  білмейтін  сырт  адамдардың  Түрік 
қағанатын өз  алдына бір мемлекет те,  Бохаиды тағы да өз алдына бір 
мемлекет болар деп  шамалап  келді.  Ал бүлар түптеп  келген де бір-ақ 
мемлекет  —  Екінші  түрік  қағанаты  еді.  Айырмасы  — тек  екі  түрлі: 
Қүтылыкгың тірісінде «Мохэ» болып, ол өлгеннен кейінгі кезеңде сол 
Қүтылықгың  қара  шаңырағы  мен  қағандық  дәрежесін  үстап  қалған 
Айманның  жанүя  мүшесі  ретінде  кішілік  дәрежесін  белгілеген
лауазымдық атағы «Тоқал» атымен аталғаны болмаса.
Екінші  Түрік  қағанаты  мен  Бохайдың  сайып  келгенде  бір 
мемлекет  екенін  дәлелдейтін  тарихи  деректер  коп.  Мысалы,  Тува 
тарихында  727  жылдан  бастап  Қытай  империясын  өзіне  толық 
бағындырып  алған  Күлггегін,  Қытайдан  жыл  сайын  жүз  топ  жібек 
мата  мен  мыңдаған  бөлек  күміс  қүймаларын  алып  түратын  болды 
десе,  Корея  тарихында 
Бохай  VIII  ғасырдың  орта  кезінде  бүкіл 
Шығыс-Жапон теңізі  жағалауындағы  гүлденген  мемлекет  болды  деп, 
оны 
археологиялық 
қазбалардан 
табылған 
өнер 
үлплерімен 
дәлелдейді.  Сол  мемлекеттің  қатын-қағаны  болған  Айман  токалды 
анамыз дейтін рулар қазақ халқының арасында қазір де бар.  Мысалы, 
Жетісудағы  жалайырлар.  Бұлар  өз  іштерінде  «он  екі  атаға» 
бөлінгенімен,  бүкіл  жалайыр  болып  бас  қосқан  жерде  «тоқалмыз» 
деседі.  Бірақ,  аруақты  аталар  мен  аналардың  аттарын  тура  атауға 
аруағынан  қорқатын  қазақ  халқының  ескіден  келе  жаткан  дәстүрі 
бойынша,  сол «тоқал»  аналарының атын  Айман  еді дей  алмай,  соған 
жанастырып 
«Айтолым»,  «Ақтолым-бек»  деп  атайды.  Осындағы 
«Ай»  -   Айманның  атының  алғашқы  әріптері.  «толым,  толык»  -  
Айманның «тоқал» екендігінің бүрмаланған жанама түрі  болса,  «бек»
-   Айман  ананың  бек  болып  билік  жүргізгендігін  көрсетеді.  Қазақ 
әйелдерінің  бүрын  босанарында,  толғақ  қысқан  түстарында  — 
«Айтолқын 
анам-ау», 
«Бейбатима-пірім-ау!» 
деп 
жалбарынып 
аруақтарын  шақыратын  аналарының  бірі,  осы  Айман  кағаны  да, 
екіншісі, Ислам дінінің негізін қалап кеткен Мүхаммет пайғамбардың
Әлиге тиген қызы Бибі-Фатима болатын.
Тегінде  Айманның  «Айтолым,  Айтолық  ана»  аттары  тек  Қазақ 
халкьінда  ғана  емес,  Түрік  тілдес  халықгардың  басқаларында  да 
қүрметпен  сақталған  сияқты.  Өйткені,  Қырғыздың  ғалым  жазушысы
Шыңғыс 
Айтматовтың 
«Жер 
ана, 
жер» 
а п ы  
аса 
кұнды
136

шығармасының бас кейіпкері етіп «Толған-Айды» алуы тегіннен-тегін 
болмаса керек.  Қазақтың «Айтолғаны»  мен қырғыздың  «Толғанайы» 
сайып  келгенде  бір-ақ  мағына  беретін  сөз,  немесе,  бір  ананың  аты 
емес  пе?  Сондай-ақ,  Шыңғыс  Айтматовтың  «Ғасырларға  созылған 
күн»  атты  кітабында  да  баяғы  Айман  ананың  тағы  бір  аты  «Найман 
ана» болғандығы да құрметпен көрсетілген.
Өздерін  «тоқалдан  тараған  тұқымбыз»  дейтіндер  жалғыз 
жалайыр  емес,  басқа  ру,  тайпалардың  араларынан  да  кездесе  береді. 
Мысалы,  арғын тайпасының құрамындағы  садырлар арасында да бар. 
Сонда осы  «тоқалдан тараған тұқымбыз» дейтін  «сары жетімдер» қай 
жетім? Баяғы Құтылық қағанның тоқал қатыны Айманнан туып жетім 
қалған  жас ұлы  Күлтегіннің өз  кіндігінен  өрбіген тұқымдар емес,  сол 
Күлтегіннің «сары жетім» атанған бала күндерінде Қүтылық қағанның 
«бәйбішесі»  мен  «тоқалының»  балалары  арасында  таққа  талас 
жанжалдарда  «тоқалды»  жақгап,  оның  сары  жетім  үлын  Құтылық 
қағанның  тағына  мүрагер  етпек  болған  бүрынғы  бабаларының  «Біз 
тоқалдықбыз»,  «Біз  Сары  жетімді  қолдаймыз» деген сөздерін естіген 
кейінгі  үрпақгарының  «Бүрынғы  бабаларымыз  сірә,  сол  «тоқалдан 
туған  Сары  жетімнің  балалары  болар»  деген  жорамалы  бойынша 
«Біздің арғы  анамыз -  Тоқал, содан туған Сары жетімнің үрпағымыз» 
деп  кеткен.  Соның  өзінде  бір  кезде  сонау  VII-VIII  ғасырларда  Түрік 
қағанатын  орнықтырған  «Тоқал»  қаған  мен  оның  үлы  «Сары 
жетімнің»  ұрпағы  едік  деу,  өз  заманында  мақтан  түтарлық  дөреже 
болғаны  да  бекер  болмаса  керек.  Бірақ,  одан  кейінгі  замандардағы 
аударыс,  төңкерістерде  қайта  қүлаған  Түрік  қағанатының  о  бастан
одақгастары  кейіннен  бытырап,  әр  тайпаның  қүрамына  қосылып 
кеткен ғой!
Қашанда  атақты  адамдарға  халық  алуан  түрлі  ат  қоятыны 
сияқты,  Айман  қағанға  да  замаңдастары  әртүрлі  ат  берген.  Біреулер 
оның  қыз  күніндегі  атымен  «Айман»  десе,  екіншілері,  оның  өрге 
шыққан  түсында  Қүтылық  қағанның  кіші  әйелі  болғандығына 
байланысты  «Тоқал»  деп  атаған.  Ал  «Айтолым»,  «Ақтолым-бек»  — 
кейінгі  келіндерінің  аруақты  аналарының  атауын  тура  атамау  үшін
жорыта  қойған  жанама  аты.  Осылардың  үстіне  Айманның  қаған 
болып  халық  тізгінін  ұстап  тұрған  тұсындағы  қасиетгері  мен 
қайраткерлігіне  байланысты,  халықтың  көтермелеп  қойған  аты  да 
болған. Ол аты -  «Құмай».
Ертедегі  түріктердің  белгілі  діндердің  бірін  қабылдамай, 
табиғаттың  кереметтеріне  ғана  табынған  «шамандық»  дөуірінде 
Көкке  «Тәңір»  деп  табынып,  •  жердегі  жан-жануарлардың  ең 
күштілерін  құдіреттегендері  мәлім.  Сондықтан да олар -  жер бетінде

алмайтын  аңы  жоқ,  шықпайтын  шыңы  жоқ  бүркітп 
«үшқан  қүс,
жүгірген  аңның  ішіндегі  ең  қүдіретгісі»  деп  санап 
өздерінің
«тотеміне» айналдырган.
Түсында  сол  бүркітті  үстап  қолға  үйретіп,  аң  алдырғандықган
«бүркітші түкым»  атанған түріктер итті де қүр «ит» дей салмай, оның 
еркегін  «төбет»,  үрғашысын  «қаншық»  деп,  ал  «тазы  иттің»  төбетін 
«Арлан»,  қаншығын  «Өлекшін»  деп  атағандары  сияқгы,  бүркітті  де 
екіге  бөліп,  оның  еркегін  «сүңқар»,  үрғашысын  «қүмай»  деп  атаған. 
Сонда  бүркіттің  еркегінен  гөрі  үрғашысы,  яғни  сүңқарынан  қүмайы 
қыран  болған.  Қүмайдың  осы  қасиетін  жақсы  білген  аңшы 
қазақгардың  да  алғыр  қыран,  өлекшін  тазыларына  «Қүмай»  деп  ат
қоятындары мөлім.
Бүркітгің  қырандық  қасиетіне  табынып,  оны  «тотеміміз»  деп
тану  сонау VII—
VIII  ғасырда жасаған түріктерген  жаппай  мәлім  жай 
болса  керек.  Өйткені,  Айманның  қағандық  қүрып  түрған  түсындағы 
мадақтап,  көтермелеу  ретінде  қойылған  «Қүмай»  атын  заманындағы 
түріктер жаппай қабылдап, өздерін біз «қүмайлықтармыз» деп кеткен.
Бүл  айтып  отырғандарымыз дерексіз  болжам  емес,  мүны  тарих 
жазылған  тастарда  таңбаланып  қалған  сөздерге  сүйеніп  айтып 
отырмыз.  Атап  айтсақ,  Екінші  Түрік  қағанатының  іргесін  қаласып, 
шаңырағын  көтеріскен  адам  Түңғиықтың  жасы  80-ге  келіп  картайған 
түсында  өзінің  өсиет  создерін  жаздырған  тасында  Күлтегіндей  үл 
туған Қүмай  ана болмағанда түрік халқы  азып-тозып жоқ болатын еді 
деген сөздері бар. Ал, Түңғиықтың тасқа ойдырып жаздырған сөздері, 
өзі туралы  болсын,  Елтеріс  қаған туралы  болсын,  немесе  Күлтегіннің 
апасы  Айман  туралы  болсьга  сол  заманның  мемлекеттік  мүрағаты 
дөрежесіндегі  қүжатгар болып табылады.  Өйткені,  ол, осы замандағы 
Бас  министр  сияқты,  Екінші  Түрік  қағанатында  мемлекеттік 
мәселелерді  өзі  шешкен  Бірінші  адам  болған.  Демек,  Айман  қағанды 
сол  бірінші  адамның  өзі  «Қүмай»  деп  қадірлеген  болса,  қалған
түріктер қалай өздерін «қүмайлықпыз» демесін?
Айман  қағанның «Қүмай  ана»  атанып  түрған  тұсындағы  даңқы 
Шығыста  Жапон  теңізі  жағалауынан  бастап,  Батыста  Дон  өзенінің 
бойына  дейін  жайылған  көрінеді.  Оның  себебі  де  жоқ  емес.  Атап 
айтқанда,  Күлтегіннің  өсиет  сөздері  жазылған  қүлыптасында  өзінің 
жауынгерлік  жорықгарында  «Батыста  -   «Темір  қақпаға»  дейін 
бардым»  деген  сөздері  бар.  осындағы  «Темір  қақпа»  деп  отырғаны, 
қазіргі  Кавказ  тауының  асулары  екені  мәлім.  Демек,  қолбасшы-шад 
кезінде болсын  немесе  кейінгі  қаған болған түсында болсын,  әйтеуір, 
Күлтегіннің *  қол 
астындағы 
жасақгар 
сапында  барған  түрік 
жауынгерлері  өздерін  «қүмаймыз»,  «Қүмай»  қағанның  колымыз,
138

«Құмай  ананың  балаларымыз»  дескен  ғой! 
Күлтегіннің  сол 
жорыктары  түсында  Екінші  Түрік  қағанатының  орталық  өкіметін 
басқарып  отырған  адам  сол  Күлтегіннің  анасы  -  Қүмай  болғаны  да 
рас.
Сол  түста  Күлтегіннің  қоластындағы  жасақтарда  болып  Азия 
қүрлығының  көп  жерін  жаулап  алған  түріктер  өздерін  «дүниедегі  ең 
асыл  текті  адамдармыз,  біз  бүркіттің  түқымымыз,  анамыз  «Қүмай» 
деп  мақганған  ғой!  Сол  лақап  қүлағына  жеткен  кейінгі  ұрпақтар  да 
бұрынғы  аталарының  айтуы  бойынша  «біз Қүмаймыз»  дейтін  болған 
ғой.  Өйткені,  батыс  елдерінің  тарихшылары  өздерінің  X  ғасырда 
жазған тарихи  мағлүматтарында Дон  өзенінен  шығысқа қарай түрған 
түрік  халқын  «қүмандар»  деп  жазған.  Ал,  сол «қүмандардың» түптеп 
келгенде 
қазақ 
рулары 
болғанын 
көреміз. 
Оған 
«Кодекс 
Куманикустан» екі ғана мысал келтірейік.
1 .«Өзі тоқ, көлеңкесі жоқ».
2.«Көклағым  көгенде семірер».
Бүл екеуі де жүмбақ. Жүмбақ болғанда да қандай!  Кемелденген
әдебиеті  мен  мәдениеті  бар  жаппай  сауатты  бүгінгі  қазақгардың  да 
кез  келгені  ойынан  шығарып  айта  алмайтын  жүмбақгар.  Өйткені  не 
бары  бес  алты  буындардан  қүралған  осы  шағын  ғана жолдарда бүкіл 
бір  халықтың  тіршілік  кәсіптері  мен  тіл  өнерінің  өрісі  кең 
болғандығын  көрсетеді.  Атап  айтқанда,  осы  жүмбақтарды  айтқан 
қүмандар  ең  алдымен  егіншілікпен  кәсіп  еткен  диханшы  халық 
болған.  Өйткені,  осындағы  бірінші  жұмбақтың  шешуі  -   үра.  Үра  -  
қазақгардың  жыл  сайын  алатын  астығының  ішуінен  артылған,  оның 
ішінде  тары,  бидай,  арпа,  сүлы  секілді  дәнді-дақылдардың  жер 
қоймасы  ретінде  1930  жылдарға дейін,  яғни  бүрынғы  жеке  шаруалар 
коллективтеніп,  колхоздарда  дән  сақтайтын  астық  қоймалары 
салынғанға  дейін  сақталып  келді.  Үра  -   кез  келген  жерден  қазып 
алуға  ішіне  қүйылған  астықгы  аман  сақтайтын  сенімді  ыдыс  болған. 
Басқаша  сөзбен  айтқанда  қазіргі  күндері  консервациялау  арқылы 
сақталатын  тағам  тағам  түрлері  сияқты  үраға  көмілген  астық  та 
консервация жағдайында бүзылмай сақталатын.
Осындай  үраларды  сонау  орта  ғасырларда  өмір  сүрген  қүман- 
қазактар да жақсы пайдалана білген ғой.  Сондықтан да олар, өздеріне 
мөлім  жай  астық  ұрасының  қашан  да  тоқ  болатынын,  бірақ  жер 
бетінде  көрініп  жататын  қүрылыс  болмағандықтан,  оның  көлеңкесі 
жоқ  болатынын  диханшылық  кәсібін  білмейтін  адамдарға  жүмбақ
қылып айтқан ғой.
Ал, осындағы екінші жүмбаққа келсек,  мүнда егіншілікпен  қоса
малшылықпен  де  шүғылданатын  халыктың  өмірі  көрініс  береді.
' 9
 |
і
139
ш

Өйткені,  мұндағы  басты  тұлға  -   Көк  лақ.  Ал  лақ  -   кәдімгі  мал, 
ешкінің  лағы.  Үнемі  өріс  жаңалап,  суатгарды  сағалап,  көшіп  жүріп 
күн  көрген  бүрынғы  қазакгардың  сусыны  малдың  — «ағы»  болғаны 
белгілі.  Қорегінің  көбі  -  қымыз,  айран,  қүрт,  ірімшік,  іркіт,  кілегей, 
қаймақ-майды  тек  мал  сүтінен  ғана  алатын  бұрынғы  қазақтар  сүтті 
бүгінгідей  «сүт»  демей,  «ақ»  дейтін.  «Ақсыз  шай»,  «Ағарған  —  ақ, 
қызарған  —  кызыл  жоқ»,  «Ақсырап  отырмыз»  дейтін  жоқшылық 
сөздерінен  бастап,  «Ақ  жарылқап,  Күн  туар  өлмегенге»  дейтін  үміт 
өл^ңідеріне  дейін  қазақтар 
ана  сүтін  де  «Ананың  ақ  сүті»  деп 
ардакгаған.  Сондай  ардақты  да  аяулы  «ақты»  малдан  сауып  алу  үшін 
бүрынғы  көшпелі  қазакгар,  кой  мен  ешкіні  «қосақтау»,  қозы  мен 
лақтарды 
«көгендеу»,  құлындарды 
«желілеп  байлау»  сиякгы 
тәсілдер  тапқан.  Сол  тәсілдердің  бірі  құмандардың  жоғарьщағы 
екінші жұмбағының аркауы ретінде алынған. Мұндағы арқау «көген». 
Өйткені  мал  бағып,  қой-  қосақтап,  қозы-лақты  көгендеп  көрмеген 
адамдар  «көген»  деген  не  нөрсе  екенін  білмейді  де,  «көгенге» 
байланысты  жүмбақты  да  шеше  алмайды.  Ал,  мал  бағып,  қозы-лақ 
көгендеп  жүрген  адамдардың  да  кез  келгені  біле  бермейтін  тағы  бір 
сыр бар бүл жүмбакга.  Ол 1  көгендеулі түрған қозы-лақ арып-ашпаса 
да ешқашан семірмейді. Өйткені, олар «көгенделіп» бастары байлауда 
түрған  түстарында  от  оттап,  су  іше  алмайды.  Ал  мына  күман- 
қазақтардың жүмбағында «Көк лағы»  көгенде түрып-ақ семіреді! Мал 
бағудан  басқа  кәсіппен  шүғылданбайтын  адамдардың  бұған  сенуі
қиын.  Өйткені,  олар  малдың байлауда тұрып  семіргенін  көрген  емес, 
қойды  -  қосакган  босатып,  қозы-лакгы 
көгеннен  ағытып  шүйгін 
шөпті  өріске, тұнық сулы  суатқа айдап  апарып  жайып  семіртуді  ғана 
біледі.  Демек,  күман-қазакгардың  жүмбағының  мән-мағынасына 
түсініп,  оның  дүрыс  шешуін  табу  үшін  егіншілік  пен  малшыльгқ 
көсіптерінің  бір  ғана  түрін  біліп,  меңгеру  жеткіліксіз.  Бүл  жүмбакгы 
осы  екі  кәсіптің  екеуін  де  тең  меңгерген,  оның  әрқайсының  ішкі 
сырлары  мен  қырларын  жақсы  білетін  ойлы  адамдар  ғана  шеше 
алады.  Өйткені,  бүл жүмбақты  жанды  менен  жансыздың,  жануар мен 
өсімдіктің  арасында  кейбір  ұқсастыктар  болғанымен,  олардың 
тіршілік  ету  тәсілдері  бір-біріне  мүлде  кереғар  екенін  айтып  түрған
ғылыми дүниетаным бар.
Осы  жұмбақтың  шешуі  «қауын».  Ал,  қауын  тек  егінші  дихан
ғана  өсіретін  сусындық  дақыл  — жер  жемісі.  Алайда  осы  қауынның 
малшылар  өсіретін  мал  төліне,  өсіресе  козы-лакқа  ұксайтьш  көрінісі 
бар. Мөселен, көген желісінің бұршакгарында байлаулы жаткан лақка 
ұқсап  қауын  да  өз  желісінің  бүршақ-бүршақ  буындарында  байлаулы 
жатады.  Бірақ,  қауынның  көгенде  жата  берсе  катып,  арып-ашитын
140

лактан аиырмасы  сол,  ол өз желісінде оаиланып некұрлым көп жатса,
соғұрлым  өсіп,  үлкейіп  нәрлене  береді,  яғни,  қүман-қазақгардың 
жүмбағымен  айтсақ  -   семіреді.  Өйткені,  қауьінның  желісі  лақгың 
көгеніндей  жансыз,  адамның  қолдан  ескен  арқан-жібі  емес,  жанды 
желі,  жер  ананың  емшегі.  Сондықган  қауын  сол  желісінен  үзілмей 
қанша  жатса  сонша  жер  ананың  емшегін  еме  береді  де,  күн  асқан 
сайын өсіп, толысып нәрлене береді. Ал қауынның табиғи бүл сырын, 
сол  қауынды  қолымен  егіп,  шөптеп  суарып  өсіріп  жүрген  диханшы 
адамдар  ғана  біледі.  Ал,  сол  желіде  жатып  семіретін  қауын  мен 
көгенде  жатып  аритын  лақгың  жағдайын  салыстыра отырып  жұмбақ 
айту үшін әлгі  қауынның қалай  өсетінін білетін дихан  адам көгендегі 
көрінген лақгы  алып отырған жоқ, тек «көк»  лақты  ғана таңдап алып 
отыр.  Бүл  да  жайдан-жай  ғана  айтыла  салған  сөз  емес,  терең  сырлы, 
астарлы  сөз.  Атап  айтқанда,  қазақтар бау-бақша өнімдерін  осы  күнге 
дейін  жалпылама  атағанда  «көк»  дейді.  Ал  көкті  қауынға  қолданған 
жерде,  «көк  қауын»  өлі  жетіліп  болмаған,  қызарып  піспеген  шикі 
деген үғым береді. Сонда бүл жердегі «көк» орыс тіліндегі «зеленый», 
«незрелый»  деген  сөздердің  баламасы,  қазақ  тіліндегі  аудармасы 
болып шығады.
Осынша  терең  түсініктерден  туатын,  онда  да  егіншілік  кәсібі 
мен  малшылық  көсіптерінің  тоқайласқан  жеріндегі  желісін  тауып 
алып,  жанды-жануар  мен  жансыз  өсімдіктің  өмірін  салғастырған 
жүмбағын «көгендегі  көк лақ» деген екі-ақ сөзіне сиғыза білген сонау 
орта  ғасырдағы  қүман-қазақгардың  ой  толғамдарының  кеңдігі,  сөз 
тапқыштығы  мен  ақылдық  шеберліктері  қазіргі  қазақтарды  да  таң
қапдырады.
Ертедегі түріктердің кеншілігімен қатар, егіншілік пен мал осіру 
тәсілдерін  де  жақсы  білгендіктерінің  үстіне  осы  арада  сөз  болып 
отырған  екі-ақ  ауыз  жүмбақтарынан  көріп  отырғанымыздай,  асыл 
сөзді  ақындары  да  болғандарына  қарағанда  «Бохай  VIII  ғасырдың 
орта  шенінде  мәдениеті  гүлденген  мемлекет  болды»  дейтін  Корея 
тарихының куөлігіне сенбеске лаж жоқ. Ал, корейліктердің -  «Бохай», 
түріктердің  — «Тоқалы»  немесе  «Қүмай  ана»  екеніндігі,  түсындағы 
батыс  тарихшылары  оны  «Қүман  — Қүмания  — Куманикус»  деп  сөл 
ғана бүзып жазғандары туралы жоғарыдағы деректерді келтірдік.
Осы  арада Корея тарихындағы тағы бір тамаша дерекке көз сала 
кетелікші.  Онда  Орта  ғасырлардағы  кореялықтар  өздерінің  аналық 
тотеміміз 
деп 
күмай 
күсты 
санағандығы, 
қүмай 
қүсқа 
табынатындыктарының  белгісі  ретінде  өздерінің  ваза-ыдыстарына 
бүркіт  түмсықты  өйелдердің  суретін  салғандары  аитылған.  Мүндай
141

вазалар  бұрын  түрік  тілдес  халықтар  мекендеп  тұрған  Когуре
мемлекетінің жұртынан көп табылған.
Осының  өзі  Құтылық  қағанның  «тоқал  қатыны»  Айман
қағанның  ұлан-ғайыр  өлкені  билеп  тұрған  тұсында  оны  ардактаған 
адамдар  оны  көктегі  қыранға  теңесе,  жерде  де  оған  мәңгі 
ескерткіштер  жасап  кеткенін  аңғартады.  Атап  айтқанда,  қазіргі 
Қазақстанның  кең  байтақ  өлкесі  мен  сонау  орта  ғасырларда  қүман- 
қыпшақтар  түртан  оңтүстік  орыс  даласының  өр  жерінен  кездесе 
беретін  «қатын  тастар»  сол  «Қүмай  ананың»  қүрметіне  койылған 
мөңгілік  ескерткіштер  болар  деп  жорамалдаймыз.  Өйткені,  өлген 
қағандары  мен  қадірлі  адамдарының  қабіріне  қүлпытас  қойдырып, 
оған  оның  өсиет  сөздерін  жаздыру  және  өз  бейнесіне  үқсатып  тас 
балбалдар  тіктіру  әдеті  сол  «Құмай  ана»  өмір  сүрген  VII—
УШ 
ғасырларда  басталғанын  дәлелдейтін  басқа  да  тас  мүсіндер  бар. 
Солардың бірі «Қүмай анамыздың» өз үлы Күлтегіннің тас түғырдағы 
бас  мүсіні.  Аңғарған  адамға  Күлтегіннің  сол  тасқа  ойып  салынған 
портретінің  маңдайында  қос  қанатын  қомдап  үшкалы  түрған  қүмай 
бүркіттің бейнесі  көрінеді.  Кейінде «бүркітші түқымы» атанып кеткен 
үрпақгардың  алғашқы  анасы,  орысша  айтқанда  родоначальницасы, 
сол «Қүмай ана» Айман қаған емес пе екен?
Бүркіттің  үрғашысын  «Қүмай»  деп  атау  қазақ  қүсбегілерінің 
аузында осы  күнге дейін  сақталып  келеді.  Мысалы,  «Әуеде  жүрсем -  
қанатым талады», «Жерге түссем — Жалайыр Шора алады» деп бүркіт 
жылайды  екен»  дейтін  аңыздағы  атақты  Жалайырлардың  соңғы 
қүсбегілерінің бірі — қазіргі  Талдықорған облысы Қаратал ауданының 
«Оян»  елді  мекенінде  тұратын  сексен  жастағы  қарт  бүркітші 
Дүзелұлы  Дембосын  ақсақал  өзінің  «Көктеп  ұшқан»  бір  бүркітіне 
шығарған өлеңінде:
Анаңды сенің сүрасаң,
Көктегі қыран Құмай-ды.
Түлкіге төніп құласаң,
Үшқырлығың үнайды... -
дейді.
Осы  деректер  түрғысынан  қарасақ  та,  атақты  Шыңғыс  ханның 
шыққан  тегі  туралы  тарихи  жазбаларда  бір  дүрыстық  пен  бір 
бүрыстық барын аңғарамыз. Дүрыстығы сол, Шыңғыс ханды бүркітші 
түқымынан  шықты  деуі.  Бүрыстығы  сол,  бүркітші  түқымын 
моңғолдаң  шықгы  деуі.  Өйткені  жоғарыдағы  деректерден  көріп 
отырғанымыздай  бүркіттің де,  оның  ұрғашысы  құмайдың  да тотемге

айналуы  VII—
VIII  ғасырларда  дүниеге  келген  және  гүлденген 
мемлекет болып түрған түсында тас балбалдар,  қүлпытастар қойдыру
рәсімін  өмірге  енгізген  Екінші  Түрік  қағанаты  болғанын  көріп 
отырмыз.
Наймандықтар  хан  көтеріп,  «Шың  қүсы»  деген  титулдық  атақ
бергенге  дейін  моңғол-татар  көтерілісшілерін  бастап  алғашқы 
жеңістерге  жетіп  жүрген  Теміршінің  үста  екендігін  көрсететін  оның 
кәсіби  атынан  басқа:  «Есім»,  «Бөріжігіт»,  «Домбай»,  «Барыс»  сияқты 
бірнеше лақап атгары болған.
Ей, Бөріжігіт,
Атаң шыққан ылайдан.
Анаң шыққан қүмайдан.
Азғана малымды алдырып,
Қорықсаңеді  қүдайдан... -
дейтін Шыңғыс ханға ертеректе айтылған сөз болған.
Бір  ғажабы,  осы  сөздердің  қүйрығы  сол  ХПІ  ғасырда-ақ  үзіліп 
қалмай,  соның  тек  танытар  мағынасы  біздің  заманға  дейін  сол
қалпында жеткен.
Қазактар  Шыңғыс  ханның  үрпақтарын  «төрелер»  деп  атаған. 
«Жер  қозғалса -  төбеге  тоқтайды»,  «Ел  қозғалса -  төреге тоқтайды» 
деген қазақтардың әрбір ру, тайпаларының сол Шыңғыс хан нәсіліміз 
дейтін  төре  түқымдарын  бір-бірден  үлесіп  алып,  өздеріне  «төре» 
қойғандары  мәлім.  Найманның  Қаракерей  атанған  руларының  соңғы 
сондай  төресі 
Бексүлтан  деген  адам  болған.  Ол  көдімп  Адольф 
Янушкевич жазған қазіргі Талдықорған обылысы Андреев ауданының 
«Шүбарағаш  — Ойжайлау»  дейтін  жерінде  өткен  ¥лы  жүз  бен  Орта 
жүздің  рубасылары  мен  билері  бас  коскан  тарихи  жиынға  қатысқан 
Бексүлтан  төре.  Ол  жиынды  тарихи  жиын  дейтін  себебіміз,  Арқадан 
Алатауға  ауған  Кенесары  ханға  қосылмай  қалып,  Ресейге  қосылуға 
кол  койысып,  орыс көшпелілеріне Үлы  жүз бен  Орта жүз жерлерінен 
қоныс беруге Жетісу  қазактарының қойнын  ашқан келісім болған-ды. 
Бүл  1846  жылдың  жазында,  шілде  айында  болған  жиын  еді.  Сол 
жиынның  бәтуәсі  бойынша  Үлы  жүз  бен  Орта  жүз  ру-тайпалары 
Ресей  империясының  күрамына  қосылды.  Содан  бастап  өлгі  жиын 
өткен  жер  «Шүбарағаш-Ойжайлауда»  шекаралық  әскери  застава 
түрып,  кейін  Лепсі  уезінін  орталығы  болған  Лепсинск  қаласының 
іргесін  сала  бастады.  Сол  бәтуөнің  нәтижесінде  орталық  Ресейдегі 
жерсіз  шаруалар  Сібір  арқылы  «жер  жаннаты»  атанған  Жетісуға 
шүбырып  келе  бастады.  Солармен  қабаттаса  кашып  келген  қазандық
*
143

I
татарлар,  уфалық  башқүрлар,  ташкенттік  өзбектер  мен  украиндық
хохолдар  да  келіп  Жетісуды  жерлене  бастады.  Жазда  жайлау  еткені 
болмаса,  мал  қамымен  кыста  қүмға  көшіп  кеткен  қазақтар  өздерінің 
отырықшылыққа  лайық  қара  топырақты  қоныстары  мен  орманды
орындарын  орыстарға  берді.  Сөйтіп  «Жоны  кар»  Күреңбелдің 
теріскейі  мен  батыс  баурайларындағы  күйкалы  коныстарға  колы 
жеткен  орыс  шаруалары  бүл  жердің  табиғи  мол  байлықтарының 
арқасында  өздерінің  түрмыс  жағдайларын  тез  жақсартып  алды. 
Сөйтіп,  Жетісуда 
Лепсинск,  Осиновка,  Черкасск,  Андреевка, 
Антоновка,  Сарканд,  Абакумовка,  Капал,  Гавриловка  сияқгы  орыс 
селениелері  мен  қалалары  пайда  болды.  Солардың  кейбіреулерінде 
орыс  шіркеулері  мен  мүсылман  мешіттері  салынып,  орыс  мектептері 
мен 
қазақ 
медреселері 
ашылды. 
Мүсылман 
медресселерінде 
Қазаннан,  Уфадан,  Ташкентнен  келген  татар,  башкүрт,  өзбек 
молдалары сабақ беріп, айналасындағы ауылдарға имам болды.
Айрықша  айта  кететін  бір  жайт,  сол  Орталық  Ресей  мен 
Украинадан  ауып  келген  орыстар  мен  хохолдар өздерінің туып-өскен 
жерлерінде жерсіздіктің тақсіретін тартқан, аштык пен жалаңаштықгы 
көп  көрген  еңбекші  таптың  өкілдері  еді.  Сондықган  да  олар  еңбек 
етуден  ерінбеді.  Ал,  олар үй-жай салып  алып, түрмыстарын түзегенге 
дейін  жергілікті  казақтар  оларға  айран-сүтін,  қүрт-майын  беріп 
ашыкгырмады.  Қайсібір  халі  төмендердің  жас  балаларын  өз 
бауырларына салып алып асырап, адам қылды. Осылай, «жаман күнде
-  жар  болған»қазақгардың жақсылықтарын  орыстар үмытпады.  Олар 
ең  алдымен  қазақгарға  өздерінің  қолөнерлерімен  көмектесті.  Қай 
біреулеріне  арба,  шана  жасап  берсе,  енді  біреулерінің  үйін  салысып, 
есік,  терезелерін  қойып  берді.  Оның  өтеуіне  қазақтардың  атын  мніп, 
өгіздерін алып соқаға жегіп жер жыртты, егін салды.  Сөйтіп, село мен 
қалада  түратын  өрбір  орыстың  қырда,  ал  көшіп  жүретін  әрбір 
қазақтың  селолар мен қалаларда бір-бір «тамырлары» болды.
«Тамыр»,  «тамырласу»  тарихтың  өзі  туып  берген  тамаша  сөз. 
Ол 
қазақ  халқының  ертеден  келе  жатқан  ескі  сөзі 
«Анда  мен 
андаласу»  дейтін  сөздерінің  жаңа  заманның  жағдайларына  карай 
жаңғырып,  өзгертіліп  айтылған  түрі.  Өйткені,  бүрынғы  қазақтар  бір-
біріне қандарын  қосу  аркылы  «Анда» болып туысса,  кейінгі  қазақгар 
сол  қандарының  өзі  тамырлар  арқылы  ғана  бойға  тарап,  қуат 
беретіндігіне 
байланысты, 
өздерінің ’ 
орыс 
достарымен 
«қантамырымыз  бір»  туыспыз  деп  үғынысқан  ғой!  Демек,  біздің 
қазіргі  күндері  орыс  пен  қазақ  халықтарының  интернационалдык 
достығы,  туыстығы  деп  жүрген  саяси  терминдеріміздің  тамыры 
тереңде жатыр.  Оның алғашқы желісі Әбілхайыр ханның Аннаға Ант
144

*
берген  1731  жылы  емес,  одан  бір  ғасыр  кейін  1846  жылы  Жетісу 
жерінде откен Бексүлтан торе қол қойған бәтуәдан бастап таратылған. 
Енді  1996 жылдың жазында Шүбарағаш-Ожайлауда өткен сол тарихи
жиынға тура  150 жыл толған екен.
Біздің  осы  әңгімемізде тілімізге тиек  болған  Бексүлтан  төренің 
сүйегі  жерленғен  зиратының  орны  қазіргі  Талдықорған  облысы 
Алакөл ауданының орталығы, Үш арал селосының ортасында сондағы 
аудандық  басшы  мекемелердің  көз  алдында  жатыр.  Оның  қадір- 
қасиетін  білетін  ешкім  болмағандықтан  бүзылған  бейіттердің 
кірпіштерін  кім  болса  сол  тасып  әкетіп,  қабырдың  топырағы  ит 
аунайтын  төмпешік  қана  болып  қалған.  «Жеті  атасын  білмеулік  -  
жетімдіктің  кесірі»  деп  бүрынғы  бабаларымыз  айтып  кеткеніндей  өз 
тарихымыздың  осындай  құнды  ескерткіштерін  елемей  келгендіғіміз 
де сол қазак тарихының жетімдігі ғой.
Біздін  бүл  арада  Бексүлтан  төрені  ауызға  алып  отырған 
себебіміз  -  тағы  да  тарих  үшін.  Өйткені,  ол  да  Шыңғыс  хан 
үрпақтарының  бірі  болғандықган  Қүмайдың  ілгері  де,  ірі  руларының 
бірі Қаракерейдің төресі болған адам. Сондықтан да ол өзінің тірісінде 
тек  Қаракерейліктерге  ғана  емес,  найманның  қазақ  ішіндегі  басқа 
руларына  да,  олардың  ішінде  Садыр,  Матай,  Төртуыл  руларына  да 
ықпалды,  қадірменді  адам  болған.  Сонысына  орай,  Бексүлтанның 
шыққан  тегінің  терең  тамырын  білетін  қазақтар  «Анаң  шыққан 
Қүмайдан»  деп  сонау  ХІП  ғасырдың  бас  кезінде  Шыңғыс  ханға 
айтылған  сөзді  XIX  ғасырдың  аяқ  шенінде  әлгі  Бексүлтан  төренің 
балаларына да айтқан.  Ол сөздің айтылуына  Бексүлтанның Сүлеймен
деген  баласының  өлімі  себеп  болған.  Өлген  адамның  орнына  барып 
«бата  оқыр»  жасап  қайтатын  бүрынғы  қазақтардың  діни  рәсімі 
бойынша  найманның  Садыр,  Матай  руларының  басты  адамдары 
жиналып,  «төрелерді  разы  қылып  қайту  үшін»  деп  Матай,  Кенже, 
Түңғат,  Сақайдың  Тоқапанбет  дейтін  атасынан  шыққан  баяғы  Ақын 
Сара  мен  қобызшы  Молықбайлардың  жақын  туыстары,  жас  ақын 
Толганбайды  ертіп  алып,  оны  арнайы  дайындайды.  Сол  дайындық 
үстінде  төрелер  тарихын  білетін  ел  ішіндегі  шежірешілердің 
деректерімен  танысқан  Толғанбай  Сүлеймен  төренің  орнына  барып 
қүран оқыр алдында Сүлейменнің баласы Қоныр төреге жырмен көңіл 
айтқан. Сол жырда мынадай шумақгар бар:
Сөздің басы біссміллә,
Жаралған бір мың бес жылда.
Қарақылды  қақжарған,
Сүлеймен төре жоқ мүнда.
145

I
А танөлсе  артында,
Жүк қалады тайлаққа.
Қоңыр төрем сөз тыңда!...
Тақсыр-ай, жаралып ең ылайдан боп,
Атаң сүңқар, анаңыз  қүмайдан боп.
Сегіз жүмақ төрінде орны болғай,
Төреме қүрмет-қүдырет  қүдайдан боп...
яі
Осы  деректерден  көріп  отырғанымыздай,  сонау  УП-ҮІП 
ғасырларда  Екінші  Түрік  қағанатщн  қалыптастырған  Күлтегіннің 
анасы  Қүмай  болса,  одан  бері  XIII  ғасырда  жасаған  Шыңғыс  ханның 
да  анасы  Қүмай  болса,  тіпті  біздің  заманымызда  ХЕХ  ғасырдың  аяқ 
шеніне дейін жасаған Бексүлтан төренің де түпкі атасы тағы да Қүмай 
болса, бүған куәлік берген түңғыш адам Түңғиық өз сөзін тасқа жазып 
кетсе,  соңғы  адам  Толғанбай  ақын  өз  сөзін  хатқа  жазып  кетсе,  қазақ 
хандары  мен  төрелерінің  түпкі  тегі  түрік  болмағанда,  қай  жөнінен 
моңғол  бола  алады?  Бүл  да  қазақ  тарихының  жоғалған  бір  беті  ғана
емес, түтас бір томы дер едік.  ,
Енді сол баяғы Қүмай ананың атымен атанған «қүмандар» қайда 
кетгі?  Соған  да  аз  тоқталып  өтелік.  Күлтегін  бастап  кеткен  батысқа 
қарай  бет  алған  жаугершілік  жорықтар  Күлтегіннен  кейін  де 
тоқталмағаны  мәлім.  Атап  айтқанда  «оңқар»  жорықтары.  «оң  қар» 
дегеніміздің  өзі  Екінші  Түрік  кағанаты  күрған  қолдардың  «оң 
қанаты»,  орысша әскери терминдермен  айтсақ,  «правое крыло  войск» 
деген  сөз.  Сол  «оң  карды»'  қүрып,  оны  жауынгер  армия  қып 
жасақтаған  адамдар  да  «Қүмай  ана»  мен  Күлтегін  болатын. 
Күлтегіннің  өзінің  өсиет  сөздері  жазылған  қүлпытасындағы  «Оңра 
Болыққа  тэг,  Темір  қапыкка  тэг  бардымыз»  дегендегі,  бүгінгі 
сөздерімен  айтсақ  Волга  мен  Кавказға  дейін  бардың  дегендегі,  оның 
өзі  басқарып  барған  жауынгер  жасағы  осы  «оң  кар».  Ол  түстағы 
түріктер  қай  жақтағы  жорыққа  барса  да,  қоралаған  койларын, 
үйірлеген  жылқысын  айдай  жүріп,  шүйгін  шөпті,  түнық  суатты 
жерлер кездессе, сол жерді  қоныстап түрып  кала берген. VIII ғасырда
Күлтегін 
бастап 
барған 
«оңкарлардың», 

ғасырда 
батыс
тарихшыларына «қүмания» деген атпен белгілі болатыны да содан.
Сол  қүмандар  X  ғасырда  белгілі  болған  орын  Дон  өзенінің 
бойында түрақтап  түрып  қалмай,  одан  кейінгі  ғасырларда да батысқа 
қарай  сырғып  Еуропа елдерінің жеріне,  Балқан  түбегіне  дейін  барған 
ғой.  Осыған  дөлелдердің  бірі  казіргі  Венгрия!  Өйткені,  Венгрлер 
өздерін  қазақ  рулары  арасындағы  мадиярлар  сияқты  «мадиярмыз»
дейді.  Оның  үстіне  Венгрияда 
«¥лы   Қүмания»,  «Кіші  Қүмания»
146

дейтін  аймақтар  да  бар.  Тепнде  бұл  халықгың  «Венгрия»  деп 
аталуының  өзі,  оның  о  бастағы  «Оңқар»,  «Оңғария»  деген  атауының 
сөл  ғана  өзгерген  түрі  болса  керек.  Өйткені  қазақ  тілінде  «о»,  «у» 
өріптерімен жазылатын аттар басқа халықтардың тілінде  «в» әріпімен 
жазылады.  Мысалы,  қазақша  Уәлихановты  орысша-  Валиханов  деп 
жазатыны  сияқты  немесе  Уаңды  «Ван»  деп  жазатыны  сияқгы, 
Уаңғардың  Венгер болып өзгеріп аталуы мүмкін ғой!
Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Ж ү с І п о в а МӘШҺҮр жүсіп көпеиүлы деректанушы

жүктеу 1.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет