Тәңірберген Қалилаханов



жүктеу 1.01 Mb.
Pdf просмотр
бет2/10
Дата14.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
адамдардын  бірі  «Цысу  бюй  Або  Дагань»  деген  адам  делінген. 
Мүндағы  «Або  Дагань»  -   «Всемирная  история»дағы  «Апа  Таркан» 
екені күмәнсіз, ал «Цысу бюй» деген не? Бүған да жауап бар. Ертедегі 
Түріктер әскерді  -  «Сү»  деп  атаған.  Күлтегінің  ескерткіш тасындағы 
:«Сү  келті»,  «Сүсін  өліртім»  деп  бірнеше  рет  жазылған.  «Сү»  деген 
сөздердің  бәрінде  «Әскер  келді»,  «Әскерін  кырдым»  деген  мағына 
береді.  Қытайлыктардың  Түрік  сөздерінің  төркінін  түсіне  алмай 
«Цысу  бюй»  деп  жүргендер  «Сүсі  биі»  -  әскер  басы  немесе  «Апа 
Таркан»  деген  мағына  береді.  Қазақтардың  «түгел  сөздерінің  түбірі 
бір,  түп  атасы  Майқы  би»  дейтін  бабалары  Шыңғыс  ханның  бас 
колбасшысы  «Субудай»  деп  жүргеніміз  де  сол  ертедегі  Түріктерше 
«Сүсү биі» деген сөз! Со  да бүл да Моңгол сөзі емес, Қазақ сөзі.
Дүниежүзілік 
іарихта 
«Түңғиык>>  деген  сөздің  мағынасы 
табылмай,  ертедеп  Қытай  жазбаларындағы  «Эшидэ  юань  Чжень» 
деген  сөздерге  түсініктер  берілген.  Онда  «Эшидэ»  —  Түрік 
тайпаларының  ішіндегі  бір  мықты  рудың  аты,  «юань»  —  кытаи 
тіліндегі бірінші деген сөз. Сондай-ақ, Түрік тіліндегі «түңғыш» деген 
сөзде  «бірінші»  деген  мағына  береді.  Сондықтан  бүл  жердегі  —
«юаньді»  орыс  тіліндегі  «первый»  деп  үғуға  болады  делінген.  Ал,
«чжень»  деген  сөздің  мағынасы  мүлде  ашылмаи  қалады.  Сөитш, 
«юаньнің» «бірінші» деген мағынасы дүрыс табылған да, «Эшидэнің» 
мағынасы  дүрыс  табылмаған.  Өйткені,  сол  түста  бүкіл  Түрік  тілдес 
тайпалардың  басын  қосып  бір  кағанатқа  қаратуға  ықпал  жасай 
алатындай «Эшидэ» дейтін мыкты рудың болғаны рас болса, ол рудың 
аты  өшпей,  қазіргі  Түрік тілдес  халықгардың  бірінің  қүрамында  осы 
кезге дейін  сакталып  келер еді.  Амал  канша,  ондай  ру  аты  қазір жоқ. 
Демек,  бүрын да болмаған.  Сондықтан  «Эшидэнің»  мағынасын  басқа 
жактан  қарастыру  кажет. Мәселен, ертедегі  Қытай жазбаларындағы —
 
«Эшидэ»  деген  сөздердің  Түрік  тілдес  халықтардың  тілдеріндегі

төркіндері  «Еч-Ее».  Мүның орыс тіліндегі  мағынасы -  «Ум-сознание» 
деген  сөздер.  Қазіргі  қазақ  тіліндегі:  «Есті-есе  естияр>  дейтін 
сөздердің  түп  төркіні  сонау  Кенші  Түріктерден  жатыр.  Мысалы, 
Найман  ананы  қазақ шежірешілері  «Елтезер  Естібике  анамыз» деседі. 
Сол  Естібике  сияқгы  Түңгиықтың  түсындағылар  да  -   «Есіміз  Есті 
адамымыз»  деп  білген.  Ал,  қазақ  пен  қырғыз  халыктарынын 
тілдеріндегі көзге түсе беретін айырмашылықтарының бірі -  қазактың 
«с»  дыбысы  келетін  сөздерін  қырғыздар  -   «ч»  дыбысымен  сөйлейді. 
«Қазақ  киеді  ақ  қалпак,  Қырғыз  киеді  ақ  қалпақ».  «с»сы  мен  «ч»сы 
болмаса,  екеуінің  де  беті  жап-жалпақ»  дейтін  өзіл  нақыл  да  бар, 
«Ечтміз  апамыз  Айман  қаған  болдық  та  йатмыз  үчык  тэг  ерті»  деп 
сонау сегізінші ғасырда Күлтегінің Ескерткіш тасына жазылып қалған 
сөздер  Елтеріс  қаған  өлген  соң  жас  «Отыегенің»  қаған  болып  ел 
тізгінін  қолына  алғанға  дейінгі  аралық  жылдарда  елге  «Ее»  болып 
«Елбілгә қатынмен» бірге Кенші Түрік кағанатын басқарғаны тарихқа 
мәлім  Түңғиықгың  лақап  атгарының  бірі  — «Ее»  кырғызша  «Ечүм» 
болғандығын аңғартады.
Сол  ертедегі  «Есім»  атағы  орта  ғасырда  Шыңғыс  ханға  да 
беріліп,  Қазақтар  оны  -  «Еңсегей  бойлы  ер  Есім»  десе,  Қырғыздар -  
«Ер Ечей» деп атандырған. Сол Шыңғыс ханның ел басқару жөніндегі 
ережелерін Қазақгардың «Есім ханның ескі жолы» деп атағаны мәлім.
«Чжень» деген сөз ертедегі  Қытай тілінде жазылған деректерде 
екі жерде  кездеседі.  Оның біріншісі  «Всемирная  историяның»  Екінші 
Түрік қағанатының тарихына байланысты, Түңғиыктың Қытайша аты 
«Эшидэ юань Чжинь» дейтін түсінікгемеде, екіншісі Қытай мен Корея 
тарихындағы  «Бохай»  мемлекетіне  байланысты  жазылған.  Бүлардың 
біріншісіндегі  «Чжинь»нің  мағынасы  ашылмай  жүмбақ  күйінде 
қалған  болса,  екіншісіндегі  «Чжинь»  698-жылы  «Мальгаль-Мохэ» 
тайпалары  қүрған  «Бохай»  мемлекетінің  алғашқы  кезеңінде  аталғак 
атауы  «Чжинь»  еді  делінген.  Сөйтіп,  «Чжинь»  деген  сөз  екі  енеге 
телінген  бір  қозыдай  бірінде  Екінші  Түрік  қағанаты  тарихында  сол 
мемлекет  басшыларының  бірі  Түңғиықтың  аты  болып  жазылса, 
«Бохай»  мемлекеті  тарихында  сол  мемлекеттің  алғашкы  аты  еді 
делінген.  Бүған  Екінші  Түрік  қағанатының  Жоғарғы  қолбасшысы  -  
«Апа  Тарқан»  мен  «Бохай»  мемлекетіндегі  «Сү  сү  бию  Або 
Дагань»ды  қоссақ,  осы  мемлекетті  кезек  емген  бір  қозыдай  тағы  бір 
аталуды  —  «Апа  Тарқан»ды  көреміз.  Осы  екі  фактінің  өзінен  ғана 
«Бохай»  мемлекеті  деп  жүргеніміздің  өзі  сайып  келгенде  -   Екінші 
түрік  қағанаты  екенін  аңғаруға  болатын  еді.  Бірақ,  түрколог 
тарихшылар  бүл  үқсастықгың  тамырын  таба  алмай  келеді.  Біз  осы 
екіүдай  аталып  келген  мемлекеттердің  түптамыры  бір  дегенде
12

мемлекеттщ

 

екеуінің  де  тарих  сахнасына  шыққан  мезплі 
оірінші-жетінші 
ғасырдың  аяғы  сегізінші  ғасырдың  алғашқы  жылдары.  Екіншіден, 
екеуінің  де  ту  тіккен  территориясы 
бір  -   ертедегі  Қытай
империясының  Терістік  -   Шығысы.  Үшіншіден,  екеуінің  де  Қытай 
империясының  езгісіне  қарсы  көтерілген  халықтардьщ  күшімен 
дүниеге  келгені.  Төртіншіден,  Қытай,  Корея  тарихтарында  «Бохай» 
мемлекетін  қүрған  «мальгаль  -   мохэ»  дейтін  түрік  тайпалары 
делінген.
Осылардағы  Қытай  тілінің  ыңғайына  карай  сәл  бүзылып 
берілген «мохэ»нің қазақ тіліндегі -  «моқал» екенін, сондай-ақ, Қытай 
тіліндегі  -   «мальгаль»дің  қазақ тіліндегі  — «моғалдар»  екенін  аңғару 
да  қиын  жүмыс  емес.  Өйткені,  бүл  мемлекет  бүрынғы  Кенші 
мүжықтар 
күрған 
Бірінші 
Түрік 
қағанатының 
кираған 
қабыргаларының  орнына  қайта  кұрылған  тағы  да  сол  «Мокал-
Мүжықтар»дың мемлекеті ғой.
Қытай,  Корея  тарихында  «Бохай»  мемлекетінің  бірінші  қағаны
«Тэ  Чоен»  деп  аталған.  Ал  заманымыздың  бастапкы  ғасырларында 
қазіргі Корея түбегінде құл иеленуші мемлекетгер құрып түрған түрік 
тілдес  халыктардың  күлдыктан  азат  адамдарды  «Тегін»  деп  атап, 
жасактарын  сол  тегіндерден  жиып,  жеке  жауынгерлерді  «Тегін Чоң» 
деген.  Осы  жауынгерлік  атау  Қытай  тілінің  ыңғайына  қарай  «Тэ 
Чоен»  больза  жазылған.  Сондыктан  кырғыз халқының қазак тіліндегі 
«Алып»  дегенд»  х:Чон»  дейтіні  сиккты,  кытаидың  «Тэ  Чоен»ьш 
кырғызша — « • егін Чоң», казақша — «Тегін алып» деп, ал «Тэ Чоен»ды 
кырғызша -  «Чондардың тегіні», казакша — «Алыптардың алыбы» деп 
ұғуға  болады.  Бұған  да  екінші  Түрік  қағанатын  қүрған  Елтеріс 
кағанды  Түңғиықтын  «Алып  қаған»  деп  таска  жаздырып  кеткен 
куәлігі  де  бар  ғой!  Демек,  «Бохаи»дың  «Тэ  Чоэны»  -  Түрік 
қағанатының -  «Алып Елтерісі -  Алып Ел етміші»!
Сонда  бұлардың  «Чжень»ге  қандай  қатысы  бар?  Қатысы  сол,
Екінші  Түрік  кағанаты  «Жиын  тауда»  күрылған.  Сол  «Жиын  тауды» 
кытайлыктар  өз тілінің  ынғайымен  «Иинь  Шань»  деп,  «Тукен  Чань» 
деп  жазған.  Сондыкхан  да  Екінші  Түрік  кағанатын  кұрған  кенші 
мұжыктар  өздерінің  жиынын  а  жариялаған  мемлекетін  басгапқыда
«Жиын» деп атаған.
Қай 
заманда  болмасын  халыктың  қалың  қабаттарының 
катысуымеи кұрылған мемлекет «Жиын»ның жемісі болып табылады. 
Өйткені,  көптің  күшімен  келген  өкіметті  жеке  адамдар  бірден 
меншіктей  алмайды.  Бүл  түста  қырылы п-жойылып  жүріп  ауыр 
'
пяппрн
  дігімрт  бияігін  женіп  алған  халық  бүкарасы  мемлекетп
13

баскарудың  жаңа,  өділ  төртібіне  жаппай  мүдделі  болғандыктан
мемлекетті  басқару  мөселелерін  белсенділікгіен  қатысып  өз  ойларын 
ортаға салуға тырысады. «Кеңесіп пішкен топ келте болмайды» дейтін 
түсініктері  бойынша «Жиынға»  неғүрлым  жиі  катысып түруды  халык 
қажет  етеді.  Сондықтан  да  мүндай  мемлекеттерде  халықтык 
демократия  күшті  болады.  Бүған  Ресейдегі  жүмысшы  тобының  1905- 
1907-жылдардағы  революцияларда  өздерінің  басқару  орындарына 
«Советы»  деп  атағандары  толык  дөлел  бола  алады.  Өйткені,  орысша 
«советоваться»ның  қазақшасы  «кеңесу».  Ал  кеңесу  үшін  алдымен 
«жиналысу» қажет екені мәлім.
Дүниежүзілік тарихта Жиын тауға, Қытай жазуы бойынша «Ийн 
Шань»ға жиылған Түріктерден «Кто жил внизу поднимались,  кто жил 
на  вершинах  гор,  спустились»  деп  Екінші  Түрік  қағанатының  халық 
жиыны  кеңесімен  дүниеге  келгені  ашык  айтылған.  Қағанаттың 
«Жиын»  аталу  себебі  сол  «Жиын»ның  қүдіретті  күш  екенін  бағалай 
білуде жатыр.
Осы 
«Жиын»ды 
Қытайлықтар 
өз 
тілдерінің 
ыңғайына 
жақындатып  — «Ийн  Чань»  деп  сәл  өзгертіп  жазған  да,  содан  барып 
Түңғиыққа «Эшидэ Юань Чжинь» деген атты жапсыра салған.  Ал бүл 
сөздер  сырт  қарағанда  түсініксіз  болып  түрғанымен  өзінің  ішкі 
мағыналары  жағынан  Түңғиықтың  Екінші  Түрік  Қағанатын  қүру 
жолындағы  қызметі  мен  мансаптық  дөрежесін  дүрыс  берген.  Атап 
айтқанда,  Эшидэ  жиьш  мемлекетінің бірінші дөрежелі  адамы  орысша 
«Эшидэ» 
первое 
лицо 
Чжинь» 
деп 
түр. 
Мүнысын 
біздің 
заманымыздағы  мемлекет  басшыларының  қызмет  дәрежелеріне 
сөйкестірсе  —  «Первый  Министр  —  Премьер  Министр  государства 
Чжинь»,  немесе  — «Председатель  Совета»  деген  мағына  береді.  Ал 
Түңғиықтың  Екінші  Түрік  қағанатының  қағанынан  кейінгі  Бірінші 
дәрежелі 
билеуші 
болғаны 
мәлім. 
Сондыктан 
да 
оны 
Қытайлықтардың  «Юань  Чжинь»  деп  тануы  заңды.  Өйткені,  Бірінші 
Түрік  қағанаты  қүлағаннан  кейін  өзінің  мемлекетгік  түтастығынан 
айрылып  бытырап  кеткен  түріктілді  тайпаларды  кайтадан  жиып,  бір 
тудың  астына  бастарын  қосып,  Елтерістің  төңірегіне  топтастырған 
адам  осы  Түңғиық  болғаны  мәлім.  Оған  Түңғиықтың  өзі  Мүқалиды 
Елтеріс  қаған  еттім,  «Жіңішкені  үзу  оңай,  жүқаны  бүктеу  оңай. 
Жіңішкені  таптаса  алып  қана  үзеді.  Жүқаны  қабаттаса  алып  қана 
бүктейді»  деп  ақыл  айтып,  бытырап  жүрген  түріктерді  «Жиналып 
бастарыңды  бір  жерге  косып  топтасыңдар  дедім»,  -деп  тасқа 
жаздырып  кеткен  сөздері  дәлел!  Түңғиықгың  «Сексен  жасқа  келіп 
қартаиғанша  Елтеріс  қаған  еліне  ақыл  аиттым»  деп  тасқа  жаздырған 
кысқа  сөздерінде  ел  басын  біріктіріп,  берекесін  нығайтуға  арналған
4

толып  жаткан  макал-мөтелдер  калдырып  кеткені  аңғарылады. 
Мысалы: «Жалғыздың үні шықпас, жаяудың шаңы шықпас», «Жалғыз 
жүріп  жол  тапқанша,  көппен  жүріп  адас»,  «Көппен  көрген  үлы той»,
«Көп болып  көтерген жүк жеңіл», «Көп қорқытады, терең-батырады», 
«Жалғыз  ағаш  орман  емес,  жалғыз  адам-қорған  емес»,  «Алтау  ала 
болса  ауыздағы  кетеді,  төртеу  тату  болса  төбедегі  келеді»,  «Ағайын 
тату  болса  ат  көп,  абысын  тату  болса  ас  көп»,  «Байлық түбі  береке» 
деген  сияқты  мақал-мәтелдер  бүрынғы  бытырағандарды  бірігуге, 
біріккендерді береке -  бірлікке шакырған үрандар есепті!
Осы  мақал-мәтелдердің  барлығының  қүлаққа  қүяры,  сайып 
келгенде  бір-ақ  сөз  жиналу!  деген  үран.  Сондықган  ертедегі  қытай 
жазба  деректерінде  «жиынды»  бүзып  «чжинь»  дегені  сияқты 
«жиналды»  бүзып  —  «инал»  деп,  сол  жиналғандардың  бастары 
косылып біріккен жері — «жиын тау» -  «ин шань» деп көрсеткен.
Енді бастапқыда «Жиын» - «Чжинь» деген атпен дүниеге келген 
Екінші  Түрік  қағанатының  кейін  «Бохай»  династиясы  атымен 
аталуының  себебіне  келейік.  Екінші  Түрік  қағанаты  бүрын  бір 
ғасырдай  жасап  түрып  қүлаған  Бірінші  Түрік  қағанатының  Қара 
шаңырағын  кайта  көтерген  мемлекет  кой!  Сондықган  да  ол  Бірінші 
Түрік  кағанаггын  күрған  кенші  мүжықгардың  кейінгі  үрпакгарының 
жаңа  мемлекеті  болып  табылады.  Бірінші  Түрік  қағанатын  қүрған 
Тумынның  түсындағылар  кен  балқыткан  күл  —  «плавилыцик- 
невольник»  деп  атағаны  секілді,  екінші  Түрік  қағанатын  қүрған 
Мүкалиды  да  түсындағыл лр  кенші  мужыктардан  шыққан  «Мүжық 
қаған» деп  атаған.  Ертедегі Қытай  жазбаларында оны «Мочжо  каган» 
дейтіні содан.  Бірак,  кейін ол ел жиып — «Елтеріс қаған»  атанған. Сол 
Елтеріс өзінін Алып батыр түлғасы мен қайраттылығына қарай «Алып 
каған» атанған түсында онын таптык тегі «Мүжық» екенін тура айтуға 
батылы  бармағандар  «Мүжықгы»  сәл  өзгертіп  «Моқал»  деген.  Сол 
ретте  Елтерістін  екінші  әйелі  Айманды  «Мүжык»  катын  деи  алмаи —
 
«Тоқал»  деген.  Осы  «Моқал»  мен  «Тоқалдың»  арасынан  686-жылы 
туған «Шадыегер» таска жазылған аты «Қүлтегін» он жеті жасьшда ер 
атанып  жасак  басы  —  «Шад»  дәрежесін  алған.  Демек,  Моқал  мен 
Токалдың династиялык мүрагері  болған.  Кейін Орта ғасырда  шыққан 
Шынғыс ханның да таптык тегі темірші үсталардан шыққандыкган өзі 
қүрган  мемлекетті  «Мокалдар»  мемлекеті  деп  атауьшың  түп  төркіні
сонау «Мокал» мен «Тоқал» сөздерінде жатыр.
Дүниежүзілік  тарихта  да  Шыңғыс  ханның  шыққан  тегі 
«Баргуджим  токум»  (  кейіннен  боджигин  деп  жүр)  деп  көрсетілген, 
мүнысы  қазакша -  «Бүркітші түкым» деген сөз.  Бүл деректе  Шыщыс 
хан  «Могалдары»  жоғарыдан  «Моқал»  мен  «Токал»  династиясына
15

апарып  жалғастырады.  Себебі,  Құмай  ана  атағы  тарихта  Елтеріс 
қағанның Тоқалы  — «Елбілгө  қатын»  екенін Тұнғиық тасқа жаздырып 
кеткен. Сол Тұңғиықтың «Алтай иығына аса кетгік, Ертіс үгүзік кечча 
келтік, Я рыс язғында сүңішіміз» деп жаздырған  сөздерінде бар өзінің 
өсиеттерін  жаздырған  ескерткіш  тасында.  Осындагы  «Ярыс  язығы» 
деп  отырғаны  жазық  жер,  қазіргі  қазақтың  «Сары-Арқасы».  Осы 
жорыкга  Тұңғиық  «Апа  Тарқан»,  Күлтегін  «Шад»  дәрежесінде  қол 
бастап  келіп  жауға  қирата  соққы  беріп  аса  үлкен  жеңіске  жеткен. 
Бірақ, жауынгер жасақтарын осы жорыққа аттандырған тұсында өлген 
үлкен қатыньш жерлеймін деп үйінде қалған Елтеріс каған  көп ұзамай 
Қытай жасактарының қолына түсіп бауыздалып өлтіріліп, басы Қытай 
императорына  көрсету  үшін  жіберілген.  Содан  бастап  Екінші  Түрік 
қағанатының  билік  тізгіні  Елтерістің  тоқалы  «Елбілгэ  қатыннын» 
қолына көшкен.  Оның бүркіт тұқымды «Құмай ана»  атанғаны да осы 
тұс. Өйткені ендігі жерде жетім қалған жас ұлы «Шадыегер»дің өлген 
әкесінің отын өшірмей  «Отыеген»  болып,  құрған 
қағанатын 
құлатпай 
қалпында ұстап тұратын династия мұрагері  болғанға дейінгі  аралыкта 
өткен  жылдарда  өзінің  қырандай  қырағы  еліне  ес  болған  білгір  адам 
екенін  танытқан.  Сондықтан  да  Күлтегін  өзінің  өсиет  сөздері 
жазылған  ескерткіш  тасына  өз  өмірін  «Әкем  Елтеріс  қаган,  шешем 
Елбілгэ қатын құрған қағанатын құлатпауға арнадым» деп жаздырған. 
Яғни  Күлтегін  Екінші  Түрік  қағанатын  қүру  оны  ұстап  тұруда 
шешесінің 
сіңірген 
енбегін 
өкесінің 
еңбегін 
кем 
көрмеген. 
Сондыкганда  ол  өзін  «Құмай  ана»дан  туған  «Бүркіт  нәсілдімін»  деп 
өзінің  папағының  мавдайына  қатын  қомдап  ұшқалы  ұшкалы  тұрған 
бүркіттің  суретін  эмблема  етіп,  алтыннан  құйдырып  жапсырған.  Осы 
«Құмай  ана»  мен  оның  ұлы  «Отыегеннің»  Екінші  Түрік  қаганатын 
басқарып  түрған  тұсын  Қытай,  Корея  тарихшылары  «Бохай 
династиясы»,  «Бохай  мемлекеті»  деседі.  Сондағы  «Бохай»  деп 
жүргендері қазақтың «Тоқал» деген сөзінің сәл бұрмаланып жазьшған 
түрі.  Өйткені,  Дүниежүзілік  тарихқа  мәлім  Бірінші  Түрік  қағанатын 
құрған  «Тумынды»  да  қытайлықтардың өз тілінің  ыңғайына  келтіріп 
«Бумын»  деп,  содан  барып  «Тумы  қаған»  деді.  «Бумын  қаған»  деп 
адасып жүрген түрколог ғалымдар да бар екені мәлім.
Бұлай деуге  тағы  бір  дәлел  мынау  Қытай,  Корея  тарихтарында 
698-жылы  дүниеге  келген  «Чжинь»  мемлекеті  7 ІЗ-жылды  кейін 
«Бохай»  династиясының  атымен  атала  бастады  дейді.  Сондай-ак, 
Елтеріс  қаған  туралы  «Ағам  қаған  жаңылды»  деп  Тұңғиықта  тасқа 
жаздырып қалдырған деректері де сол жылдарға сәйкес келеді. Демек, 
бұл  Ехггеріс  өліп  оның  қағанатын  тоқалы  билеген  басқаша  сөзбен 
айтқанда,  дүниеге  «Моқал»  -  «Тоқал»  династиясы  келген  тұс  болып
16

табылады.  Күлтегін  өлгенде  оны  Білдігэ  қаған  могилянь»  деп  таска 
жазылған  сөздер  де  осыны  дәлелдей  түседі.  Өйткені,  ондағы 
«Могилянь» түрік тілінде  емес  қытай тіліндегі  тексте  ғана жазылады. 
Ал  Қытайлыктардың  қазак  сөздер  ниерөгі  текске  түсіре  алмай,  өз 
тілінің  ыңғайына  келтіріп  жазғаны  белгілі.  Сондыктан  да  Күлтегінді 
Қытай  «Могилянь»  дегені  қазақша  «Моқаллүлан»  мүның  да  түбі 
«Мокал», яғни моқалдан туған үл деп үккан жөн.
Корея  тарихында  «Чжинь-Бохай»  қазіргі  Корея  түбегінің 
Терістік-Шығысында  бүрынғы  «Когуре»  мемлекетінің  жерінде  ту 
тіккен теңізден-теңізге дейінгі  Азия қүрлығын тегіс  алып жатқан биік 
мәдениетті  мемлекет  болған.  Сол  мемлекетті  басқарған  ананы 
«Пуесин  -   Қүстекті  ана»  деп  күрметтеп,  вазарларына  күс  түмсыкты
ананың суретін салған.
Корея тарихында «Бохай»  мемлекетіне телінген  осы деректерді
Екінші  Түрік  қағанаты  тарихындағы  «Оңыра  Болыкка,  Темір  Қапка 
тэг  кісірэ  -   Көк  теңізге  тэг  йорындым»  деген  Күлтегінің  ескерткіш 
тасында  жазылған  сөздермен  салыстырып  ойластырсақ,  тағы  да  екі 
енеге  телінген  бір  қозыдай  бір  фактіні  көреміз.  Өйткені,  Батыста 
Еділден  Қап  тауына  дейін,  Шығыста  Көк  теңізге  дейінгі  аралықта 
жорпгтым  деп  отырған  Күлтегіннің  сол  тасында  «Күні  шыкмас,  түні 
кашмас»  терістік  Сібір  жерлерінде  жортқаны  туралы  деректер  бар. 
Бүл 
деректерде 
Корея 
тарихында 
«теңіз 
бен 
теңіздер 
аралыктарындағы бүкіл Азиялық күрылыкта»билік жүргізген «Бохай» 
династиясы  деп  отырған  Екінші  Түрік  кағанаты  қалыптастырған 
«Мокал»  династиясы  екенін  ашып  беріп  түрған  жоқ  па?  Бүлардың 
үстіне,  жасындағы  «Айман»  ананы  кадір  түтқан  халық  қартайған 
түсында тура атай апмай, жанама ат койып «Найман» деп атап кеткен. 
Елтеріс  кағанның  токалы  Күлтегінің  шешесі  «Елбілгэ  қатын»ның 
Екінші Түрік кағанатын алдымен өзі, кейін үлы билеп түрған түсында 
«Қүмай текті» Қүс текті  ана атанып даңқы  жүртқа жайылған сол түс. 
Оның  қүстүмсықты  ана  бейнесі  тек  Корея  вазаларында  ғана  емес 
даңкы  жеткен  жерлердің  бәрінде  де  сарайлар  мен  мәдениет 
орындарының 
қабырғаларында 
салынғанын 
дәледдейпн 
археологиялық казбалардан табылған деректер бар. Ал Қазакстан  мен 
Оңгүстік орыс даласында «Каменные бабы» деп жазылып жүрген сол
«Қүстүмсыкты ананың» тас мүсіндері бар.
Бүл  «Қатын  тастар»  Екінші  Түрік  қағанаты  билеп  түрған
заманда  сол  кағанаттың  кол  астына  қараған  территорияларында  да
Мемлекетгік  эмблема  ретінде  қойылған.  Сол  эмблеманы  Европа
елдеріне алып барып түрып қалған жасақтар өздерін «Қүмай ананың»
үрпағымыз  деп  —
  «Қүмай  Қьіпі^к^*д«*йЬД1 ^ксГДГТуізіргі  Венгрия
к IV   гіікі
іи 
17
 
с Бв с ." ’  і

халықтарының 
күрамындағы  «Қүмандар»  солар.  Сол  Қүмандардың: 
астық  үрасын  «Өзі  тоқ,  көлеңкесі  жоқ»  деп,  қауынды  — «Көк  лағым 
көгенде  семірер»  деп  «Кодекс  Куманикуста»  жазылған  жүмбақгарын 
қазақ  жүмбагы  емес  деп  кім  айта  алады!  Корейліктердің  «Қүс 
түмсықгы  анасы»,  қазақгардың  «Қүмай  текті  анасы»  — Найманның 
тарихта қалдырған іздері осындай. Қазақ, қырғыз басқа да түрік тілдес 
халықгардың  қүрамдарында  «Найман»  аталатын  ру-тайпалардың 
кездесе  беретін  себебі  де  осында.  Ал  өздерін  «Найманбыз»  демейтін 
Үлы  жүз  халықтарының  ішіндегі  Жалайырлар  -   «Тоқал  анадан 
туыппыз»,  «Тоқалмыз»  десе,  Дулаттар  — «Томалақ  анадан  туыппыз» 
дейді.  Сондай-ақ,  Арғындар  өз  ішіндегі  «Жеті  ру»  дың  бірі  -  
Саржетімді — «Тоқал Арғын» дейді. «Қүсшымыз» дейтін де рулар бар. 
Осының  бәрі  қазақ  ру,  тайпаларының  көбі  сонау  жетінші-сегізінші 
ғасырларда  қалыптасқан  Екінші  Түрік  қағанатын  дүниеге  келтіріп 
кеткен  «Моқал»,  «Тоқал»  династиясын  өзіміздің  арғы  атамыз,  арғы 
анамыз деп санайтындыктарын үрпақтан  үрпақка ауысып үмытылмай 
келетіндігін көрсететін тарих шындығы болып табылады.
Осындай  «Тоқалмыз»  деп  жүрген  жалайырлардың  кейінгі 
үрпақтары  өздерінің  не  себептен  «Жалайыр»  атанып  кеткендерін  де 
білмейді.  «Жалайырдың»  шын  аты  Қабылан  деген  кісі  екен.  Сол  кісі 
бір асау жылқының жалынан үстап жібермей, жалын айырып жіберген 
екен.  Содан  атамыз  «Жалайыр»  атанып  кетіпті-мыс»,  дейді  шежіре 
білем деген қарттар.
Осында бір шындық, бір жалған бар.  Шыны — Жалайырдың аты 
Қабылан  екені,  жалғаны  -   «жылқының  жалын  айырып  жіберіпті» 
дегендері.  Бүлай  дейтініміз  Түңғиыкгың  тасқа  жаздырып  қалдырған 
Екінші  Түрік  қағанатын  қүрған  Елтерісті  — «Қапаған  қаған»  деп  те 
атаған  ғой!  Сол  «Қапағанды»  біз  «Қабылан»  деп  жүретініміз  асыл 
аңға  теңегендік  емес  пе  екені,  Қазақ  эпосында  Алпамыстың  шешесі 
Жолбарыстың 
жүрегіне 
жерік 
болғаны. 
Сондай-ақ 
Қырғыз 
эпосындағы  Алып  Манастың  шешесі  де  Қабыланның  етіне  жерік 
болғаны.  Солардың  етін  жеп,  сорпасын  ішіп  жеріктері  канды  демей 
ме?Сол  Жолбарыстың  жүрегін  жеп,  Қабыланның  қанды  сорпасын 
ішіп жерігі  қанған аналардан туған балалардың алып денелі батырлар 
болып  Алпамыс,  Алып  Манас,  Алып  Елтеріс,  Алып  Елетміш  деген 
лақап  атгармен  Түрік  тілдес  халыктардың  бәрінің  де  ерлік 
эпостарында  жырланғаны  да  көне  өдебиеттерден  мәлім.  Сол 
эпостардағы  «Қабылан  Манас»  дейтін  теңеулер  түп  төркіні  сонау 
жетінші-сегізінші  ғасырларда жасаған  алып  батыр «Қапаған  Елтеріс» 
екенін  ащ*аруға  қиын  емес.  Асылы  Түрік  кағанаты  тарихын  тасқа 
жаздырып  қалдырған  данышпан  Түңғиық  Елтеріс  қаған  мен
18

«Елтерістің  қатынына»  көк  кыраны  -   «Қүмайдың»  қырандығын 
лайықтаған  да,  Елтерістің  ерлігін  жердегі  аңдардың  алыбы  -  
«Қабыланды»  лайық  санаган  ғой!  Оның  үстіне  «Алпамыс»,  «Алып 
Манас»  жырларында бүл  ерлердің екеуі  де  аналарынан туғанда барақ 
түкті-жалды 
балалар  болған. 
Сол  бойларына  біткен  табиғи 
нысандарына қарай  кейін  ел басын  күрап ерлік  көрсеткен түстарында 
«Жалды  ер»  —  «Жаллы  ир»  деп  те  атанған.  Олардың  осы  табиғи 
нысаны  мен  ерлігіне  үқсас  келетін  жердегі  аңдардың  ері  тағы  да 
Қабылан болған.  Сондықган да «Жалды  ердің»  мән-мағынасын мәңгі 
сақтап түратын аң патшасы Арыстан бейнесі Елтеріс қағанның аруағы 
есепті  оның  баласы  Күлтегінің  Ескерткіш  тасьша  эмблема  болып 
ойылып  салынған.  Содан  бастап  Қабыланды  бүрынғыша  «Қабылан»
десе  «Алып»  атаның  аруағына  тиеді  деп  кейінгі  үрпақгар  -   «Жалды 
барыс»  -  Жолбарыс,  «Ер  асыл  аң»  -  Арыстан  атандырып  кеткені.  Бір 
тамашасы,  -  Отыеген»  өлгенде  -   «Көрер  көзім  көрмес  тэг,  білер 
білігім  -   білмес  тэг  болты»  деп  қайғырған  данышпан  Түңғиык 
«Отыеген  тірісінде  жанып  түрған  от еді,  ол  өлген  соң от  сөніп  күлге 
айналды»,  деп  оның  ерліктерін  тізген  ескергкіш  тастағы  атын 
«Күлтегін»  деп  жаздырып  Күлтегінің  өз  мүсіні  салынған  тастағы 
маңдайына  Айман  анасының  аруағы  есепті,  кос  қанатын  сермеп 
үшкалы  түрған  бүркіт -  «Қүмайдың»  суретін  эмблема етіп,  өсиеттері 
жазылған  үлкен  тасына  әкесі  «Жалды  ердің»  аруағы  есепті  Қабылан 
бейнесін  эмблема  етіп  ойдырған.  Сол  тастардағы  «Жалды  ер»  кейін 
Жалайырдын  тайпальтк  таңбасы  болып,  Қүмай  бүркіт  эмблемасы  -  
Найман  руларының тпйпапық  таңбасы  болып  қалған.'Қазақ  хандары 
мен  төрелерінің  таңбасы  да  сол 
«Жаллы  ер»  —  «Арыстанның» 
эмблемасы.  Орта  ғасырлардағы  Орта  Азиялық  халықтардың  арқа 
сүйер адамдарының Жалайыр мен Наймандықтар болып, хандарының 
оң тізесі мен сол тізесінде отыратын акылшылары болғандарының түп 
төркіні  де  осында.  Дүниежүзілік  тарихта  «Баргуджин  Токумнан» 
шықты дейтін Шыңғысты да хан көтеріп, оған баяғы «Қүмай» ананың 
атындай  «Шын  қүсы»  деген  атак  беріп  байырғы  қазак  жері  —
Шыңғыстауға  немесе  «хан  биігі»  шыңына  ақ  киізге  отырғызып 
көтеріп  шығып,  хан  сайлаған  халық  та  -   сол  Наймандар.  Бүрын 
дүниеде  болмаған  ғайыптан  пайда  бола  калған  каидағы  бір  —
 
«Моңғолдардың»  мемлекеті  емес,  түпкі  тегі  сонау  Екінші  Түрік 
кағанатын  дүниеге  келтіріп  кеткен  «Моқал»  мен  «Токал»  мүрагері 
Білгэ  қаған  «Могилян»  -   Моқал  династиясының  тарихқа  тағы  бір 
айналып соқканы турасында айтсақ, тарихқа «Үшінші түрік кағанаты» 
немесе «Қазақ хандығы» келді деген сөзі.
19

Осы  арада  басын  аша  кететін  тагы  бірнеше  мәселе  бар.  Екінші
Түрік кағанатының тарихын  зерттедік деп  жүрген  ғалымдар Түңғиық
төрт қағанға ақылшы  болған  адам деседі.  Олар  «Мочжо»,  «Қапаған», 
«Елтеріс»,  «Білгэ  қаған  Могилян».  Бар  болғаны  жарты-ақ  ғасыр 
жасаған  Екінші  Түрік  қағанатын  расы  төрт  қаған  да  басқарды-мыс 
деудің  орны  жоқ.  Өйткені,  «Білгэ  қаған»  Күлтегіннен  басқасының 
бастарына койылған қүлпы тастары да, есте қалған естеліктері де жок. 
Шынында  бүлар  қазақ  халқының  тілі  бай,  теңгерме-теңеу  табуға 
шебер  халық  екендігін  көрсететін  жанама  —  лақап.  Атап  айтқанда, 
осындағы  «Мочжо»  мен  «Моқал»  ертедегі  кенші  түріктерді 
«Мүжықтар»  деп  кеміте  атаған  таптық  атаулар.  Сол  таптан  шыққан 
Мүқали  дегенде  «Мүжық  қаған»  атанып  оны  қытайлықтар  «Мочжо 
қаған»  деп  бүзып  жазған  «Моқал»  да  солай  -   «Могилян»  болып 
жазылған. Ал қағандық қүрған Мүқали қайратына қарай -  «Қабылан» 
атанса,  ел  қүрған  қызмет  ісіне  қарай  -  «Елтеріс  қаған»  атанған! 
Күлтегін  мен  Түңғиықтың  өсиеттері  жазылған  ескерткіш  тасында 
«Ағам қаған жаңылды», «Інім Күлтегінмен ақылдастым» деген  сөздер 
бар.  Осы  сөздерге  қарап, тарихшылар Күлтегіннің ағасы  болған  екен, 
неғылса да  «Білгэ  қаған»  деп  оның тасына  жазылған  адам  сол  ағасы 
болар деп  жорамалдаған.  Содан  барып Күлтегін  қағандықгы  ағасына 
беріп,  өзі  өмірін  жорықтарда  өткізген  деген  қорытынды  жасаған. 
Сонымен  қатар,  Күлтегіннің  басына  қүлпытас  қойдырып  оған 
Күлтегіннің  ерліктерін  ті?іп  жаздырып,  содан  бір-екі  жыл  өткен  соң 
қайтыс болған ағасы тағы осы «Білгэ қаған» болар деп жорамалдаған. 
Сөйтіп  Күлтегінді  қаған  болмас  деп  түжырым  жасаған.  Бірақ  бүл 
жорамалды  жоққа  шығаратын  басқа деректерге  мән  берген.  Мысалы,
Күлтегін  өлгенінде  тірі  болып,  содан  бірер  жыл  кейін  оның  ағасы 
қаған  «Могилян»  болса  оның  басына  қойылған  күлпытас  қайда?
Сондай-ақ,  «Ағам  қаған  үча  барды»,  «Білгэ  қаған  бітігін  бәм  йолық 
тегім  бітідім»  деп  түрған  сөздер,  сондай-ақ,  «Білгэ  қаған  Могилян» 
деп қытайша жазылған сөздер де басқа жерлерде емес тек Күлтегіннің 
ескерткіш  тасында  ғана  жазылған  ғой!  Егер  тарихшылардың 
жорамалдарындай,  Күлггегін  өмірінде  қаған  болмай  өткен  болса  бүл 
сөздер  оның тасына  қалайша  жазылған.  Осылардың  үстіне,  Күлггегін 
өлген  соң  көп  үзамай  қағандықтың  билігін  қолына  алған  «Мойн
Чордың»  тасында  «Күлбілгэ  қаған  өзінің  оңыра  бің  басы  етгі»  деген 
жазу түр.
Егер  «Білгэ  қаған»  шынымен-ақ  Күлтегінің туған  ағасы  болса, 
ол  Күлтегінді  —  «Інім»  дегенімен,  Елтеріс  қағанды  «Ағам  қаған» 
демей,  «Әкем  қаған»  деуге  тиіс  қой!  Сондай-ақ,  бар  өмірімді  «Әкем 
Елтеріс  қаған  мен  шешем  Елбілгэ  қатын»  күрған  қағандықты  қоргап
20

калпына  келтіру  үшін  жүмсадым  деген  сөздерінің  арасында  «Ағам 
Білгэ қаған» деген сөздерді де қосып жаздыруға тиісті емес пе?!  Олай 
емес,  Күлтегінің  білетіні  -   «Қаған  әкесі  мен  «Қатын»  шешесі  жаңа 
үшінші  адам  «Білгэ  қаған»  жок!  Осылардың  үстіне  Мойын  Чордың 
«Қаным  Күлбілгэ  каған  деген  сөздерін  қоссақ,  өліп  өмір  оты  өшіп 
күлге айналған қағанды жүрты қадірлеп «Білгэ қаған» деп те атағанын 
аңғарамыз.
Сонда Күлтегінді  — «Інім»,  Елтерісті  -   «Ағам  қаған»  деп  тасқа 
жаздырған  үшінші  адам  кім?  Ол  тағы  да  Түңғиық!  Дүниежүзілік 
тарихта Елтеріс қаған өлген соң оның жетім  қалған үлы Күлтегін  мен 
жесір  калған  қатынына  жанашыр  жақьга  болып  коп  жылдар  бойына 
көмектескен  адам  Түңғиык  екені  айтылған  тіпті  өзінің  «Бопа»  деген 
кызын беріп, Түңғиық Күлгегінің қайын атасы болған делінген.
Осы  Түнғиыктың  жасы  Елтерістен  кіші  Күлтегінен  үлкен 
болғаны  рас.  Сондықтан да оның Елтерісті -  «Ағам қаған, Күлтегінді
-   «Інім»  деуге  толык  хақы  болған.  Осы  арада  Түңғиықты  өзінің 
«Елтеріс  каған  кайрат  қылмағанда  онымен  бірге  мен  өзім  де  қайрат 
қылмағанымда Түрік бодан олтачі еті  йок болтачі ерті» деген сөздерін 
еске  салатын  болсақ,  Елтеріс  кағанның  ісін  тындыратын  інісі,  оның 
үлы  Күлтегінің  ақылшы  ағасы  Түңғиық  болғандығына  күмөн 
калмайды. Оның «Ағам қаған жаңылды» деуінің де жөні бар. Өйткені,
«Жарыс  жазығында  болған  ірі  соғысқа  өзі  бармай  жауынгер 
жасактарын  Түңғиық пен  Күлтегінге  басқартып  жіберіп,  өлген  үлкен 
қатынын  жерлейін  деп  үйінде  қалғанда  Елтеріс  қаған  ақылынан 
жанылып  аз  күшпен  жорыкка  шыкқан  жолында  түткындалып  жау 
колынан  қаза  тапқан.  Сонда  ол  аилалы  ақылшысы  Түңғиык  пен  үлы 
Күлтегінің  қасында  емес,  қашык  жерлерде  жүргенін  ескермеген.
Сонда өлді дегенді Түңғиық -  «жаңылды» деген.
Осы  келтірілген  дәлелдер  бүрынғы  тарихшылардың  Екінші
Түрік қағанатын төрт қаған баскарды деген түжырымдамалары дүрыс 
емес екенін көрсетсе керек. Дүрысы — екі-ақ адам «Елтеріс қаған» мен 
«Білгэ  қаған»,  бірі  — өкесі,  бірі  — баласы.  Баскаша  сөзбен  аитканда, 
бір-ақ  династия  -   «Мокал»  династиясы.  Сондықган  да,  Түңғиық 
Екінші  Түрік  қағанатын  басқарған 
адамдар  жайында  «Елтеріс 
қағанның өзі  мен сол Елтеріс кағанның еліне акыл аиттым» деп өзінің 
өсиет  сөздерінде  таска  жаздырып  кеткен.  Одан  артық  тарихшы
табылар ма екен.
Сонымен  біз  Білгэ  каған  Күлтегінің  ағасының  аты  «Білгэ
Түңғиык» деген сиякты Күлтегінің «Білгір қаған» болғандығын халық 
мойындаған  қасиетіне  байланысты  қойылған  лақап  аты  екенін 
дөлелдейтін  тарих  тастарына  жазылған  дерек  барын  білдік.  Олар.
21

бірінші, Күлтегінің басына түрғызылған  «Адыншыю>  күмбезі —
 «Білгэ
қаған  бітігін  йолык тегін  бітідім» деп  жазғаны;  екінші,  сол  күмбездін 
тасына  «Білгэ  қаған  Могилян»  деп  қытайша  жазылған  жазу;  үшінші, 
«Қаңым  Күлбілгэ  қаған»  деп  Мойын  Чордың тасына  жазылған  жазу. 
Осы  үш  деректің  үшеуінде  де  Күлтегіннің  «Білгэ  қаған»  деп  аталуы 
негізсіз емес.  Білгір Түңғиықтай ағасының ақылын  алып әкесі  Елтеріс 
қаған  мен  шешесі  Елбілгэ қатынның қүрған  кағанатын  қүлатпай,  оны 
бүрынғысынан  нығайтып,  жер  суларының  көлемін  кеңейтіп  Түрік 
халқына  кең  өрісті,  мол  суатты  коныс  алып  беріп  кеткен  кағанды 
«Білгэ қаған» деп атамасқа болар ма?!
Енді  осы  «Білгэ  қаған»  деген  қүрметті  атаққа  Күлтегін  өз 
өмірінің қай  кезеңінде жетті  деген  сауалға жауап іздеп  көрейік.  Әкесі 
Елтерістің  өзінің  ерлік  өмірінің  жасақтасы  — «Шад»  болып  атанғаны 
сияқты  Күлтегін  де  жасында  «Шад»  болып  — «Шадыегер»  атанған. 
«Алпамыс  батыр»  жырындағы  «Жадыгер»  —  сол  «Шадыегердің» 
азғана  өзгеріп  біздің  заманымызға  «Жадыгер»  деп  танылған.  Әкесі 
тірісінде «Шад» дөрежесінде болған Күлтегін әкесі өлген соң әкесінің 
отын  өшірмей  оның  орнын  басатын  қара  шаңырақ  пен  кағанаттың 
мүрагері  болгандықтан  «От  иесі»  -  «Отыеген»  атанған.  Күлтегіннің 
ескерткіш  тасына  жазылған  ерлік  жорықтарының  көбін  ол  осы 
«Отыеген»  атанған  түстарында  басынан  кешкен.  Сондыкган  да 
«Отыегеннің» тірісінде жаулап  алып  Түрік  халкына  қоныс  қып  беріп 
кеткен  территориясын  түсындағылар  —  «Отукен  йыш»  деп  атаған. 
Осындағы «йыш» «жиғыш» деген сөз. Басқа сөзбен айтқанда «Огукен 
йыш»  «Отыегеннің жиғаны»  — «Приобретение  Отукена»  деген  үғым
береді.
Бір  ғажабы  «Отыеген»  өлгенде  енді  оның  оты  сөніп  күл  болды 
деп  тастағы  атын  «Күлтегін»  қылып  жазғандар  оның тірісінде  «Қара 
терін  йгіртіп,  қызыл  қанын  ағызып»  жүріп  жиған  жер-суын 
«Отыегеннің»  өз  атында  қалдырып,  тасына  «Отукен  йыш»  деп 
жаздырған.  «Отукен  йышта  бүң  йоқ....  Түрік  бодан  бүйеріңнен, 
сүбыңнан адырылмасар, едгу өзің көртачісің, абыңа кіртачісің, бүңсыз 
болтачісің» деп «Отыегеннің» өсиет сөздері тасқа түгел жазылған.  Ал 
«Күлтегін  йыш»  деген  сөз  тарих  тастарында  кездеспейді.  Тарихтың 
осындай  қүпияларының  құлпын  тауып  алып  алмаған  «тарихшылар» 
«Отукен  йышты»  адам  атына байланысы  жоқ — «Отукеньская  чернь» 
деген  ойдан  шығарылған  мағынасыз  сөзбен  таңбалай  салған.  Бүл 
тарихты таны мағандық!
Осылай 
дегенде 
«Отыеген» 
деген 
тарихи 
адамнын 
болмағандыгын дәлелдейтін  деректер бар  ма?  Бар.  Солардың  үшеуін 
ғана  еске  түсірелік.  Бірінші  Мойын  Чордың  ескерткіш  тасында  тәк
22

ермілә»  деген  жазу  бар.  Мүнысы  Мойын  Чорда «Отыегендей  ер  еді» 
деген  сөз!  Сол өзіндей  ер болғандықтан да «Отыеген»  Мойын Чорды 
«Оңыра  біңі  басы»  еткен.  Осындағы  «Оңыра  біңі»  деп  отырғаны
Екінші Түрік қағанаты Қарулы Күлггерінің Оң қанаты -  Правое крыло 
войск  Тюрькского  каганата»  деген  сөз!  Мойын  Чор  сол  Оң 
қағанаттағы  Түрік  жасактарының  Бас  қолбасшысы  болып  түрған 
түсында  —
  «Отыеген»  өлген  соң  іргесі  ыдырай  бастаған  түрік 
қағанатын  қалпьгада үстау  үшін  Түрік  бегі  «Озмыш  тегін»ді  өлтіріп 
қаған  болған  адам.  Осы  қағанатты  ыдыратып  жібермей  үйтқы  болып 
үстап түрғаны үшін ол «Оғыз қаған»  атанған.  Ертедегі тасқа жазылып 
қалган  «Оғыз,  Токүз,  Оғүз,  Оғүз  каған»  деген  сездердің  бәрінін 
мағынасы  біреу-ақ  —  «Үуыз»  -үйткы  болып  ел  берекесін  сактаған 
адам  деген  сөз.Тоғызыншы  ғасырдың  өдеби  ескерткіші  «Оғызнама» 
сол  Үуыз  қағанның  ерліктерін  насихаттауға  арналған!  Сол  түстағы 
Түрік қолбасшыларының ішіндегі тағы бір мықтысы Қүл Чора болған. 
Ол  қағанат  қолдарының  Орта  Азиялық  бөлігін  басқарған.  «Озлақы 
«ігрен  ат  бініп,  оплайы  тігіп»  деп  ерліктері  болған  сол  адамға  да 
«Қүли  Чорр»  деген  атпен  басына  ескерткіш  тас  қойылған.  Сөйтіп, 
Екінші  Түрік  қағанатында  ерліктері  ескеріліп  тарихтары  тасқа 
жазылып қалған колбасы «Чор» екі адам болған. Қырғыздың «Манас» 
жырында  да  айтылатын  «Хан  Чора»мен  «Қүл  Чора»  осылар.
Солардың  бірі  Мойын  Чордың  қаған  болғаны  да  тарихи  шындық! 
Екінші,  көп  жасап  көне  замандардың  куөгері  болған  Жамбылдың 
жадында  сақталып,  бізге  жеткен  «Өтеген  батыр»  дастаны  бар.Онда 
сонау  сегізінші  ғасырда  Күлтегінің  ескерткіш  тасына  ойылып 
жазылған жорықтар Өгеген  батырдың жорыктары болып баяндалады.
Тіпті «Табғач» жері тар. Онда ат үстап мінудің өзі қиын болғандықган
жерсінбей  тастап  кеттім  дейтін  Күлтегінің  тасындағы  сөздер  сол 
мағынасында  «Өтеген  батыр»  дастанында  қайталанады.  Сондай-ақ, 
Күлтегінің  тасындағы  «Оқыра  Бол  үққа тэг  йорыдым»  деген  сөздері 
«Еділге  жорыттым,  Еділдің  бойы  көңілсіз,  түнжыраңқы  аймақ»  деп 
коныс  қылмай  қайтып  кеткені  «Өтеген  батыр»  дастанында  бір 
мағынада  айтылады.  «Төрт  бүлыңққа  йорыдым»  дейтін  Күлтегін 
тасындағы  сөздер «Төрт  қүбыланы  түгел  жортқан»  Өтеген  батырдың 
жорықтары  болып  шығады.  Ал қазақтардың қысқартып «Өгеген» деп
жүргендері бүрынғы «Отыеген»нің сөл ғана өзгерген түрі. Осы Өгеген 
батырдың «Сырымбет еді өулеті. Дулат еді руы» дейді Жамбыл. Қазақ 
жерінде —
 Арқада бүрын хандар жайлаған қүтты қоныс — «Сырымбет» 
деген  тау  бар.  Сол  тауды  коныс  етіп  атын  қалдырған  атақты  адам 
«Сырымбет»  пе,  өлде  -   «Сырымбею>  пе?  Әйтеуір  ертедегі  Түрік 
қағанаттары  түсында  халыкты  бектер  билегені  анық.  Күлтегінің
23

тасына  жазылған  —
  «Түрік  бектері  өздеріңнің  қағандарың  да,  жер- 
суың да бар еді ғой. Өздеріңнің білімсіздіктерінен, берекесіздіктерінен 
сол  қағаннан,  жер-суыңнан  айырылып 
қалғандар!»  деп  өкініш 
білдірген  жазу  бары  мәлім.  Бәлкім,  кейінгі  Түрік  үрпақтары  сәл 
өзгертіп «Сырымбет»  деп  жүргендері  «Сырымбекіін»  қонысы  болған 
жер шығар.  Бүл жерде Жамбылды жалған айтып түр деу киын. Себебі, 
ол  да  Өтеген  батыр  жырын  өз  ойынан  шығарған  адам  емес,  өзінің 
айтуына  қарасақ  «Ескен  желдің  ызыңынан,  ертеден  келе  жаткан  ескі 
аңыздардан  естіген»  хикаясы  екені  мәлім.  «Өтегеннің  аңызы  келе 
жатқан  ғасырдан  халық  айытса  қалып  айтпайды,  мен  де  содан 
асырман»  деп  Жамбыл  халық  аузынан  естігенін  бүзбай  беруге 
тырысқан адам болғаны да мәлім.
Осы  жағдайларға  қарағанда  Өтеген  батырдың  арғы  атасы  — 
«Сырымбек»  болуы  ғажап  емес.  Өйткені,  «Отыеген»  «Сабырбектің» 
немересі  екенін  дөлелдейтін  тасқа  жазылған  тарихи  дерек  бар.  Атап 
айтқанда  636-жылы  қүлаған  бірінші  Түрік  қағанатын  соңғы  қаған 
Хели  қағанмен  бірге  бүрынғы  «Табғач»  императорының  түтқын 
болған  Түрік  бектерінің  бірі  «Сабыр»  болған.  Дүниежүзілік  тарихта 
сол  Сабырдың есімі  қытай жазбалары  қалдырған  ескі түрінде «Сабо» 
деп  берілген.  Сол  Сабырдың  есімі  есте  сакталып  тарих  тасына 
жазылып  қалуының  себебі,  ол  жай  қатардағы  бектердің  бірі  емес, 
Хели  қағанының  жақын  туысы,  оның  жасақгарының  қолбасшысы 
«тарқан» дөрежесіндегі алам болған.
Ал,  сол  Сабырдың  немересі  Өгегеннің  шықкан  руы  -   «Дулат» 
еді  десе,  Жамбылдың  бүл  сөзінің  де  жаны  бар.  Өйткені,  қазақ 
Дулаттар  ертедегі  Түрік  —  «Дулу»  —  «Дулгастардың»  атымен 
байланысынан  айрылмай  келе  жатқан  үрпақтары  ғой!  Дүниежүзілік 
тарихта  ертедегі  түрік  қағанатгары  —  «Восточный  Дулу,  Западный 
Дулу»  -   қазақша  айтсақ,  «Шығыс  Дулат,  Батыс  Дулат»  болып  екіге 
бөлінген  ғой.  Сондағы  «Батыс  дулаттардың»  ту  тіккен  жері  қазіргі 
Жетісу!  Жетісу  жері  ертедегі  деректерде  «Батыс  Түркістан» 
(«Западный  Туркестан») деп те  аталған.  Тегінде Дулаттардың  о  баста
-   «Дулу»  -  «Дулвесцы»  атануының  да  себептері  жоқ  емес.  Мысалы, 
бүрынғы  «Түрікпеннің»  түбінде  кен  қазып  кемшілікте  күні  өткен 
түріктердің  түңғыш  көтерілісін  бастап,  Бірінші  Түрік  кағанатын 
қүрған адам -  «Тумын»  атанған. Осындағы  «мың» — халық та, «ту» — 
сол хадықгың  басшысы  -   көсемі  деген  мағына  береді.  Осы  түрғыдан 
алып  қарағанда  көтеріліске  шыққан  түріктер  -   басшы  көсемсіз  емес, 
«туы»  -   бастарын  қосып  үйтқы  болатын  көсемі  бар  халық  деп  үғуға 
болады.  Сондай-ақ,  үрыстарға  шаққанда  үстеріне  сауыт,  бастарына 
дулыға  киіп  шығу  амалы  сол  түріктерден  қалған.  Дүниежүзілік
24

тарихта  - «Медными лбами тюрьки  рыскали  повсюду, копья  и стрелы 
были  их  когтями  и  зубами,  а  кольчуги  их  повседневным  одеянием» 
деп  жазылған  гой.  Осындағы  «медными  лбами»  деп  отырғаны  түрік 
жауыигерлерінің  үрыста  бастарына  киетін  дулығасы  ғой.  Ертедегі 
кмтай 
жазбаларынан 
альш 
тарихшылардың 
«дуласкы» 
дегт
жүргендерінің  түп  төркіні  осы  «дулығалы»  деген  қазақ  сөзінен 
алынуы  да  ғажап  емес.  Ал  Дулмғаның  өзі  о  баста  батырлардың 
басындағы туын кадайтын төбесінде арнайы тесікті  шошағы бар темір 
тымак «туілгэ» деп атанып қалған.
Сонымен, қорытып айтканда «Түрік» пен «Дулат» бір медальдің 
екі  бетіндей,  бірі  кеншілік  көсібіне  байланысты,  екіншісі  ерлік 
істеріне байланысты үғым беретін бір халықтың аты болып табылады. 
Қазіргі  Дулатгар ертедегі  «Батыс Дулат»  атанған  батыр бабаларының 
ежелгі  қонысы  Алатаудан  айрылмай  келе  жатқан  ескі  рулардың  бірі 
іргелі де,  ірісі. Сондықтан да Жамбылдың Өтеген батыр осы Дулаттан 
шықты деуінің жөні  бар.  Қазіргі  Алматы  маңайында Іле  Алатауының 
терістік  бетінде  «Әгеген»  атанатын  бірнеше  шағын  тау  қоныстар 
баяғы  атауларының  қазірге  дейін  үмытылмай  келгендігі  Жамбыл 
создерінің  шындығын  бекітетін  фактілердің  біріне  жатады.  Ал  тарих 
шымылдығының  етегін  көтеріңкіреп  бүдан  да  әрі  үңіле  түссек  нені 
көреміз?  Қазактың  агакгы  батыры  Алпамыс  пен  кырғыздың  «Алып 
Манасының»  да  туған  өлкелері  тағы  осы  Жетісу  екенін  көреміз. 
«Жердің  кені  Иленні  жердемеген  билебі»  дейтін  қырғыз  бен 
«Байсынның  конып  сазына,  қыс  емес,  күннің  жазына»  дейтін 
казақтың ортақ батырлары Алпамыс пен Манас та осы Жетісуда туып 
«Алатоодай  эт болып,  Алакөлдей  Чоң  болып» той жасалған  осы  жер! 
Сол  батырлардың  туып  өскен  отаны  да,  өлгендегі  жерленген 
хабарларында  көмілген  алтын  акшалар  мен  алтынмен  қапталған, 
күміспен  күптелген  киімдері  мен  бүйымдары  табылып  жатса,  бүл  да 
«Ат  аунаған  жерінде  түк  қалады,  түйе  аунаған  жерінде  жүк  қалады» 
дейтін  мәтел  секілді  Жетісудың  ертедегі  Түрік  қағанаттарының
тулары 
тігілген 
отаны, 
ордалары 
тігілген 
орны, 
жүрты
болғандығының айкын материалдық және мәдени айғактары!
Үшінші  дәлел  — ол  сегізінші  ғасырдың  алғашқы  жартысында 
Екінші  Түрік  қағанаты  қанат  жайған  үланғайыр  империяны  Отукен 
йыш  — «Өтегеннің  жиғаны»  деп  Күлтегінің  тасына  жазылған  тарих
шежіресі!  Ол комментарийді керек қылмайды.
Тарихта  талас  тудырып  жүрген  тақырыптардың  тағы  бірі  —
 
Жалайыр  Мүкали  жөніндегі  жорамалдар.  Тарихшылар  Жалайыр 
Мүқалиды  Шыңғыс  ханның  түсына  алып  келіп  сол  Шыңғыс  ханның 
тоғыз  өоліктетнін  біоі  болды-мыс  деседі.  «Моңғолдардың  күпия
25

шежіресі»  («Сокровенное  сказание»)  казіргі  моңғолдардың  тарихына
телініп  жүрген  деректі  жазбалар  да  Шыңғыс  хан  түсына  бөлімделіп, 
Жалайыр Мүкалидың ерліктерін  Шыңғыс  хан өлеңмен жырлаған-мыс 
десіп  жүрген  моңғол  тарихшылары  да  бар.  Бірақ,  бүл  тарихшылар 
«Жалы  ер»  атымен  тарих  сахнасына  шыккан  ру-тайпаларының 
Шыңғыс  хан  түсынан  көп  бүрын  жасап  келгендігін  сондай-ак, 
Шыңғыс ханды хан көтерген  қазақ тайпаларының бірі болғанын  естен 
шығарған.  Сөйтіп,  «Жаллы  ер»  дегеніміздің  өзі  сол  Мүқали  екенін 
білмей,  оны  өзінің  «Жаллы  ер»  атанған  заманынан  тарт  ғасыр  кейін 
шегіндіріп  Шыңғыс  хан  түсында  қайта  тудырған!  Бүл  да  тарихты
бүрмалағандық.
Бүл пікірді дөлелдеу үшін де тағы да тарих деректерінің үшеуіне 
көз  салып  көрелік.  Бірінші,  Екінші Түрік  қаганатының тарихын таска 
жаздырып  қалдырған  Түңғиық  өзінің  Еотеріс  қағанның  өмірі 
жөніндегі  мағлүматын  «Елтеріс  -   Мүқали  Сабыр  Таркан  үғлы  ерті. 
Қаған  көтерейін  ба дедім.  Етгім»  деп  бастаған.  Демек,  Елтеріс  қаған 
атанған  адамның  өз  аты  Мүқали  да,  әкесінің  аты  —  Сабыр. 
Түңғиықгың  Сабырлы  — «Сабыр  тарқан»  дейтін  себебі  Сабыр  Хели 
қаған  түсында  оның  жасақ  басшыларының  бірі  болғандыктан 
«Тарқан» деген мемлекеттік мансапка ие болған адам.  Хели  қағанмен 
бірге түтқын  болған  Сабыр тарқанның үлы  Мүкали  кейін түріктердің 
көтерілістеріне қатысып ақыры бір ауыр үрысга қасына ерген он жеті 
жауынгер  жолдастарымен  табгач  қолы  қоршауынан  қүтылып  шығып
«Ғүдылу» атанған.
Екінші  Сабыр  тарқан  «Отыегеннің»  атасы  болғандықтан  да 
Білгэ қағанның басына түрғызылған күмбездің алдына «Сабыр» деген 
аты жазылған қүлпытасы қойылған.
Үшінші  Сабыр жөніндегі  ескі  аңыздарды  естіген  моңғолдардың 
Сабырды  -   «Көксаку  Сабырахх»  деп  атайтыны  туралы  Шокан 
Уәлиханов жазып кеткен. Сонымен қатар Шоқан қазактың «Байбарақ, 
Белжыра»  деген  жерлерінің  атына  тілі  келмей  моңғолдар  оны 
«Бадарах  Фельдшра»  деп  бүзып  атайтынын  да  еске  сала  кеткен. 
Осындағы  «Байбарақ»  Күлтегіннің  тасындағы  текстерде  бірнеше  рет 
аталады.  Себебі,  «Барақ»  -   ертедегі  кенші  жүмысшылар  жататын 
орны  болған.  Сондықтан  да  кенші  түріктердің  көтерілістері 
түстарында  сол  барақтар  көтерілісшілердің  қорғаныс  орындарьша да
айналып  отырған.  Күлтегін  тасындағы  —  «Байбарақ  йолында 
сүңіштіміз»  дейтін  сөздер  соны  аңғартады.  Сондай-ақ,  қазақ 
шежірелерінің  «Қазақтың  үлкен  үлы  Тарақты»  дейтіні  де  бүрынғы 
кенші  бабаларьгаың о  баста осындай  барақтардан  шыққандығын  еске 
салады. 
Сол 
барақты 
— 
«Тарақ» 
деп 
өзгертіп 
кейінгі
26

Жалайырлыктардың  «Тарақ  тамғалымыз»  дэуінің  түп-төркіні  сонда
жатқанын да аңғару қиын емес!
Қазіргі  тарихшылардың  «Сокровенное  сказание»  деп  жүрген 
деректерін «Моңғолдардың қүпия шежіресі» деп тану негізсіз болжам. 
Бүған  бірнеше  дәлел  келтіруге  болады.  Бірінші,  егер  ол  қазіргі 
моңғолдардың  тарихын  дүрыс  баяндайтын  «шежіре»  болса,  не 
себеггген  қүпия  болмақ?  Екінші,  «моңғол»  деген  атауды  Шыңғыс 
ханның  тарих 
сахнасына  шығуымен 
байланыстырып 
жүрген 
тарихшылар  сол  Шыңғыс  хан  тумай  түрған  түсында  жер  бетінде 
«монғол»  деген  халық  барын  тарихтың  қандай  тасасынан  тауып 
алыпты?  Үшінші  Шыңғыс  ханның  өзі,  оның  үрпақтары  :  Бату  хан, 
Сархан,  Мәңгі  хандар түстарындағы  шет  ел  саяхатшыларына өздерін 
«Мокалмыз»  — ертеде  қанды  қырғыннан  қүтылып  шығып  тірі  қалған 
«Жеті  Мокалдың»  үрпағымыз  деп  жаздырып  кеткені  туралы  Плано 
Карпии,  Гильом  Рубрук  және  баска  саяхатшылардың  да  жазып 
қалдырған  деректері  бар  емес  пе?  Солардың  өздерінің  үлттық  тіл 
ерекшеліктеріне  қарай  қазақтың  қатаң  дыбысты  «к»  қәрпімен 
жазылатын  сөзіне  өз  алфавитгерінен  лайықгы  дыбыс  таңбасын  таба 
алмағандықтан  «Моқал»  деген  сөздің  ортасындағы  —  «қ»  қәрпін 
түсіріп  тастап  «моал»  деп,  немесе  катаң  дыбысты  «қ»  көрпін  үяң 
дыбысты  «ғ»  көрпімен  алмастырып  — «моғал»  деп  жазуға  мөжбүр 
болса, оған  сол тарихты жасаушы  казақ халқының  қандай  кінөсі  бар? 
Төртінші, сол «Моғалдардың қүпия шежіресі» деп жүрген деректердің 
өзі  моңғолша  емес,  қытайша  жазылған  ғой!  Олай  болса  қытайша 
оқып,  қытайша  жазу  білген  моңғолдың  кай  адамы  болды  екен? 
Бесінші,  сол  жазуды  -   «древнемонгольский  языю>  деп  жүргені  -  
«древнетюрькский язьпо>  емес пе екен? Алтыншы,  сегізінші  ғасырдан 
мәлім «Жаллы  ер Мүкали» он екінші ғасырға дейін қалай тірі  келген? 
Жетінші,  егер  сол  жазбаларда  «Шыңғыс»  деген  ат  кездесетіні  рас 
болса,  «Шың  күсы»  -  «Қүмай  анадан»  бері  белгілі  «Бүркіт»  деген
сөздің баламасы емес пе?
«Сокровенное сказание» -  «Моңғолдың қүпия шежіресі» дейтін 
тарихшылар  осы  сүрақгарға  жан-жақты  жөне  нанымды  жауаптар 
табуға тиіс. Өйтпесе, «Моқал» деген сөзбен «Моңғол» деген сөздердің 
қай  халықтың  тілінде  қандай  мағына  беретінін  білмейпн,  түп 
төркініне  түсінбейтін  сөуегейлердің жандары  қиналмай  жатып-ақ  бір 
халыкгың тарихын тартып  алып басқа бір халыққа тели  салуы  ғылым
емес,  киянат!  Тарих  бір  орнынан  алып,  екінші  орынға  лақгыра 
салатын  тас  емес,  қазіргі  тірі  халықтың  өткендегі  өмірі,  өлген  ата- 
бабаларының басынан кешкен оқиғапары.
27

Біз  мүндай  дау  көтергенде  мынадай  фактілерге  табан  тірейміз. 
Бірінші  сонау  жетінші-сегізінші  ғасырларда  екінші  Түрік  кағанатын 
қүрып  қалыптастырып  кеткен  түстарындағы  заманның  заңы  мен 
халқының  қадірлеуіне  қарай  бірінші  «Елтеріс  қаған»,  екінші  —
 
«Елбілгэ  қатын»  атанған  жерде  жортқан  аң  патшасы  «Жаллы  ер»  - 
«Арыслан»,  көкте  үшқан  қүс  қыраны  «Қүмай  ана»  атанған  Мүқали 
мен  Найманның  үрпақтарымыз  дейгін  қазақ  рулары  барлық  түрік 
тілдес  халықтардың  ғана  емес,  сонымен  қатар  тарихта  тағдырлары 
түйіскен  басқа  көрші  халықтардың  қүрамдарында да  бар.  Мүның  өзі 
«Жаллы  ер»  Мүқалидың  тарихқа  Шыңғыс  ханнан  көп  бүрын  мәлім 
болғандығының  бір  дөлелі  ғана.  Екінші  «Жаллы  ер»  Мүқалидың 
түсындағы  «Табғачтар»  мен  жүргізген  үрыстарда  көрсеткен  көп 
ерліктерін  жырға  қосып  мақтаған  ақын  Шыңғыс  хан  емес.  Түңғиық! 
«Бән  өзім  Табғач  қағанатын  қүлаттым»  деп  өз  өмірбаянын  тасқа 
жаздырып  кеткен  Түңғиық  Мүқалиды  «қаған  көтеремін»  деп 
Табғачтарға қарсы аттануға ақыл салған адам болғаны тарихқа мәлім.
Сол  Түңғиықтың  Мүқалидың  алыптық,  ерлік  істерін  мақтап, 
насихаттап  жүріп,  оның  туының  астына  бүкіл  Түріктерді  жиып 
бергені  де  тарихи  шындық.  Үшінші  сол  «Жаллы  ер»  Мүқалдың 
ерліктерін тасқа жаздырып  қалдырған да тағы  сол Түңғиық.  Өйткені, 
ол  Дүниежүзілік  тарихта  Қытайша  оқып  білім  алған  адам  деп 
жазылғаны мәлім -  «Эшидэ Юань Чжень» ғой!
Осы  ертедегі  табғачтардың  «Эшидэ  Юань  Чжинь»,  Түріктердің 
«Түңғиық»  деп  атап  кеткен  адамы  кейінгі  қазақтардың  аңызға 
айналып  кеткен  атасы  — «Асан  Қайғы»!  Мүнда  «Асан»  — халыктың 
айтуына  жеңіл  қарапайым  тілінің  ыңғайына  қарай  сәл  ғана  өзгеріп 
біздің  заманымызға  жеткен  түрі.  Мүның  түбірі  -   «Ес»  — акыл  (ум). 
Түңғиықтың  азған  елге  «Ақыл  айтып»,  тозған  елді  топтағаны  оның 
тасқа жаздырып  қалдырған  өсиет  сөздерінен  мәлім.  Сонда  елге  «Ес» 
болып «етегін жиғызған» ақылшы адамын бүрынғы бабалар -  «Есіміз, 
Ешүмыз»  деп  атаған.  Мысалы  «Білгэ  қаған»  Күлтегіннің  өсиет  сөзі 
жазылған  тасына  «Ешүміз,  апамыз  Айман  қаған  боллықта  төрт 
бүлүңық йағы  болты» деген сөздер бар.  Бүларды  қазіргі  қазақ тілімен 
қайталап  айтатын  болсақ  —  «Есіміз  бен  апамыз  Найман  қағандық 
қүрып  түрған  түсында  төрт  қүбыламыз  түгелдей  жау  болды»  деген 
үғым  береді.  Дүниежүзілік  тарихта  осы  сөздер  дүрыс  түсірілген. 
Онда:  «Елтеріс  қаған  өлген  соң  оның  үлы  Күлтегін  ер  жетіп,  ел 
тізгінін  үстағанына  дейін  шешесі  «Елбілгэ  қатын»  регентша  болып 
қағанатгы билеп түрды, жетпіс жастағы Түңғиық бүлардың арқа сүйер 
ақылшысы  болды»,  -   деген  тастағы  аз  сөздің  мағынасы  қағазға 
кеңейтіліп жазылған.
28

Шоқан  Уәлихановтың  өзінің түріктердің  тарихына  байланысты 
ғылыми  деректерінің  бірінде  «Волчица»  —  Қаншық  қасқыр.  Қазақ 
тілімен  айтсақ — «Қасқыр қатын» туралы  аңызды жазып  кеткен.  Онда 
елін  жау  шауып,  көшкенде  жүрпгта қалған  жаралы  үл баланы  қаншық 
қасқырдың бір тауға апарып асырап адам кылғаны, сонан он үл тауып, 
оның  үлкені  — «Есенші»  атанғаны  айтылады.  Бүл  ақиқаттан  туған 
аңыз.  Өйткені,  тарих  деректерімен  салыстырсақ,  бүл  аңыздардан  да 
даладағы жетім қалған үл Күлтегін мен оны асырап адам қылған жесір 
қатын  шешесін  көреміз.  Сондай-ақ  Күлтегінің  шешесінің  — «Қасқыр 
катъш»  немесе  «Қасқырдың  қаншығы»  атауы  да  шындыққа үйлеседі. 
Өйткені,  Елтеріс  қағанның  тасқа  жазылған  тарихында  оның  «Шад» 
болып  қол  басқарып,  жау  жасақтарын  талқандаған  түстарында  оның 
жауынғерлері —
 «Бөрі тэғ. Жаулары — «Қон тэг» еді деп жазылған. Сол 
халық  өздерін  «Бөрі»  атандырғандықтан  сол  даңқымен  жауларын 
жасқандыру үшін «Жаллы ер» Мүқалидың алтынмен қаптаған бөрінің 
басын  Ту  кып  үстап,  жауға  шапқанда  «Бөрібайлап»  үран  салатын 
болғандығы да  шындық.  Қазақ халқының қүрамындағы Дулатгардың 
бөрінің  басын  ту  кып  үстап,  Жалайырлардың  «Бөрібайлап»  үран 
шақыратыны сол заманнан калмай келе жаткан ескі салт!
Осындағы 
бөрінің  орыстар  еркегін  «волк»,  үрғашысын 
«волчица»  деп  атайды.  Ал  қазақтар  еркек  бөріні  «төбет  қасқыр», 
үрғашы  бөріні  «каншық  қасқыр»  дейді.  Шокан  жазған  аңызда  аң 
тарихы  емес,  адам  тарихынан  алынғандықтан  оның  орыс  тілінде 
жазған  «волчицасын»  өзінің  қазақ  тіліндегі  мағынасы  -   «Қасқыр 
қатын»  деп  үккан  жөн.  Себебі,  «Бөрі»  атанған  Елтеріс  қаған  өлгенде 
тірі  қалған  оның  қатыны  — үрғашы  бөрі  — «Қаскырдың  қаншығы» 
атанған  ғой!  Аңыз  бойынша  сол  «Қаскыр  қатын»  асыраған  жетім 
үлын  жеткізіп,  одан  он  үл  туып,  оның үлкені  «Есенші»атанса,  бүлар 
тарих шындығынан шыкқан сөз.  Өйткені, «Бөрінің қаншығы» Елбілгэ 
қатынның  асырап  жеткізген  үлы  Білгэ  қағанның  кейін  каған  болып —
 
«Он  оқ»  одағын  қүрғаны  мәлім.  Соларға  арнаған  өсиетінде  Білгэ 
қаған  түрік  халқының  қамы  үшін  қаншама  қиындықтарды  басынан 
кешкенін тізіп айта келіп — «Он оқ, үғлыка, Татыңка тэг есітің,  білің» 
деп жаздырған ғой тас тарихқа!  «Қасқыр қатын» аңызындағыдаи «Он 
Үл» — «Он оқтың»  үлкені  мүнда «Есенші» — Түңғиык болғаны  мәлім. 
Демек,  Түңғиыктың  тағы  бір  лақап  аты  «Есен»  екенін  Шокан  ашып 
беріп  кеткен.  Сөйтіп,  Қытайлыктардың  «Есені»  содан  бері  өткен  он 
үш  ғасыр  ішінде  бірнеше  өзгерістерге  үшырап,  ақыры  Қазақтардың
атасы — «Асан қайғы» болып шыкқан.
«Асан»  деген  атаудың  жеке  түрғанда  адам  қасиетін  білдіретін
мағынасы  жок.  Ал  «Ес  — Есім  — Есен»  болу  кезкелген  адамдардың
29

бәрінің  бірдей  қолдарынан  келе  бермейтін  қасиет.  Оған  дәлел
боларлық  мысалдарды  тарих  деректерінде  табуға  болады.  Мысалы 
Түңғиықпен бірғе  қайрат кьш екінші  Түрік  қағанатын  күлатпай үстап 
түрған  Елбілгэ  қатын  -   «Найман  ананы»  қазақ  шежіресі  -   «Есбике 
анамыз»  дейтіні  мәлім.  Сондай-ак,  Шыңғыс  ханды  қазактар^ — 
«Еңсегей  бойлы  ер  Есім»  — «Есім  хан»,  қырғыздардың  —
  «Ер  Ечей», 
моңғолдардың  —  «Есугей»  деп  атағандары  белплі.  Одан  бергі 
замандарда да ру басылар мен ауыл ақылшылары — «Есім»,  «Есекей», 
«Есауыл» деп атап қазақ халқында кейінге дейін сақгалып келген салт 
болғаны  да  рас.  Осы  дәлелдерге  сүиеніп  қазақ  халқының  ақын  да, 
ақылды  да  атасы  — «Асан»  — ертедегі  — «Есен»нің  сәл  өзгерген  түрі 
деп  сендірген  де  сол  Асанның  «Қаиғы»  атанған  себебін  қайдан  іздеп 
табуға болады? Бүл сүраққа да тарих деректері жауап береді. Мысалы, 
«Түңғиық» деген теңеудің өзі казақ халқының төл сөзі: ол тазалық пен 
тереңдіктің  баламасы  ретінде  алынған.  «Түнық»  —  «Прозрачный», 
«Қүйық»  —  «Залив»  деген  табиғат  көрінісінен  алынған.  Осы  екі 
көріністің  басын  қосып  біртүтас  түйінге  айналғанын  аңғартатын
табиғи  айна  -   теңіз.  Өйткені,  жер  бетіндегі  «түнық»  судың  бәрінің 
барып қүйылатын тереңі — теңіз. Сондықган да қазақгар ой тазалығын 
«түңғиық» 
сумен 
бейнелесе 
оның 
мағыналылығын 
теңіздің 
тереңділігіне балаған. Мысалы, «Қажы-еке-ау, айып етпе зарлағанға!»
«Түңғиық  сезім  терең  барлағанға..»  деп  ақын  Сараның 
Түрысбек  қажыға  айтканы  бар.  Бүл  терең  мағыналы  сөздер  соны 
барлап  ойлаңыз  дегенін  айтады:  Сол  «Түнық  қүйык»тың  саннан 
сапаға айналған түсын, яғни «түнықгың»  қүйып түрған тереңі толып, 
далаға  қарай  аға  алмай  тоқталып  түрып  қалған  түсын  казақтар 
«түнжырау»  дейді.  Сол  секілді  аспанды  алып  қаптап  келген  қалың 
бүлт жаңбыр боп жаумай түрып алса қазақгар оны да «Аспанды  бұлт 
басып,  түнжырап  түр»  дейді.  Бүл  бүрынғы  «түнық»  аспанның 
«түнжырап»  қарама-қайшы екінші сапаға ауысқанын аңғартады.
Табиғаттың  осындай  өзгермелі  көріністерін  көріп,  бір  сападан 
екінші  сапаға  ауысып  түратынын  аңғарған  қазақтар  сол  табиғат 
заңдылығы  адамның  басында  да  бар  деп  санаған.  Атап  айтқанда, 
алдағы  болар  істің  немен  тынарын  болжай  алмай  көңілсіз  де,  үнсіз 
жүрген  адамды  да  қазақгар  -   «түнжыраған»  кісі  дейді.  Ал  мүндай 
«түнжырау»  көбінесе  қам  көңіл,  қайғылы  адамдардың  басында 
болатындықтан  «түнжыраған»  адамды  -   «қайғылы»  адам  деп  те 
атайды.  Біз  сөз  қып  отырған  Асанның  осындай  «түнжыраған»  кісі 
болғаны  рас.  Ол  өзінің  өмірі  мен  ақыл-ойын  қүлаған  бірінші  Түрік 
қағанатын  қайта  тірілтуге  жүмсаған  адам  болғаны  белгілі.  Осы  аса 
ауыр  тарихи  міндетін  атқару  оған  оңайға  түспегені  де  мәлім.  Оны
30

Түңғиыктың  өзі  Түрік  халқының  қамын  ойлап  — «Күн  ол  үрмадым, 
түн  одуманым»  деп  тасқа  жаздырып  кеткен  ғой!  Қазақтардың  аса 
жауапты  ауыр  істерді  тындыру  мақсатымен  жүргенде  «Күндіз  күлкі 
көрмедім,  түрде  үйқы  көрмедім»  дейтін  сөздерінің  түп-төркіні 
Түңғиықтың  сол  тастағы  сөзінде  жатыр.  Демек,  Түңғиыкты  -  
«Қайғылы» деп атау сол алыстан келе жатқан тасқа жазылған тамыры 
бар  сөз!  Тасқа  жазылған  Түңғиық  пен  қазақ  халқының  ауызда 
сақталған  «Қайғылы»ның  түптөркіні  бір  мағыналы  сөз  екенін
дәлелдейтін  деректер  ертедегі  Қытай  тарихынан  да  табылады. 
Мысалы,  Қытай  тарихының  очерктерінде:  «Сорокотысячная  конница 
тюркского  племени  Шато,  во  главе  с  одноглазым  драконом  Ли 
Кайіуем,  разгромили  столицу  империи»  деп  жазылған  тарих 
шындығын  баяндаған  деректі  жазу  бар.  Бүл  ертедегі  Қытай 
императорларының  сонау  сегізінші  ғасырда  Түрік  қағанатымен 
жүргізген  Феодалдық  соғыстар  түсынан  алынған  деректердің  бірі 
ғана.  Түсында  бүл  деректерді  жазған  қытайлықтардың  қазақ  тілін 
білмегендіктен  және  өз  тілінің  қүрылымы  басқаша  болуына 
байланысты,  осы  алынған  цитаттың  ішінде  екі  қате  жіберген. 
Біріншісі  — «Племени  шато»  дегені.  Осындағы  «племя»  деген  орыс 
сөзін  — «ру-тайпа»  деп  үғатын  қазақ  тарихшылары  «шато»  деген  ру 
болған  екен,  шамасы  сол «шато»  қазіргі  Найман  ішіндегі  — «Садыш» 
руының 
арғы  тегі  болар  деген  жорамал  жасады.  Сөйтіп, 
қытайлықтардың  тарихи  шындықты  дүрыс  бергендерінен  бүрыс 
қорытынды  шығарды.  Шындығында  Түріктердің  қырьпс  мың  атгы 
жауынгерлер  жасағының  басшысы  «Отыеген»  сол  түста  -   «шад» 
дәрежесіндегі  қолбасшы  еді.  Сондықтан  да  оның  ақылшысы  болып 
жорык  жолын  көрсетіп,  Қытай  империясының  астанасына  алып 
барған  Түңғиық  «Асан  қайғылы»  қарт еді.  Бүлар  «йарыс  йазығында» 
деп тасқа жазылған тарихи соғыста Түрік қағанатының «Оң қарын» —
 
Оң  қанаттағы  жасақтарын  алып  «Боғлық»  пен  «Темір  қапыққа  тэг», 
Бүгінгі  сөзбен  айтқанда  Еділ  мен  Кавказға  дейін  үзап  кеткен 
түстарында  аз  күшпен  үйде  қалған  Елтеріс  қағанды  өлтіріп 
императорға  тарту  үшін,  басын  кесіп  әкеткені  үшін 
қытай 
императорынан  кек  алу  үшін  ашумен  барып,  аяусыз  қимылдаған 
сапары  еді.  Бүл  бүрынғы  «Күндіз  күлкі,  түнде  үйқы  көрмейтін» 
Түңғиық 
Асанның 
қайғысына 
қайғы 
қосылып, 
Исатайдан 
айырылғандағы 
Махамбеттің 
тартқан 
күйігіндей, 
Елтерістен 
айырылған  қайғының  қалың  бүлтына  батқан  түсы  еді.  Сондықтан  да 
ол Қытайдың астанасына басып кірген түсында «қайғылы» деген тағы 
бір косалқы лақап атқа ие болған.  Сол «қайғының» аяғындағы —
 «лы»
31

жұрнағын  қытайлыкгар  өз  жазу  ережесіне  келтіріп  -   «кайғының»
алдына қойып — «Ли Кайгу» деп жазған.
Қытай  тарихындағы  осы  деректер  Жамбылдың  «Өтеген  батыр»
дастанында да айтылады онда — «Қытаилыктар жерге жабыскан, күнге 
кақталып  бүйірлері  қабысқан» деп  Өтегеннің Қытай  жерін  жерсінбей 
тастап  кеткені де  Отегеннің ақылшысы  ақсақал  адам — «А.сан  қаиғы» 
қайда? Оның орнын «Хасан» дегеннің басқаны  қалай?  «Дүмше  молда 
дін бүзар» дейтін  қазакга бір тауып айтылған  мәтел бар. Арыдан  келе 
жатқан  Асан  Қайғылысының  атақ-даңқын  одан  көп  ғасыр  кейін  он 
бесінші  ғасырда  жасаған  «Сәбит  үлы  Хасан»  дегенге  алып  беріп 
жүргендер  мәтелдегі  «дүмше  молда»  сиякты  қазақтың  өз  ортасынан 
шыққан «дүмше ғалымдар».  Егер,  дүмше молдалар дінді  бүзар болса, 
дүмше  ғалымдар тарихты  бүзған.  Бүзғаны  емей  немене  он  үш  ғасыр 
бойы айтылып келген  «Өтеген батыр» дастанындағы «Асан қайғыны» 
Жамбыл  шығармаларының  кейінгі  басылымдарынан  алып  тастап, 
оның орнына  адам  емес,  діни  мифтік — «Ғайып  берен  қырық шілтен»
дегенді енгізген.
Мүнысы  -   «Түдаиык»  деген  сөздің  төркінін  танымай  — «Тоны 
көк»  деп  жүрген  дүмшелердің  «Асан  қайғы»  атының  арыдан  келе 
жатқандығын дәлелдейтін бір деректі әдебиеттен  әдейі  алып тастап — 
«Асан»  деп  жүргеніміз  «Хасан»  екен  деген  өз  концепцияларын  алға 
тартгып  жүргендігі  алалық  емес,  арамзалық,  тарих  шындығына 
жасалған  қиянат  екені  күмәнсіз.  Бүлай  деуге  қандай  дәлелдер  бар? 
Бірінші «Асан қайғы» - Түңғиық пен Сәбит үлы Хасанның замандары 
бірдей  емес.  Соған  байланысты,  Асан  «қайғының»  арқалаған 
ауырпалықтары  мен  Сәбит  үлы  Хасанның  халық  үшін  қам  жеп 
сіңірген  еңбегі  тең  емес,  атап  айтқанда,  Асан  «қайғылы»  өзінің 
мемлекетгік  теуелсіздігінен  айрылып  «Табғачтар»  империясының 
қүлдарына айналып кеткен Түріктердің қағанатын қайта қүру жолына 
барлық,  өмірін  сарп  етсе,  Сәбит  үлы  Хасан  бүрыннан  қалыптасып 
қалған  қазақ хандығының бөлініп  кеткен  біреуінің ғана көшіне  ілесіп 
келген  адам.  Бүл  жерде  Өзбек хандығы  дегеннің өзі  де түптеп  куса -  
Қазақ  хандығы  болып  шығатынын,  қазақтардың  —  «Өзбек  өз  ағам, 
сарт  садағам» дейтін заманы болғанын да үмытпағанымыз жөн.
Екіншісі. «Жаллы ер» - Елтеріс қаған түсына да «Өтеген» - Білгэ 
қаған  түсында да  екінші  Түрік  қағанаты  қарулы  күштерінің  жоғарғы 
Бас  қолбасшысы  дөрежесінде  болған  «Апа  Тарқан»  ,  «Түңғиык  — 
Қайғылының  тірісінде  Мүзды  мүхитқаа  дейін,  батыста  -   Еділ  мен 
Кавказға  дейін,  соягүстік-шығыста  -   көсіліп  жатқан  көк  теңіздерге 
дейінгі  аралықты  аралап  жорық  жасағаны  туралы  деректер  тасқа 
жазылғаны  тарихтан  табылады.  Мүның  өзі  «Атың  барда  жер  таны
32

желіп  жүріп»  дейтін  қазакгың  өмірден  алған  мәтелі  секілді,  Асан 
«қайғылының»  көп  жерді  көзімен  көріп,  өрістері  мен  суатгарына 
сынай 
қарағандығына 
байланысты 
сол 
жерлердің  біразының 
табиғатын  тап  басатын  суретгемелер  айтып  қалдыруға  толық 
мүмкіндіктері  болған.  Ал,  небәрі  Еділ  бойынан 
көшіп  шығып 
Ұлытауға ғана аяғы жеткен Хасан бүкіл қазақ жерін аралап коріп оған 
өзінің  бағасын  беретіндей  мүмкіндіктері  де  болған  жоқ  қой!  Оның 
үстіне  Асан  «кайғылы»  болса  өзінің  өмір  бойына  арман  еткен  Жер 
үйық  Жиделі-Байсынға  Өтеген  батырдың  қолын  бастап  жеткізіп 
кеткені.  Оған «Халық айтса қалып айтпайды,  мен де  содан асармын», 
деп  ант  берген  Жамбыл  халық  атымен  куәлік  берген  ғой  өзінің 
«Огеген  батыр»  дастанында!  Ал,  Сәбит  үлы  Хасан  Жиделі-Байсын 
жеріне  жете  алмай,  өзінің  аяғы  әрең  жеткен  Үлытауда  сүйегі  калған
адам!
Үшінші.  Қүны  кымбат  асыл  тас  су  түбінде  жатады.  Адамға 
қымбат  ақыл  сөз-ой  түбінде  жатады.  Су  түбінде  жатқан  тас  өсел 
толқытса  шығады.  Ой түбінде жатқан сөз ел толқыса шығады, дейтін 
философиялық  терең  мағынасы  бар  сөзді  айтқан  Асан  ба,  Хасан  ба? 
Әрине,  Асан  «қайғылы».  Өйткені,  ол  «Адамға  кымбат  ақыл  сөз» 
табамын  деп  өмір  бойына  терең  ойдың 
түбін  қуалаған  адам 
болғандықтан  да  жас  кезінде  «Түңғиық»  атанса,  сол  ойдың  үшығы 
қайғыға айналып қартайған  шағында — «қайғылы» атанады.  Ол өзінің 
ой  түбінен  шыққан  ақыл  сөздерін  тозған  елді  топтастыруға, 
азғандарды  ағайындастыруға  жүмсады.  Сойтіп  жүріп,  акыры  Екінші 
Түрік  кағанатының  қара  шаңырағын  көтеріп,  өзі  қамкор  болған 
халкына кең жер,  мол  суат алып беріп тынды.  Оның « Сөкіз он  йасап 
карадым.  Өмір  бойына  Елтеріс  қаған  еліне  ақыл  айттым»,  деп  тасқа 
жаздырып  кеткен  сөздері  жоғарыдағы  «Су  түбіндегі  асыл  тас»  пен 
«Ой түбіндегі  ақыл  сөздің»  авторы  кім  болғанын  аңғартса  керек. Ал
Сәбит  үлы  Хасанның  Асан  «кайғылыға»  үқсайтындай  қандай тарихи
ісі-ізі бар? Жоқ қой!
Қазір табиғатты  қорламай, оның экологиясын қорғау кажетгігін 
халық  жаппай  түсініп  келеді.  Осы  орайда  тарихымызды  қорламай, 
оның да эккологиясын  қорғау  қажет  сияқты.  Әйтпесе, Амудария  мен 
Сырдың  суларын  ортасынан  бүрып  алып  Арал  теңізін  актақырға 
айналдырған дүмше ғалымдар сияқты  үрпақгар жалғасын үзіп,  баяғы 
замандардан  бар  Асан  «қайғылының»  қызметін  қайдағы  бір  Хасан 
дегенге алып берген дүмше тарихшылардың қазак халқын өз тарихын 
өзі танымайтын пақырларға айналдырып жіберулері ғажап емес!
Асан  «кайғылыны»  қазақгар  ақын  болған  адам,  казақ 
әдебиетінің  атасы  деп  санайды.  Оның халық  аузында  сақталып  бізге
33

жеткен  бірнеше  өсиет, 
нақыл 
сөздері  мен  ел  тірлігіне  жер  суына
арналған  шағын  толғау  жырлары  қазіргі  Қазақ  өдебиетінің  қорына
енгізіліп те келеді.
Осы  түрғыдан  да  алып  қарағанда  тарихтың  тас  архивіндегі 
«Түңғиықтың»  да  ақын  адам  болғандығын  көрсетегін  дөлелдер 
табыла  ма?  Табылады.  Мәселен  «Отукен  йыш»  -  «Отыегеннің 
жиғаны»  бүгінгі  сөзбен  айтсақ  — «Отыегеннің  отаны»  туралы  Білгэ 
қаған  тасына  жазылған  — «Отукен  йышта  бүң  йоқ»  деп  басталатын
бірнеше  шумақ  өсиет текстері  бары  мөлім.  Сондай-ақ,  сол  «Отыеген 
алып  берген  жеріңнен,  суыңнан  айрылмасаңдар  -   «Еңгу  өзің  көртач 
ісің,  Абыңа  кіртачісің,  Бүқсық  болтачісің»  дегендері  бүгінгі  сөзбен 
айтқанда  «Игілігін  көретін  де,  үйіңе  кіретін  де  ,  мүңсыз  болатын  да 
өзіңсің!» деп түрған  қара сөздердің өзі  «тілге жеңіл,  жүрекке — жылы 
тиіп түрған»  ақ өлең  емес  пе.  Осындағы  «Отукен  йыш» туралы  сыр 
он  үш  ғасыр  бойына  үмытылмай  үрпақтан-үрпаққа  қалып  біздін 
заманымызға  дейін  жетіп  Жамбылдың  аузымен 
жырланып 
қағазға 
түскен «Өтеген батыр» дастанының жүрнағы емес пе екен?
Бүларды  есепке  алмаған  күннің  өзінде  «Алпамыс»,  «Алып 
Манас»,  «Алып  Елетміш»  дастандары  кімнен  қалған!  Бүлардың 
барлығы  тарихи  бір  адам  —  Елтеріс  қағанның  Түрік  халықгарына 
сіңірген ерлік еңбектерін жырлайтын дастандары екені күмәнсіз.
Сонда  бүл  дастандардың  түпкі  нүсқасын  айтып,  оқиғалардын 
үзақ  желісін  тізіп  кеткеи  адам  сол  Елтерістін  өзін  «Елтеріс»  қылып, 
қаған  атандырып  кеткен  —  «Білге  Түнғиық»  Асан  «қайғылы» 
болмағанда  сол тарихи  оқиғалардан  сегіз  ғасыр  кейін  жасаған  Сәбит 
үлы Хасан бола алмақ па?
«Алпамыс батыр» дастаны -  «Жиделі-Байсын жерінде, Қоңырат 
деген  елінде,  Байбөрі  деген  бай  өткен»  деп  баяндалады  ғой.  Осы 
сөздердін өзінде ғана тарих шындығын көрсетіп түрған  аса қүнды  үш 
Дерек бар.  Олар — Алыптын туған жері, шыққан елі және әкесінің аты 
жөніндегі  деректер.  Бүл  деректердің  түп  төркіндері  де  Екінші  Түрік 
қағанаты  тарихынан  таралады.  Атап  айтқанда,  Дастандағы  «Жиделі- 
Байсын»  Асан  «қайғылынын  өмір  бойына  іздеп  тапқан  «Жерүйык» 
қонысы.  Ол бүгінгі -  «Жер жаннаты» атанған Жетісуі, «Қонырат» деп 
отырғаны — «Оң рат»  -  Екінші түрік қағанаты  түсында қалыптасқан — 
«Оңыра бің» - «Оң қар» деп түрліше атағанымен қағанат. Қолынын оң 
қанаты деген бірақ үғым  беретін атауларынан  бірі.  Сол «Оң рат»  қол 
болып  қүралған  жерінін  «Жиделі  Байсын»  -  Жетісу  болғаны  да  рас. 
Өйткені, ол түстағы — «Батыс Түріктер» деп атанған халықтың түрған 
жері  осы  Жетісу  болғанын  барлық  тарих  деректері  растайды.  Ал,
34

Байбөріге келсек, тағы да Елтеріс қағанның о баста «Бас бөрі» атанып
бөрінің басын ту қып үстаған түсы ойға оралады.
Осы  өлкеде  өскен,  «Бас  бөріні»  ту  қып  үстап  «Оңырат» 
жасақгарын  бастап  талай  жорыктарды  басынан  кешірген  «Апа 
Таркан»  Түнғиық  —  Асан  «Қайғылы»  болмаса  «Алпамыс  батыр» 
дастанын кім ойдан шығара алмақ?!
Осы  фактілерден  Асан  «қайғылының»  асқан  ақылды  мемлекет 
кайраткері болуымен қатар ақын адам болғанын да аңғаруға болады.
Асан  «кайғылының  табиғи  таланты  мен  талаптылығы  өмірдегі 
өршілгігін  толық  тану  үшін  бүл  айтылғандар  әлі  де  жеткіліксіз. 
Өйткені,  онын  таска  жаздырып  калдырған  тарихи  деректері 
табылғанымен,  сол  деректер  жазылған  жазу  үлгісін  — «Ертегі  түрік 
жазуы»  деп  аталып  жүрген  тастағы  таңбаларың  алфавитін  жасаған 
адам  да  осы  уакытқа  дейін  мағлүмсыз  болып  қалып  келеді.  Біздің 
байкауымызша  сол  адам  тағы  да  Асан  «қайғылынын»  өзі.  Бүған 
бірнеше  дәлелдер  келтіруге  болады.  Бірінші,  бүл  жазулардын 
қамтыған  тарихи  кезеңі  қайсы?  Тек  екінші  түрік  кағанатының  түсы, 
атап  айтқанда,  тастағы  жазулар  Елтеріс  қағанның,  Білгә  қағанның 
және  Білгә  Түнғиықтың  екінші  түрік  қағанатын  күру  жолындағы 
ерліктері  мен  еңбектерін  баяндайды.  Сол  жазу  үлгісімен  ерліктері 
тізіліп  жазылған  Мойын  Чор  мен  Қүли  Чоргын  екеуі  де  осы  екінші 
түрік  қағанатына  көп  еңбек  сінірген  көрнекті  колбасшылар  болған. 
Ал, бүлардан бір ғасырдан астам уакыт бүрын тарихқа келген  Бірінші 
Түрік  қағанатын  күрған  адамдардын  екінші  түрік  кағанатындағыдай 
тасқа  жазылып 
қалған 
тарихтары  жок.  Демек  екінші  түрік 
кағанатынан  бүрын  ескі  түрік  жазуынын  алфавитгі  жасалмаған! 
Екінші,  екінші түрік қағанатын  қүруға қайрат жүмсап мүдделі  болған 
адам  кім?  Тағы  да  Түңғиық  -   Асан  «Қайғылы»  екені  белгілі,  сол 
арпалыспен  өткізген  өмірінде  өзіне  серік  болған  Елтеріс  қаған  мен 
Елбілгә  катыннын  да,  өзінін  айткан  ағалык  ақылын  алып,  «Өгыеген» 
болған  інісі  мен  өзінің  де  істеген  істері  мен  ерліктерін  артқы 
үрпактарға  да  айтып  жүретіндей  етіп  «Бәнгі  тасқа»  жаздырып 
қалдыруға да мүдделі болған сол Асан «қайғылы»!
Үшінші,  тасқа  қашап  жазғызып  қалдыруға  болатын  түрік 
негізделген  жаңа  жазудың  алфавитін  жазуға  кімнің  кисыны  бар  еді? 
Тағы  да  -   Түңғиык  -   Асан  «Қайғылы».  Өйткені  сол  Қытай
империясының  астанасында  окып  сауатын  ашкан,  қытай  жазуының 
иероглифті к  алфавиті  қапай  жасалғанын, сондай-ақ,  қытайлардың тас 
плиталарға  жазу  жазатын  өдісін  де  көзімен  көріп  білген  —
  «Эшидө 
Юань  Чжень»  ғой.  Білгө  қаған  өлгенде  сол «Табғач»  — Қытайдан  йүз 
ерін  келіртіп  тас  кдшатып,  оған  өзі  айткысы  келген  өсиет  сөздерін
35

Білгө  қағанның  атынан  жаздырған  да  сол  «Білгэ  Түңғиық»  — Асан
«қайғылы»  ғой! 
Осындай  сауаттылығы  тасқа  жазатын  жазу 
таңбаларын жазу женіндегі қытайлықгардын өнерінен үйренгендігінің 
үстіне.  Екінші  Түрік қағанаты  қалай  дүниеде  келгендігін  кейінгілер -  
«Он  оқ  үғлыңа,  Татыңа  тәг  есітің,  білің»,  деп  жаңа  жазу  алфавитін
жасаған.  Бір  ғажабы  оның  жасаған  алфавитінің  өрбір  дыбыстық 
қэрігггік белгісі  қазақ халқының атау сөздерінің алынған.  Мысалы,  ай
таңбасы  — кәдімгі  аспандағы  жарты  айдың  көрінісі.  Сондай-ақ  «А» 
дыбысының  белгісіне  ағашты  биік  қарағайдың,  «Ш»  дыбысының 
белгісіне  екі  айыр  ағаш  ашаның  «Ер»  белгісіне  үзеңгі  бауы  төмен 
салбыраған  қазақгың  екі  қасты  ағаш  ерінің  суреттері  алынған.  Басқа 
дыбыстық  қәріптерінің  барлығы  да  осындай  қазақ тілінде  атауы  бар 
затгар  мен  дене  мүшелерінің  көріністерін  беретін  бейне  белгілерден
түрады.
Асан  «қайғылы»  жасаған  алфавит  қазіргі  қазақ  халқының, 
сондай-ақ түрік тілдес  басқа халыктардың да жазуына казір қолданса 
да  колайсыз  емес.  Бірақ  бүл  жазуды  қажет  қылған.  Екінші  Түрік 
қағанаты 
қайтадан 
қүлағаннан 
кейін 
өкімет 
басына 
келген 
династиялар  пайдаланбағандықтан,  өз  қызметін  екінші  Түрік  қағаты 
тарихын  жазумен  ғана  шектеліп  тоқгап  калған.  Бүл  жазу  түрінің 
кейінгі тарихы кезендерде кездеспейтіні содан.
Осы  айтылғандардың  түсында  -   «Түңғиық»  та,  «Қайғылы»  да 
атанған  Асанды  қазақ  халқының  үрпақган  үрпаққа  айтып,  атьін 
ауыздан ауызға қалдырып, өнегелі өсиет сөздерін жаттап  он үш ғасыр 
бойына жоғалтпай біздің заманымызға дейін алып келуінің себептерін 
анғаруға болады.
Корея тарихында жетінші — сегізінші ғасырларда дүниеге келген 
«Чжень»  -  «Бохай»,  қазақша  айтқанда  «жиын»  -  «Моқал»  мемлекеті 
теңіз  бен  теңіздердің  аралықгарын 
алып 
жатқан  үланғайыр 
территорияға  иелік  еткен,  биік  мәдениетті  ел  болған  делінген.  Сол 
мемлекеттің  үйытқысы  болған  бір  екі  адам  ертедегі  корейліктердің 
шыққан  тегі,  төтемі,  атасы  мен  анасы  саналған.  Атап  айтқанда, 
Найман  -   «Қүмай  ана»,  Қүс  түмсықты 
«Пуесин»  ана,  Асан 
«Қайғылы»  —  «Түңғиық»  —  «Тунга»  ата  атанған!  Енді  біз  сол 
мемлекеттің шын  мағынасында «биік мәдениетті»  ел болғандығының 
бір  белгісі  ретінде,  өз  тілінде  жасалған  тарихын  тасқа  жаздырып 
қалдырған,  жер  бетіндегі  бар  мәдениет  үлгілерінің  бірде-біріне 
үқсамайтын  дербес  жазу  алфавитінің  де  болғаннын  көріп  отырмыз. 
Бүл  да  қазақтың  ақын  атасы  —  Асан  «қайғылының»  атымен
байланысты.
36

Осы 
арада 
казіргі  қазақ халкын  кайта-қайта ертедегі түріктерге 
апарып  тели  беретін  себебіміз  туралы  да  айта  кету  қажет.  Өйткені 
көптеген  тарихшылар  қазақтың  не  себепті  «қазақ»  атанғаны  жайлы 
табан тірер деректер таба алмай, әр шөптің басын бір шалып халықты
адастырумен  жүр.  Өйткені  олар  қазақ  халқы  күл  иеленушілік 
формацияны  басынан  кешірмеген,  сондықтан  да тап  болып  көрмеген 
халык  деп  уағыздап  келді.  Мүнысы  тарихты танымағандык.  Өйткені, 
«қазак»  деген  атаудың  өзі  бүл  халықгың  арғы  балалары  кен  қазған 
кенші  (рудокоп)  болғандыктан 
«казар»,  «қазақ»  деп  көсіби 
тіршілігіне 
карай 
дүрыс 
аталтан! 
Сонау 
алтыншы-жетінші 
ғасырлардағы  орта  Азияда  орыс,  Шығыс  Европа  елдерімен  карым- 
катынас  жасаған  «Хазар»  да  көктен  түскен  халық  емес,  осы  қазак 
халқының  алғашқы  мемлекеті  —  Бірінші  Түрік  қағанаты  болып 
табылады.  Сол  қағанатты  күрған  Тумынның  кен  кайнаткан  қүл 
«Плавильщик - невольник» болғаны тарихка мәлім ғой!
Міне,  түрік  кенші  «Түңқақтың»  қазақ  кенші  «Түнғатпен»  бір 
адам болып шығатын жолдары осындай!
Бүлай  болғанда  бабамыз  баяғы  «Батыр  Түңғат»  дейтін 
кеншілердің  кейінгі  үрпақтарында  да  ата  жолын  куған  атақгы 
адамдары  болуға  тиіс  кой!  Тарих  деректерінен  бүл  сүраққа  да 
күптарлык  жауаптар  табылады.  Атап  айтқанда,  жетінші-сегізінші 
ғасырларда тозған түріктерді тоітгап,  «Елтерісті»  қаған  көтерген  адам 
«Түңғиық»  -   Асан  «кайғ; ?лы»  болғаны  сиякты,  орта  ғасырларда 
Есенбүға  хан  өлгендс 
огг\ т
м
 тағына  I смір Түғлыкты  көтерген  «Кенші 
Түнқат»  руынын  баіыры  Тастемір  болғаны  мәлім.  Сондаи-  ақ,
Түңғиық -  Асан  «кайғылының»  батырлығына коса ақын да болғаны 
секілді Тастемір де ақындықтан қүралақан болмаған адам.
Мысалы:
Түзде жүрсем батырмын
Үйде отырсам — катынмын
Қатын ауру, бала -  жас,
Тары түйіп жатырмын.
Кірсең, міне — Лашык,
Кетсең әне, жолың ашық! -
дейтіп тамаша өлең жолдары сол Тастемір оатырдан қалған!
Одан  бергі  замандарда  да  «Кенші  Түңғиык»  түқымдарынан 
ақындық  әнері  арылмаған.  Мысалы,  Қазактын  сонғы  ханы  Кенесары 
Аркадан  — Алатауға  ауған  түсында  оған  ермей  қалған  қазақтардың 
орыс патшалығына бағынамын деп Жетісу жеріндегі — «Шүбар ағаш -
37

Ойжайлауға» жасасқан пәтуө-келісімдеріне Орта жүздін ру-тайпалары 
атынан қол қойған Қаракерей руларының атақты төресі  Бексүлтанның 
көрін  қайтарған  ғана  үлы  Тайкот -  «Кенші  Түңғат»  Тастемір  руынан 
шыққан  ақын.  Ол  бір  биесін  сойып  алған  Жаңбыршы  руының  бес 
адамын  өмір  бойына  қүлы  етпек  болып  Жарлық  еткенде  сол  түста 
Тастемір  руының  басшы  адамы  болған  Мүжық  бидің  малшысы 
Тайкөт  ақын  «Ара  ағайын»  ретінде  Бисүлтан  төреге  «Елші»  болып 
барған.  Сол  түста  Бексүлтанның  баласы  семіздікті  көтере  алмай 
өлгенін білетін Тайкөт Бисүлтанға бір биең үшін елді үркітпе.
Балаңыз аттан емес, астан өлген,
Дегеніне жете алмай жастан өлген.
Аруағынан мансабы асып кетіп,
Көтере алмай мансабын настан өлген!—
Деп Бексүлтан төрені кәрінен қайтарып, бес адамды қүлдық тән
қүтқарған.  «Түңқат»  түқымы  өткір  тілді  өжет  болмаса  бүл  сияқты
сөздерді  биік  беделді төреге  аита алар ма еді.  Сол Қаракерей  руының 
кейінгі атақты ақыны Түбекке: 


'л,- Н * І* и В |
Қайырды қанша алсаң да жиғ аның жоқ,
Нәпсіңці қартайсаң да тыйғанның жоқ.
Желкіл деп жетпісінде өлең айтқан
Құдайдың  сен  сақ 
иті  иманың  ж оқ,-  дейтін  Толғанбай  да 
Түңқаттың түқымы.
Әйгілі  Ешкіөлмес  бауырында  өткен  Біржан-Сара  айтысында 
халық  қаптағайлықтардың  тобын  қақ  жарып,  сөз  бастап  қарындасы 
Сараны  «қалың»  ғұрпы  бұғауынан  босатуға  Тұрысбек  қажыны 
мәжбұр  еткен  Азнакұлдың  Ахметі 
де 
«Тұңқэт»! 
Ілияс
Жансұпровтың «Қазақга қобызшының қалғаны сол» дейтін  қобызшы 
Молықбай да Тұңқаггтың тұқымы!
Бұл  аталған  адамдар  бір  -   бірінен  аралары  алыс  ғасырларда 
жасаса да сонау Тұңғиық, Асан «қайғылы» бабаларының атын сақгап 
қана  қоймай,  онымен  қатар  ақындық  қасиетін  де  ардақгап,  ұрпақ 
жалғастығы  мен  дәстұр  жалғастығында  сақгаған  абзал  жандардың 
тегшдегі  белгшері  ғана!  Тарих  толқыған  теңіз,  халық  оның  бетінде 
қалқыған  қайық.  Теңіз  қалай  толқыса,  қайық  та  солай  толқыған! 
Сонда  қай  қайық  қай  аралда  қалды,  қазір  түптеп  тұгендей  қиын. 
Әсіресе,  тек  турік  тіддес  халықгардың  ғана  емес,  сонымен  қатар 
көптеген  көршілес  басқа  халықтардын  да 
құрамын  толықгырган
38

казақ  халқының  бармаған  жері,  баспаған  таулары  аз.  Солардың 
арасында  Асан  қайғы  аталарының  ақындық  мұрасын  сактаған 
үрпақтарының  аз  болмағаны  да  күмәнсіз.  Бәлкім,  олар  кейін  түрған
жерлерінің  тұлпарлары,  өзғе  елдердің  адамдары  болып  кеткен  де 
болар.
Біз  тарихы  бар  түрік  қағанаттарының  қара  орнына  қара 
шаңырағын  үстап  қалған  халық  болғандықтан  да  Түңғиық  -  Асан 
қайғылының  қазақ  арасында  қалған  үрпақтары  жайлы  аз  ғана 
деректердің 
бетін 
аштық. 
Осыларды 
еске 
алғанда 
біздің 
айтпағанымыз,  осындай  өнер  үясынан  үшып  шыққан  бапапан,  арғы 
атасы Асан қайғылыдай ақынның ауыр жүғін арқалаған ақын Сарадай 
ару  кыз  оңай  болсын  ба?  Өткен  замандардағы  текті  үлдардың  бірі  — 
жүрпгта  қалған  жылқының  қу  басын  көріп  түрып:  «Сені  түлпардың 
басы  деп  кім  айтады,  мені  Толыбай 
сыншының  баласы  деп  кім 
айтады»  деп  жылаған  екен.  Сол  айтқандай  жастай  жетім  қалса  да, 
жасымай өскен, ақырыңда бүкіл Шығыс халықтарында бірінші  болып 
ғасырлар  бойына  қалыптасып  қалған  «қалың»  ғүрпының  бүғауын 
бүзып,  бір  басының  бостандығын  өжеттіғімен  жеңіп  алған  ақын 
Сараны Асан қайғылының үрпағы емес деп кім айтады?

Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Ж ү с І п о в а МӘШҺҮр жүсіп көпеиүлы деректанушы

жүктеу 1.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет