Тәңірберген Қалилаханов



жүктеу 1.01 Mb.
Pdf просмотр
бет3/10
Дата14.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
ҚАРА ШОР
Білгө  қаған  өлғен  соң  қайтадан  ыдырай  бастаған  түрік 
қағанатын  қүлатпай  калпында  үстап  түру  үшін  «Мыңдық  Шордың» 
Озмыш  тегінді  өлтіріп,  қағанатты  билеу  тізімін  өз  қолына  алғаны 
мәлім.  Бүл  дерек  тарихшылардың  «Моюн  Чор  уйғурский»  деп  атап 
жүрген  ескерткіш  таста жазылған  Ода — «Күлбілгө  қаған  өзін  Оңыра 
біңі  басы  етті»  деген  Мындык  Чордың  өзі  туралы  айткан  сөздері  де 
жазылған.  Демек,  тарихшылардың  «Мончюр  уйгурский»  деп  жүрген 
адамы  Білгә  кағанның  өзінің  тірісінде  түрік  қағанатының  «Оң 
қарындағы  Мыңын» - жасағы  мен халкын басқаруды сеніп тапсырған 
«Шорасы»!  Ол  өзінің  шыққан  тегі  жағынан  «Моқал»  диастиясымен 
қандас 
болмағандықтан  «Бек» 
атанбай, 
қарапайым 
халықтан 
шыккандығына  байланысты  —  «Шора»  атанған.  Ол  түста  халық 
басқаруға  қабілетгі  адамдарды  қара  халықтан  шықса  да,  күлдардан 
шықса да «Шора» жеген күрметгі атақ беріп, ел басқарткан. Солардың 
бір айғағы — «Қүли Чорға» қойылған тас ескерткіш. Сол Шоралардың 
қүлдан  шыққаны  — «Қара  Шор»  -  «Қарақан»  атанған.  Бүл  жерде  —
 
«Қара  қан»  -  «Черная  кровь»  -  мағынасында.  Сондықган  да  «Қара 
Шордың»  өзі  түрік  кағанатын  билеп  түрған  түсында  -   «Қара  қан» 
атаиған  да,  оның  мүрагерлері  -   тарихта  «Династия  Қараханов»  деп 
атанып кеткен.  Бірак, сол қағандық қүрған «Қара Шордың» қағанатты
39

алмаи
бола білгендігіне орай, ол өзінің тірісінде -  «Үғыз қаған» атанған.
Мұндағы 
«Үғыз» 
уыздай  ұйтқы  болып  халықты  береке- 
бірлікке ұйыта білген  қаган деген  сөз!  Ол  Білгө қаған өлген соң түрік 
кағанатын  сегізінші  ғасырдың  екінші  жартысынан  бастап  аяғына 
дейін  басқарды.  Сол тұста ол Қытай  империясына бірнеше  жорықтар 
жасады.  Қытай  тарихындағы  -   «Ой  хорские  конницы»  деп  аталатын 
тұрік  жасақтары  сол  ұғыз  қағанның  «Оң  қары»  оң  қанаты  деген  сөз! 
Қазақтың тілін  білмейтін  тарихшылар  осындағы  «оң»  (правое)  деген
сөзді  бұзып -  «ой»  деп,  «қар»  (крыло) деген  сөзді  бұзып -  «хор»  деп 
жазып  тарихтың тура  жолынан  тайған,  соған  қарамастан  тоғызыншы
ғасырдың  бас  кезінде  халық  оның  қызметін  каліолеп  «Оғызнама»
сын аитып қалдырған 
Сол  «Қара  Шор»,  «
ан»,  «¥ ғыз  қаған»  қарадан  шығып 
халык оны  «Қара кісік» деп те атай 
іағынасын  беоепн  «Кісік»  болып
өзгеріп,  ақыры,  о  бастағы  қадірлі  атау  «Қара  кісік»  -  кейін  қадірсіз
атау - «Қара кесек»  болып шыға келген.  Алайда ақиқат атауы — «Қара
Шор» қалпында қалып, кейінгі ұрпақтарының -  «Қара кісік»  Шормыз.
Құдайдан  соңғы  зормыз»  деп  бұрынғы  бабасының  Шорлығын, 
зорлығын мақтан етуіне жараған.
Сол  Қара  кісік  -   Қарашор  түрік  қағанатының  тағы  бір  құлап 
бара  жатқан  тұсында  чалық  бірлігінің  ұйытқысы  болғандығы  үшін 
«Үғыз  қаған»  атанған  екен.  Ондай  биік  мансапты  үстап,  халық 
бірлігін  қамтамасыз  ете  алған  адам  қасиетсіз  болуы  мүмкін  бе  екен? 
Не қылса да сол «Қара кісіктің» білегінің күшімен қоса тілінің үшы да
қалған
артынан
шанышқан
іашчэдде шыққан талшыоықтаи көш Ьастар көсемі, ақыл айтар ағасы, 
үлгі  түтар  үстазы  бар  ой  орманының  ортасында  өскенін  де  есте 
үстаған  жөн.  Атап  айтқанда,  Мүжық  Мүқалиды 
Я 
«Елтеріс  қаған» 
Тоқал  Айманды  -   «Елбігә  қатын»,  солардың  мүрагері  -   Огыегенді  -  
«Бшгә  қаған»  атандырған  «Түңғиық»  -   Асан  «қайғьілының»  Қара 
кісік  Шоры да  қара халық  ішінен  талантын тандап  алып тәрбиелеген 
«Шорасы  »  ғой!  Өйткені,  екінші  түрік  қағанатыньщ  «Аға  тарқаны» 
болған  Асаның  жауынгерлерді  жасақтау,  олардың  қолбасшыларын 
тағаиындау,  жорық  жолдарьш  белгілеу  істерінің  билігі  өз  қолында 
оолғаны  мәлім.  Демек,  «Шор»  да  Асан  «Қайғылының»  қара  халық 
ішінен талантын танып, таңдап алған таоланы ғой*
40

Сонымен  екінші  түрік  қағанатын  күрып,  халқына үйтқы  болып 
үстаған бес басшының бірі болғаны рас болса, «Қара кісік Шорды» да
-  «Атамыз» деп ардақтаған үрпақтары  қазақ халқы  қүрамында қалуға 
тиіс қой!  Мөселен, «Жалпы ер» Мүқалиды — «Атамыз» деп ардактаған 
Наймандар,  Асан  «Қайғылы»  -  «Түңғиықты» 
«данамыз»  деп 
ардақтаған  кенші  түңғаттар  қазақ  халқынын  қүрамында  қазір де  бар. 
Олардың  көбі  баяғы  «Жер  үйық»  «Жиделі  Байсын»  -Жетісуды 
мекендеп отыр. Осылар секілді Қара кісік Шордың да атымен аталған 
іргелі  елі  болуға тиіс  қой!  Болса,  қайда кеткен? Тарих  бүл сүрауға да 
жауап береді. 
,
«Қарақандықгар»  династиясынан  кейін  түріктер  мемлекетінің 
басына -  «Қидандар»  келгені  мәлім.  Осы «Қидандар»  сырттан  келген 
бөтен  халық  емес.  Түрік  халықтарының  түбірлері  бір  тайпасы  -  
«Кіреліктер» 
кейін 
«Кереитер» 
атанып 
кеткен 
бүрынғы 
крепостниктер.  Атап  айтканда,  қазіргі  Корея  түбегінде  жаңа  дәуір 
бастап  берген  күлдық  формацияны  қүлатқан  «Кіреш»  қүлдар!  Түрік 
сөздеріне  тілі  келмей,  Мокал  білгә  қаған  деген  «Отыегеннің»
династиялық  мансабын  кытайлықтардың -   «Билвө  қаған  Могилянь» 
деп  бүзып  жазғаны  секілді.  Сол  қытайлықгар  «Керей»  деген  сөзді 
«Кидянь»  деп  бүзып  жазған.  Өйткені,  он  екінші  ғасырда  көтеріліс 
жасаған  Шыңғыс  хан  мокалдары  -   дүниежүзілік  тарихта  «Ванхан 
Кереитский»  деп  атаған  Керейлердің  ханын  өлтіріп,  өкімет  билігін 
қолдарына алғаны мәлім, «қидандардан» емес.
Түрік  мемлекетін  осы  керейліктер  билеп  түрған  оныншы-он 
бірінші  ғасырларда бүрынғы «Қара қандыктар» «Қара Қытай» атағын 
он  бірінші  ғасырдың  орта  ішінде  казіргі  қазак  жерін  аралап  өткен 
Батыстың  белгілі  саяхатшылары  Плано  Карпини  мен  Гильом 
Рубруктер  «Қаракандықтарды»  «Қара  Қирай»  демей  «Қара  Қытай» 
деп  жазып,  олардың  Жетісу  жерінде  түратыньш  да  көрсетіп  кеткен. 
Сонымен  катар — «На земле Қаракитаев живет Кенхан» деп те  жазып 
кеткен.  Ал  Кен  ханның Үкітай  ханның Үлы  Шыңғыс  ханнан  кейінп 
үшінші  Үлы  Хан  болғаны  мөлім!  Бір  ғажабы,  қазіргі  казақ  ішіндегі 
Қаракерей руынын карт адамдары сонау он үшінші ғасырда өлген Кен 
ханға арналған  «Жоқтау»  жырын  кейінгі  уақытка дейін  аитып жүрді. 
Ал,  Гильом Рубруктің үйінде болып  көзімен  көріп  «Владычица мира 
сидела  в  глубокой  печали»  деп  жазып  кеткен.  Кен  ханның  жесір 
қалған  катыны  Үғылғаймыштың  салдырған  сарайының  орны  казіргі 
Талдықорған  облысы  Андреев  ауданы  Саратовка  селосының  түстік 
жағында төрт — бес шақырымдай жерде кызыл қорған деген төмпешік 
болып жатыр. Бүл бүрынғы «Қара қытайдың», қазіргі «Қара керейдің» 
жері.  Осы  деректер  қазіргі  «Қаракерей»  деп  жүргеніміз  бүрынғы
41

«Қара Қытай»  емес  пе екен, «Қара Қатай» деп  шетел саятшыларынын 
жазып  кеткен  — Қазақтың  — «Қарақ  атайы»  емес  пе  екен  деген  ой 
оралады.  Өйткені,  Жетісу 
бұрын  «Қарақ  атай»  сияқгы,  «Сарық 
атайдың»  да  қонысы  болған.  Атап  айтқанда,  «Төлек  атайдың  төрт 
ұлы»  атанған  Мәңгі  хан,  Құбылай,  Құлағу,  Арықбұғының  анасы 
Сырғақгы  айнидің  әкесі 
«Сарық  атай»  сол  «сырғалы»  қызын 
Шыңғыс ханның кіші ұлы Түлейге беріп құдаласып,  Шыңғыс ханның 
«Жақаған биі» - «Арыслан Сарқытай» атанып кеткені де мәлім!
Қазақ құрамындағы  «Керейлер»  ертеден  келе  жатқан,  іргелі  ел. 
Олар  өз  ішінде 
«Абақ»,  «Уақ»,  «Ашамайлы»,  «Үкілі»,  «Ақсары 
керей»  атанып  бірнеше топқа  бөлінеді.  Бұл керейлер  негізінен  Алтай 
маңын мекендейді, аздап арқаға қоныс аударғандары да бар. Ал «Қара 
керей»  бұл  Алтайлық  Керейлердің  құрамына  кірмейт  ін  Жетісулық 
наймандар. Демек, тоғызыншы ғасырдағы — «Қара хандықгар»  мен он
үшінші  ғасырдағы  -   «Қара  Қатай»  -  Қарақ  атай  -   Қара 
Қытайлықтардың  ұрпақтары!  Бұл  «Қара  керейдің»  «Қарасы»  ежелгі 
тегі — «Қара қан» - қара халықган шыққандығын дұрыс беріп тұрса да, 
«Керей» кездейсоқ, кейін берілген ат.
ҚАЗЫБЕК
Қазақ  халқының  ертеден  келе  жатқан  тарихи  дастандарының 
бірі  «Қозыкөрпеш  -   Баян  сұлу»  дастанында  Баянның  әкесі 
Қарабайдың Сарыбаймен бірге тауда аң аулап жүріп кұдаласқандары, 
содан Сарыбайдан үлы Қозы, Қарабайдан қыз Баян туғаны  айтылады. 
Содан  Сарыбай  өлген  соң  қызымды  жетім  ұлға  бермеймін  деп
Қарабайдың  Арқаға  ауып  кеткені,  оның  көшкен  тауы  -   «Күреңбел» 
екені  анық  берілген.  Сол  «Күреңбел»  — қазіргі  Жетісудағы  Жоңғар 
тауы!  Арыслан Сарқытайдың да осы тауды  мекен  еткені,  оның Қапал 
жерінен  табылған  «Арыслан»  деген  алтын  жүзігі  туралы  Шоқан 
Уалихановтың  жазып  қалдырғаны  мәлім.  Демек,  сол  «Сарық 
атай»мен «Қарақ атай» деп жүргендеріміз «Қозьпсөрпеш -  Баян сұлу» 
дастанындағы  Сарыбай  мен  Қарабай!  Өйткені,  Сарық  атайдың 
Шыңғыс  ханының  қолдарының  бір  бөлігін  бастап  Қытай  жерінен 
жапондарға  қарсы  теңіз  арқылы  шабуыл  жасап  бара  жатқан 
сапарында  теңіз  тайфунына  ұшырап,  «карык  болып», 
суға  батып 
өлгені  туралы  Қытай,  Корея  тарихшылары  жазып  қалдырған.  Ал 
«Қарақ  атайдың»  Арқаға  барған  жерінде  қаза  болған  қызы  Баян  мен 
күйеу баласы Қозыға салдырған тас моласы қазір де тұр.
Бұдан  шығатын  корытынды  «Қозыкөрпеш  -  Баянсұлу» дастаны 
шынайы  тарихтан  алынған.  Тек  қазақгардың  кейінгі  замандарының
42

модасына қараи Сарық  атайды -  Сарыбай, «Қарақ атайды»  - Қарабай 
деп  сәл ғана өзгертіп  атағандары  болмаса  осы  екі  атаның  екеуінің де 
ата 
коныстары  бір  жер  -   бұрынғы  Күреңбел,  қазіргі  Жоңғар  тауы 
екені анык болып отыр.
Біздің  ендігі  міндетіміз  жоғарыда  сөз  болған  Қарақан,  Қарақ 
атай, Қарабайлардан қалған үрпақ жалғастығын табу.
Артгарына  аса  кызық  мүра  калдырған  атақты  айтыс  ақындары 
Кемпірбай  мен  Әсеттің  арыз  -  қоштарын  естімеген  қазақ  жоқ.  Көп 
адамдар — «Ассалау мағалайкүм Нар Кемпірбай» деп Әсеттің аузымен 
басталатын  өлең жолдарын  жатка  айтып та жүр.  Бірақ солардың  көбі 
Әсет 
пен 
Кемпірбайдың 
өнер 
жақындыктарына 
қоса  туыс 
жакындыкгары  бар  екенін  аңғара  бермейді.  Ал  бүлар  сөз  болып 
отырған  арыз  -  қоштарында  бірі  інісі,  екіншісі  ағасы  ретінде
сөйлеседі. Соның шындығын қайдан табамыз.
Әсеттің:
Сүрасаң руымды Қара Шордан 
Жаралған ата - бабам аса молдан.
Жасымда Хазіреттің шәкірті едім
Осы  өлең  алып  шықты  орта  жолдан,  — дейтін  өлеңіндегі  өзінің 
ата-тегі  туралы  осы  дерегін  әйгілі  Ырысжанмен  айтысында  да 
қайталап:
Шарам кеңнен шабылған Қара Шормын
Тартамын 
асықпасаң  табағыңды, 
—  дейтіні 
де 
мәлім. 
Кемпірбайдың ата тегі 
ІІГшке 
ақын ашып кеткен.
Бар қүдай жігіт күнде кылғай жолды.
Ізденіп әрнәрсеге көңлім толды.
Шілденің он бесінде Сауын айтып,
Жаныстың Сэтібайының асы болды.
Тәуекел дариясына бетім жудым,
Әзіл сөзден қорықсам неге тудым?!
Сол асқа жүрт жиылған барайын деп.
Жартып жалғыз Көктің тілін будым..

 
деп,  Сөтібайдың асында өзінің  Шөжемен  айтысқанын  осылай 
бастаған Кемпірбай басында Шөжені сыйламай:
Алатау Сарыарқадан көктей өтіп 
Асыма шақырмаған келдің жетіп 
Басында дағарадай сәлде барсып,
Өзіңді указ молдаға есептетіп,
Біреуге мал, біреуге жан қайғыда 
Барасың сокыр қайда жетектетіп?!
43

Қап-кара қара кесек күңнен туған 
Би болып Қазыбектің белін буған 
Жасынан  аға сыйлап көрмеғен ит,
Деймісің сені сыйлар мына антүрған! -
деп сонда жауап берғен Шөже де Кемпірбайдың да руы — «Қара 
кесек» екенін «күң» деп кемітсе де аша кеткен.
Сүрасаң руымды «Қара кесек»,
Досымнан  дүшпаным  көп  қылған  өсек...,  — дейтін  Мәди де  осы 
Өсет пен Кемпірбай түстас ақындардың бірі. Сонда Арғын руларының 
арасында  арттарына  асқақ  ән,  асыл  сөздер  қалдырып  кеткен  өнердің
осы  үш  бірдей  ерен  жүйріктері  —  «Қара  кесек»  руынан  шықкан
адамдар екен. 
г
Бүл  қандай  қүбылыс?  Кейіннен  пайда болған  кездейсоқтық  па? 
Әлде  тарихта тамыры  бар,  әріден  келе  жатқан  арналы  ағыстың  аяғы 
ма?  Табиғатга  тамырсыз  тағдыр,  тарихсыз  таным  жоқ.  Бүгінгі  бар 
кешенің келешегі. Кешігісіз бүгінгі жоқ, бүгінгісіз ертеңгі жоқ. Демек, 
сулар  жиылып  көл  болатыны,  рулар  жиылып,  ел  болатыны  секілді, 
бүгінгі  қазақ  халқы  да  тамырлас  та,  тағдырлас  тарихтың  талай 
кезеңдерін  бастан  кешірген  кешегі  ру  — тайпаларының  қайсысының 
болмасын тамыры тереңнен тартылған тарихы  бар.  Қазақ арасындағы 
«Қара кесек» те сондай рулардың бірі, түбін қусаң -  тіпті ірі!  Олардың 
бүрынғы  бабаларының  —  «Қара  кесек  Шормыз  қүдайдан  соңғы 
зормыз»  дейтін  де  тегін  айтылмаған  сөз  екен  аңғарылады.  Бүған 
алыстағы  арғыдан емес жақындағы  бергіден де  мысал табуға болады. 
Атап  айтқанда,  қазақ халқының он  сегізінші  ғасырда «Ат баеына күн 
туып  ауыздықпен  су  ішкен,  ер басына күн туып,  етігімен  су  кешкен» 
түсын  алсақ  та  «Қара  кесек»  руынан  шыққан  —  «Қаз  дауысты 
Қазыбек»  қарсы  алдымызда  түрады.  Өйткені  Қазыбек  болмаса, 
Абылай жоқ, Абылай болмаса, Қазақ хандығы жоқ. Қазақ болмаса осы 
тарихтың  бәрі  жоқ  болар  еді  ғой.  Ендеше,  Қазыбек  қазақ тарихынан 
қаға беріс қалдыра салуға болмайтын адам, яғни тарихи түлға.
Қазыбектің  есімін  еске  түсіргенде  оның  ақын  атасы  Асан 
«Қайғылы»  да  ойға  оралады.  Өйткені  оның:  «Су  түбінде  жатқан  тас 
жел  толқытса  шығады  ой  түбінде  жатқан  сөз  ел  толқытса,  шығады» 
деген терең философиялық мәні  бар  сөздері  сияқгы Қазыбек те  қазақ 
хандығының  тағдыры  таразыға  тартылып  түрған  түста  өзінің  «Ой 
түбінде  жатқан  нақыл  сөздерін»  толқыған  елмен  бірге  толғанып 
шығарып,  Абылайды  қалмақ  түтқынынан  алып  шыққаны  мәлім.
Өйткені,  ол  сонау  жетінші-сегізінші  ғасырларда  халық  басын  қүрай 
білген «Қара кісік Шордың» үрпағы ғой.
44

ҚАБАНБЛЙ
Ендігі  мөселе  батыс  саяхатшылары  Плано  Карпини  мен 
Вильгельм  Рубруктердің  он  үшінші  ғасырдың  орта  шенінде 
«Қаракытайлардың жерінде  түрады»,  деп  жазып  кеткен  Кен  ханның 
конысы  болған  Алакөл  алкабында  түратын  «Қаракерей»  руларына 
тайпалық  атау  беріп  кеткен  Қабанбай  батыр  кім  еді?  деген  сүрау 
төнірегіндегі  ой  толғап  көру.  Қабанбайдың  Абылай  туы  астына 
жиналатын  қазак  колдарының  Бас  батыры  болғаны  жүртка  мәлім. 
Оның  кан  майдандағы  жекпе-жекте  қалмақ  қолының  Ту  басшысы 
Шырышты  атынан  аударып  алып,  қырғыздардың  қолбасшысы  Атеке 
жырықты  ат  үстінде  найзалап  өлтіргені  де,  сондай-ақ,  жонғар 
басқыншыларын  қазақ  жерінен  қуып  шығып  тастап,  «Барлык» 
тауларынан  асырып  тастап,  өзі  өлгендесүйегін  Қазақ  пен  Қытай 
жерінің  шекарасына  койдырғаны  да  мөлім.  Ал  сол  Қабанбайдың 
батырлығымен  қоса ақындығы да болған кісі  еді, деп жүртты  сендіру 
киын.  Өйткені,  халықтың  көбі  батыр  адам  тек  қара  күштің  ғана  иесі
( Ц
деп түсініп, шешендік пен акындык батыр емес адамдардың үлесі деп 
біледі.  Бірақ  «Шын  жыласа  сокыр  көзден  де  жас  шығады»  дейпн 
мөтел  барындай,  Батыр  шынымен  қорғаны  болып  туған  адам  болса, 
ақындык  пен  шешендіктен  де  күралақан  қалмайды. 
өйткені  «Ой 
түбінде  жаткан  сөз  ел  толкыса  шығады»  деп  қазақ  ақындарының 
агасы  Асан  «қайғылы»  айтқандай  батыр  емес  адам  халыққа  басшы 
бола алмайды,  халык  басшысы  болған  адам  «ой түбінде жаткан  акыл 
сөзін»  сыртка  шығара  алмайын  мақау  бола  алмаиды.  Өйткені, 
жауының  бетін  кайтаратын  білегінің  күшіне  сай  елін  соңынан  ерте 
алатын тілінің үші де болуы шарт!  Мүны біз «Батыр Түңғиык» - Асан 
«кайғылының»  өз  басынан  өткізіп,  оның  тозған  түріктерді  тогггай 
білген ақындық сөздерінен аңғарамыз. Сондаи бір мысалды берпндегі
Махамбет батырдан да кездестіреміз.
Ереуіл атка ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,
Ерлердің ісі бітер ме?
Осы  сөздерімен-ақ Махамбет халықты  ереуіл  атқа  мініп,  егеулі 
найзаны  қолға  алып,  ерлік  іске  шығыңдар!,  деп  үран  тастап  түрған
жоқ па?
Осы  сиякты  халыкка  қайрат  беріп,  ерлікке  рухтандаратын 
үранды 
сөздерді 
біз 
он 
сегізінші 
ғасырда 
жасаған 
батыр 
Актанберлінің аузынан калған сөздерден табамыз.
45

Күлдір де- күлдір кісінетіп, 
Күреңді мінер ме екенбіз? 
Күдеріден бау тағып,
Күреуке киер ме екенбіз? 
Жағасы алтын, жеңі жез, 
Шығыршығы торғай көз 
Сауыт киер ме екенбіз?
Ор қояндай жүгіртіп,
Аш күзеңдей бүгілтіп, 
Жолбарыстай шүбарды 
Таңдап мінер ме екенбіз?
Сол Шүбарға мінген соң, 
Қоңыраулы найза қолға алып, 
Қоңыр салқын төске алып, 
Қол төңкерер ме екенбіз? 
Жалаулы найза қолға алып, 
Жау қашырар ма екенбіз? 
Тобыршықты әндіген 
Толғап тартар ма екенбіз? 
Тобылғы түбі қ^ралай 
Бытыратъш атар ма екенбіз? 
Тоңылғы сапты қамшы алып, 
Түмар мойын ат мініп,
Қоныс та қарар ма екенбіз? 
Жарлауға біткен жапырақ 
Жамылсақ тоңар ма екенбіз? 
Жазыққа біткен бүлдірген 
Сүғынсақ тояр ма екенбіз?
Ел жиылып жайлауда 
Жақсылар кеңес қүрғанда 
Мүртыңнан өрге шаншылып, 
Бүрында сөйлер ме екенбіз?
Уа, Қарт Бөгенбай!
Қүяр жауын аспаннан 
Қара бүлт торласа.
Пәлекеттер де кебейер
Жігітті  жігіт қорласа. 
Ақбөкен келіп жығылар 
Алдын қазып орласа. 
Пенденің бағы ашылмас
46

Маңдайы қалың сорласа.
Дүшпан корлап не кылмақ 
Бақыт басқа орнаса.
Қьінаптан қылыш суырмай 
Қарысқан жау бүкіл етпес.
Жуылмай қасық қанымен 
Намысқа тиген кір етпес.
Шабыссақ ,қане, шығып көр 
Жау емессің күш жетпес.
Дара боздай қолбасы,
Абыройын кірлетпес!
Үрын келген күйеу қайда,
Жесір қайда түл етпес?
Жендетті көрсет көзме,
Желіккен басты кім кеспес!
Жауыңды жүндей түткізіп,
Қанды көбік жүткызып,
Жайратамыз осы кеш!
Актанберлінің  осы  өлеңдерінің  алдыңғы  бөлімінде  «Ақтабан  -
Шүбырынды»  алқабын  көрген  қазақтардың  арманы  айтылған.  Ол 
арманында  бірінші  кезекте  түрған  жауынгер-жасақтар  жинау, 
олардың  астына  ат  мінгізіп,  үстіне  сауыт  кигізіп,  қолдарьгаа 
қоңыраулы  найза  үстатып  жорыққа  аттандыру.  Сөйтіп  жауласқан 
жауын жеңіп, тәкаппар, үстем мереймен «Мүртын көкке шаншытып», 
бітім-билігін  айтуға  қол  жеткізу.  Ол  үшін  «Күлдір-күлдір  кісінетіп, 
күреңді  мініп,  күдеріден  бау  тағып,  кіреуке  киіп,  коныраулы  найза 
қолға  алып,  қоныр  салкын  төске  алып»,  жау  шебіне  тию  керек.  Бүл 
ерлердің ғана  істер ісі. Мүнсыз жеңіс жоқ!  Сондыкган да бүл арманға 
жетудің  алғашкы  кадамы,  халықты  ерлікке  шақырып,  жаппай 
қаруланып,  «Аттан»  деген  үндеу!  Белгілі  бір  топтың,  немесе  бір 
рудың  ғана  емес,  бүкіл  халыктың  арманы  болып  отырған  мүндаи 
«үндеуді»  екінің  бірі  емес,  елін  сөзіне  сендіріп  соңынан  ерте  алатын
ер адам ғана айта алса керек.
Ақтанберлінің осы термесінің соңғы  жағы  оның экономикалык
бағдарламасы  есепті.  Онда  «Ақтабан  Шүбырынды»  болып  аштық
көрген,  азап  шеккен  босқындардың 
алдында  қандай  үміт  күтіп
түрғаны  болжам  ретінде  айтылады.  Егер,  жат  елдік  жауларды
жерімізденқуып  шығып,  өзіміздің  бүрынғы  ата-мекен  —  Алтын
бесігімізге  кайтып  оралатын  күн  туса-  «Онда  ойпаң  жерге  он  отау,
кырлы жерге  қырық қостан тіктіріп» қымызға қанып, кызықка батып,
47

байлықтың астында қалар едік. Сондай дәулет басымызға конғасын да 
соның  ауыр  салмағын  көтеріп  тұра  алар  ма  едік?»,  — деп  айтылған 
арман  арқылы  халықты  сол  байлыққа  жетуге  жетелейді.  Бұл  да 
«Бақытыңды  барып  тап»  деп  халыкгы  қайраттандырып,  жорыққа 
шақырған бағдарламалы насихат.
Ақтанберлінің жоғарыда келтірілген термелеріндегі  Бөгембайға 
арналған  бөлімінде  тағы  бір  кұпия  сырдың  күлпы  жатыр.  Өйткені 
Бөгембайдың  «Ақтабан  шүбырынды»  заманында  қалмақтарды  куған 
қазак  жасақгарының  батыр  қолбасшыларының  бірі  болғаны  мөлім. 
Атап  айтқанда,  сол  заманда  туған  батырлық  жыр-дастандардың 
бәрінде  де  «Қабанбай,  қарт  Бөгенбай»  болып  қазак  қолдарының  бас 
қолбасшысы  болған  Қабанбайдан  кейінгі  кіші  батыр  дәрежесінде 
Бөгембайдың аты  аталып отырады.  Демек,  Бөгенбай  өзіне  бағынатын 
басқа  батырлардың  айтканына  көніп,  айдауына  жүре  коятын 
қолшоқпар  адам  емес.  Одан  жоғары  тұрған  екі-ак  адам  бар.  Оның 
біріншісі  —  хан  Абылай  да,  екіншісі  бас  қолбасшы  Қабанбай! 
Осылардың  біреуі  айтқан  нүскау  болса,  өрине  Бөгенбайдың  күлақ 
асып  тыңдауға  да,  орындауға  да  тиіс  екен  сөзсіз!  Ал  олардың 
біріндей-ақ,  Бөгенбайды  қайрап  «Жеңеміз  жауды  бүгін  кеш»  деп 
жорыққа  аттан  деп  нүскау  беріп  тұрған  Ақтанберлі  кім?  Ол 
Бөгенбайдың  бағынышты  адамы  ма,  әлде  бағынатын  адамы  ма?  Егер 
қазақ  қолдарьга  түтастай  жорыққа  аттандырып,  «бүгін  кештен 
қалдырмай»  жеңіске  жетудің Абылай  мақүлдаған  жоспары  жасалған 
болса, сол жоспарды жариялаушы кім?
Бір  ғажабы  қазақгардың  қалай  да  жеңеміз  деп  үміттенген  сол 
соңғы  жорығына  Бөгенбайды,  қайрап  салып  отырған  нұсқау-талап 
Қабанбайға  емес,  сондай-ақ,  Қабанбайдың  атымен  емес,  Бөгенбайға 
Ақганберлінің  аузымен  айтылған!  Мұнысы  қалай?  Әлде  «Қабанбай» 
Деп  жүрген  батырымыз  сол  Ақтанберлі  ме  ?!  «Қүпия  қүлпы»  деп 
отырғанымыз  осы!  Сонау  «Түрік»  атанған  тұстарынан  бері  карай 
өзінің  Бас  батырларын  азулы  аңға  теңеп  символдық  атақ  беру  қазақ 
халқының  қалыптасқан  дәстүрі  болған.  Мысалы,  екінші  түрік 
қағанатын  күрған  Мұқали  сол  тұста  тасқа  жазылып  қалған  өсиет 
сөздерінде  «Қапаған»,  «Жаллы  ер»  атанған  болса,  ол  қырғыздьщ  - 
«Манас» жырында — «Қабылан» атанған. Сол «Қабылан» келе келе Ер 
асыл аң Арыслан болып та өзгереді.  «Ақтабан Шұбырынды» тұсында 
аты  шыққан  қазақтың  бас  батыры  «Қабанбай»  да  осы  сияқты  қазак 
халқының  ежелгі  дәстүрі  боиынша  Ақганберліге  берілген  азулы 
аңның  символдық  атауы.  Бүл  арадағы  «қабан»  қазіргі  атап 
жүргеніміздей шошқаның қабаны емес, ежелден есте сакталып қалған 
«Қабыланның»  сәл  өзгерген  түрі.  Өйткені,  қазақта  —  «Қараңғыда
48

Қабан  күркірейді»  дейтін  сөз  бар.  Бүл  «Қабылан  күркірейді»  деген 
дүрыс үғым беретін ескі сөздің бүрыс үғым беретін жаңа түрі. Өйткені 
Қабылан,  яғни  казіргі  айтуымен  айтсақ,  Арыстан  ғана күркірейді.  Ал
Шошқаның  «қабаны» 
өзінің  табиғатында  күркірей 
алмайды, 
қорсылдайды.
Тегінде  бүрынғы  «Қабылан»  келе  -  келе  «Арыстан»  болып 
баскаша  аталъш  кеткендіктен  де  енді  «Қабылан»  деп  атайтын  басқа 
азулы  аң  жоқ  болғандыкган  да  кейінгі  үрпақтар  «Қабыланды»  сөл 
өзгертіп  «Қабан»  деп  шошқаға  тели  салса  керек!  Бүл  «Қабан»  бүгін 
шошкаға  телініп  жүргенімен,  он  сегізінші  ғасырда  сол  бүрынғы 
«Қабылан»  мағынасында  қолданылған.  Тек  қазақ  халқының  рулық- 
феодалдық  қүрылыс  жағдайында  жер-суы  көп,  малды  байларға 
бағынышты  болғанына  байланысты  бүрынғы  «Сарық  атайды» 
Сарыбай  деп,  «Қарақ  атайды»  Қарабай,  деп  жаңаша  атап  кеткендері 
сияқты.  Актанберлі  батырға берілген  «Қабан»  атағына «бай»  эпитеті 
қосылып «Қабанбай» аттанып кеткен.
Бүл  сөздердің  шындығына  кез  жеткізу  үшін  сол  Ақтанберлі  - 
Қабанбайдың түстасы болған Үмбетей жырауды тыңдап көрелік.
Ей Ақтанберлі Қабанбай!
Суытпа босқа түсіңці,
Қайрама онша тісіңді,
Сырт тазасы не керек,
Тазарт әуел ішіңді.
Салмақгасаң айта ғой 
Хан алдында күшіңді,
Елімді иесіз деймісің,
Ерімді киесіз демейсің,
Алты арыска білдірмей 
Басып жеймін деймісің 
Батпан батпан міні бар 
Қабанбай бітім қылыңдар.
Міне 
Үмбетей 
жырау 
да 
«Қабанбайға» 
Ақтанберлінің 
«Батырлардың  батыры»  болғандығына  байланысты  оған  «Қабанбай» 
деген  лақап  ат  берілгеніне  куәлік  беріп  кеткен!  Сол  Қабанбай  да 
баяғы  «Қара  кісік  Шор»  сияқты  төре  нөсілді.  «Ақсүйектерден»  емес, 
Қара  қан  — қара  казақтан  шыққан  адам  болғандықтан  «Қара  кедей», 
содан  кейін  «Қара  керей  Қабанбай»  атанып  кеткен.  Осы  деректерде 
көріп  отырғанымыздай,  сонау  сегізінші  ғасырда  қара  қан  халықтан 
шыккан  Қара  кісіктің  Шор  болып  түрік  қағанаты  жасақтарының
49

қолбасшысы  қызметін  атқарғаны  секілді  он  сегізінші  ғасырда  қара
қазактан  шыққан  «Қара  кедей»  Қабанбай  да  зор  болып,  қазақ 
жасақтарының  қолбасшысы  қызметін  атқарған. 
Сонымен  қатар 
Қабанбайдың да  «Жау  тайдырар  күші  ғана  емес,  жат  айдығар  ісі»  де 
болған.  Өйткені,  ол 
қазақ  халқын  «Күреңге  мініп,  кіреуке  киіп, 
қоңыраулы найза қолға алып, қоңыр салқын төске алып жауды қууға» 
шақырған Ақтанберлі ақын ғой.
ҚАНҒА БІТКЕН  ҚАСИЕТ
Таудан аққан тас бүлақ
Тасыса құяр теңізге
Жақсыдан қалған жас үрпақ
Тартпай  қоймас  негізге  ,  — деп  бүрынғы  бабаларымыз  айтып 
кеткендей,  осы  арада  қазақ  халқының  қашаннан  бері  қалыптасқан 
қанға  сіңген  қасиеттерінің  бірі  үрпактан  үрпаққа  үласып  келгенін 
айтпай  кетуге  болмайды.  Ол  қара  халыктан  шыққан  «Қайғылылар» 
қасиеті.  Атап  айтқанда,  сонау  жетінші  -  сегізінші  ғасырларда  екінші 
түрік  қағанаты  халқын  қүрап,  сексен  жасқа  келіп  қартайғанша  -  
«Елтеріс  қаған  еліне  ақыл  айтқан»  Асан  «Қайғылы»  Түңғиық сиякты 
«Ақтабан  Шұбырынды»  заманында да Қара  халықтан  шыққан  «Қара 
кісік  Қазыбек»  пен  «Қара  кедей  Қабанбай»  қазақ  халқының  қара 
шаңырағын  қайта  көтеру  қамымен  «кайғылы»  болып  өздерінің  «Ой 
түбінде  жатқан  ақыл  сөздерін  ел  толқығанда  шығарып»  азғандарға 
ақылшы,  тозғандарды  топтаушылар  бола  білген.  Бұлардың  бірі  қазақ 
халқын  қайратты  қалқанымен  қорғап  қалған  болса,  екінші  -   сол 
қазақтың ханы  Абылайды  да  қара тілдің  қасиетімен  ажалдан  айырып 
алған.  Бірі  -  өткір  найзаның  ұшымен  жауды  қуаласа,  екіншісі,  өткір 
гілдің  күшімен  дауды  қуалаған!  Хапқына  қылған  сол  қызметтерімен 
бірі — батыр, екіншісі — би атанып ел есінде өшпес із қалдырған.
Қазақ 
халқының 
—  «Көл 
орны 
күр 
жатпас» 
дейтін 
көрегенділікпен  айтылған  мөтелдей,  қара  халықтан  шыққан  үш  асыл 
ақынның  соңында  қалған  үрпақтары  дәстүрлі  үрдісті  жалғастырды. 
Олардың  берпнге  дейтін  келіп  бізге  мөлім  болғандары  «Қара  кедей» 
Қабанбай  үрпақтарынан:  Алшынбай,  Кеншібай,  Сүргай,  Жылтыр, 
Жаныүзақ, Түбек,  Әріп  ақындар.  «Қара кісік»  Қазыбек үрпақтарынан: 
Кемпірбай, Мөди,  Әсет ақындар.  Осы  арада ойландыратын бір жайт -  
Қасыбектің 
«Қаз  дауысты»  атануы  қалай?  Оның  ақын  адам 
болғандығы  өзінің  қалмақ  ханы  Ғалдан  Цереннің  түтқынынан  қазақ 
ханы  Абылаиды  қүтқарып  алған  сөздерінен-ақ  көрініп  түр.  Сонда  ол 
ақындығымен  қоса  өнші  де  болмады  ма  екен?  Егер  өнші  болмаса
50

калайша  «Қаз дауысты»  атанады?  «Қара  кісік»  Мөди  де  өншілігімен 
әйгілі  болса,  Кемпірбайдың  да  -   Көк  кептер  деген  өні  болған. 
«Көмекей  көк  қакпасын  әнмен  ашса,  бүлбүлмын  даусы  көкте 
дамылдаған»,  -   дейтін  Әсет  ше?  Асылы,  қаздай  қалықтатып, 
шағаладай шалыктатып ән салатын музыкалық таланты да таудай биік 
адам болғандықтан «Қаз дауысты» атанған ғой Қазыбек.
Осылар  сияқты  «Көл  орны  қүр  жатпастың»  тағы  бір  мысалын 
баяғы  Асан  «қайғылы»  -  «Түңқақтын»  түқымымыз  дейтін  кенші

түнғаттардан  да  табамыз.  Олар  найман  ішіндегі  Тастемір  Сакайдан 
шыкқан  адамдар:  Тәйкөт,  Толғанбай,  Ахмет,  Бекетбай,  кобызшы 
Молыкбай  және 
атақгы 
ақын  Сара.  Бүлар  бүрынғы  Асан  «қайғылы», 
Актанберлі Қабанбай, Қаз дауысты Қазыбек сынды ақьш да,  батыр да 
бабаларының 
өнерлерін 
өшірмей, 
үлгілерін 
өртемей, 
алыс 
ғасырлардан  алып  келіп  бізге  беріп  кеткен  түхшарлардың  түяғы, 
сүңқарлардың қияғы есепті адамдар.
Басына бір биіктің шығар Шыңар,
Мезгілі біткенінде күлап сынар.
Төңірегі тамырынан қайта көктеп,
Түрған жерін қүр қоймай тағы шығар.
Түпті нәрсе түгелдей жоғалмайтын,
Ежелден келе жаткан дағдысы бар...
Бүл  ежелгі  кеншілердің  бір  бөлігі  Найман  мен  Садыр  рулары 
арасында кейін «Кенжебай» атанып кеткен атадан шыққан ІІІөпиекпң
Ахметі дейтін ақынның сөзі!
Осы  тамырлы  өсімдіктердің  табиғатына  тән  жаппыға  бірдей
тартылыс  заңы  адам  тарихына  да  катысты  ғой!  Кешегі  кенші  түрік 
болмаса,  кейінгі  қазактар  қайдан  келсін?! 
Асан  «қайғылы», 
Актанберлі  -   Қабанбай,  Қаз  дауысты  Қазыбектер  сиякты  бүрынғы 
бабалары  акын  болмаса  кейінп  Әсет,  Әріп,  ақын  Сара  қайдан келсін! 
«Түпті  норсе түгелдей жоғалмайдыны» осылар - ақ растап түрған жоқ 
па?  Осы  мысалдардан  көріп  отырғанымыздай  әрбір  адам  аты  арғы 
аталарға,  ру-тайпаларға  жалғасып,  ру-тайпалар  үлт  күрамына 
косылып,  қазақ тарихының  желісі  жасалады.  Жер  бетінде  тамырсыз, 
түкымсыз  бірде-бір  өсімдік  жоғы  сияқты  тарихта  да түкымсыз  бірде 
бір жол жок:  тек сол тарихтың тамырын танып, тағдырын тани  алмай 
жүрген  немесе  табылған  тамырлардың  өзін  табанымен  таптап, 
қаламымен 
қаралап, 
өшіргішімен 
өшіріп 
жүрген 
«дүмше 
тарихшылар»  ғана  бар.  Олардың  паиымдауынша  өткендердің  бөрі 
ессіздер  де,  бүрьгағылардың  бөрі  бүзықгар.  Сондыктан,  кешегісін
51


білген кісі «кеселді», руын агаған  адам  «ұлтшыл» деп  уағыздагі келді
сол  дүмшелер!  Мүнысымен  олар:  «Адамдардың  бәрі  бірдей,  үлттык 
та,  рулық  та  айырмасы  жоқ  бір  станоктан  жасалып  шыккан  жанды 
робаттар», -  деп уағызсақ барып түрған «интернационалистер» болып 
көрінеміз»,  деп  дөлелдеді.  Ал,  нағыз  интернационализм  үлттарды 
«үлы»  деп  ,«үсақ» деп  сортқа бөлу,  бірін  жат,  екіншісін  жақын  көру, 
бірінің  тарихын  танып,  екіншісінің  тарихын  таптау,  бірін  мактап, 
екіншісін  даттау,  болғандарын  бұрмалап,  үрпақгарын  ұрмалау  емес, 
қоныстас  отырған  халықтардың  тарихы  тамырлас,  өзара  тағдырлас 
халықгар  екенін  анык  біліп,  бірін-бірі  білісіп  үсуына  береке  -  
бірлікте,  татулык  пен  достықта  өмір  сүруге  бастайтьш  саяси 
саналылық болса керек.
52
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет