Тәңірберген Қалилаханов



жүктеу 1.01 Mb.
Pdf просмотр
бет10/10
Дата14.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

НАЙМАНИЯ ӨНЕР ӨЛКЕСІ
Найман деген атау жөнінде тарихи ғылымда осы күнге дейін екі 
түрлі 
болжам 
болып 
келеді. 
Оның 
біріншісі, 
Шығысты 
зерттеушілердің бірі Аристовтың болжамы.  Ол  кісі  «Катони өзенінен 
келіп  қосылатын  бір  тармақ  судың  аты  «Найма»  көрінеді.  Найман 
деген  ат  осы  суға  байланысты  қойылмады  ма  екен?» — дейді.  Әрине, 
бүл  жеткіліксіз  болжам.  Себебі  наимандыктар  мекендеген  өлкеде 
Ертіс сияқты үлы өзен, Байкал, Алакөл, Балқаш сияқгы ірі  көлдер, Іле, 
Қаратал,  Ақсу,  Лепсі  секілді  дербес  өзен  сулары  бар.  Егер 
наймандықгар  өз  атауын  су  атымен  байланыстырғысы  келсе, 
Катониге  қүятын бір тармақган гөрі  алды  Солтүстік мүзды мүхитына, 
арты  Алакөл,  Балкашқа  күйып  жатқан  ірі  өзендерінің  бірінің  атын 
қалап  алған  болар  еді.  Оның  үстіне  найман  деп  атанған  халыктын 
Катониге  қүятын  кішкене  ғана  бір  өзеншенің  бойына  сыйып  отыра
алмайтын,  дүниежүзіндегі  түрік  халықтарының  санын  көбейткен 
үлкен  ел  болғанын  жоғарыда  көрдік.  Сондықган  да,  Аристовтың
болжауындай  сол  жалпақ  наймандықтарды  бір  өзеншенің  жағасына
сыйғызып соның бойымен өлшеу мүмкін емес.
Ерге күрең, ел қайда,
Наймандай жайған қанатын. 
Тарбағатай, Алатау,
Екі тауды бөктеріп,
Қанатын жайып алатын.
161

Ауызбен айтып жеткізбес,
Сәні менен санатын.
Тұнық көлдей толқыған,
Тоқсан мың жүзіп, канатын.
Ол шеті мен бүл шетіне,
Түяғы тозып ат жүрсе,
Қүс қанаты талатын... (Жүлдыз №5,  1959 ж.)
XVIII  ғасырда  омір  сүрғен  ақын  Дулат  Бабатайүлының 
«Еспенбет»  эпосында  айтылған  осы  өлшемі  наймандықтардың 
ғеографиялық мекені мен қоныс көлемі жөнінен онша дәл болмаса да, 
мөлшерге  келерліктей  деректер  беріп  түр.  Мүның  өзі  де  «Ақтабан 
шүбырындыдан»  соңғы  Орта  жүз  аумағындағы  наймандықтар 
жөніндегі  аныктама.  Ал,  наймандыкгарыдың  орта  ғасырлардағы 
мекені  Байкал  көліне дейін, біржағы  Қаракорым,  Орхон өзеніне дейін 
көсіліп 
жатқаны  жөнінде  тарихи-географиялық  деректер  бар. 
Сондыкган да найман  атауы  жөніндегі  Аристовтың болжамы  ғылыми
шешім болып табылмайды.
Екінші 
болжам 
-  
наймандыкгармен 
көршілес 
түратын 
қалмакгардың  тіліндегі  «нама-найман»  дейтін,  қазақ  тілінде  сегіз 
дейтін  сандық  үғым  беретін  создердің  бар  екеніне  байланысты.  Бүл
болжамды қолданушылар қалмакгардың наймандыкгарды не себебтен 
өздерін  қалмакгың  «сегізі»  бойынша «сегізбіз»  (найманбыз)  деп  атап 
кетуге  тиіс  болғанына  дөлел  келтіре  алмайды.  Мүндай  болжамды 
айтушылар  Шынғыс  хан  қалмақ  тектес  рулардан  шығу  керек, 
сондықтан  да  қалмақтар  өздерінің  үстемдігі  жүріп  түрған  заманда 
көршілеріне өз атауларын таңған деген жорамалға сүйенеді. Бүл арада 
Шыңғыс 
ханның 
қалмақ 
руларынан 
шыққандығы 
толык 
дәлелденбеген,  күмөнді  түжырым  екенін  айтып  жатпағанның  өзінде, 
моңғолдар 
үстемдігі 
тек 
XIII 
ғасырдан 
басталғанын, 
ал 
наймандыкгардың  Шынғыс  хан  жаралмай  түрғанда,  моңғолдыкгар 
үстемдігі  дүниеге  келмей  түрғанда,  төрт  ғасырдан  астам  бүрын  өмір 
сүргеннін,  сол  кезде  де  найман  деп  атанғанын  еске  алатын  болсак, 
наймандықтарға  қалмақтардың  немесе  моңғолдардың  ат  қоюы  да 
тарихи  шындықпен  сиыспайтыны  түсінікті.  Өйткені  найман  найман 
болған  кезде  моңғолдар үстемдігі түгіл  моңғол деген  атағы да болған 
емес,  өзі  дүниенің  жарығына  келмеген  моңғолдар,  өзінен  көп  бүрын 
ел  болған  наймандықтарға  ат  қойды  деп  болжаушылар  да  тарихи
деректермен таныс емес екендігін байқатады.
Халыкгардың пөлендей  бір  атка ие  болып  солай  атанып  кетуіне
негізінен екі жол бар сияқты.  Оның біріншісі -  көрші елдердің қойған
162

аты.  Екіншісі  -   сол  елдің  өзінің  таңцап  алған  аты.  Қазақ  халқының 
тарихи  атауларында  осы  екі  жолдың  да  ізі  бар.  Ал  бірінші  жол 
бойынша  апганып  кету  басқа  елдерде  де  кездеседі.  Мысалы, 
германдықгармен алғашқы кездескенде орыстар олардын тіліне түсіне 
алмай,  мылқау  (немой-немец)  деп  атады.  Сол  күйінде  немец  аты 
белгілі  бір  халыктың  атауы  болып  қалды.  Сондай-ақ  Киев  княздігі 
қүрамынан кейінгі дәуірде, біріңғай үлттық мемлекет қүру процесінде 
үнемі  үрыс-соғыс  жағдайында  болған  көрші  қыпшақгар  орыс 
халкының  атьга  белгілеп,  оларды  «урыс» деп  атады.  Себебі, ол  кезде 
қыпшактардың  үрыс  ашатын  карсыластары  солар  болғандықтан 
кімде-кім  «урыска  барамыз»  десе,  оның  орыс  жеріне  баратыны 
түсінікті  болды.  Ал,  қазақгар  ертеректе  қазіргі  кезде  қолданылып 
жүрген  соғыс терминінің орнына үрыс терминін  қолданған.  Алдымен 
кыпшақгар,  сонан  соң,  орта Азия  мен Қазақстан  жерінің түрғындары 
«урус»  деп  атағандыктан  да  орыстар  бүюл  шығыска  «урыс»  деген 
атпен мәлім болды. Соның ішінде қытайлықгардың да урыс (улус) деп 
атайтыны жөнінде Шоқан Уәлиханов та жазып қалдырды.
Осылайша  өзін  урыс  атандырған  қыпшақтарған  орыс  халқы  да 
0 3
 тарапынан  лайықты  ат  қойды.  Олар  кыпшақтарды  «половец»  деп 
атады.  Мүнысы  қыпшактардың  сырткы  көрінісін  бейнелеп,  олардың 
жаппай үзын  етекті  тон,  шапан  киіп  жүретіндігіне  байланысты,  үзын 
етектер  (долгополый,  висячие  полы)  дегені  еді.  Қазіргі  қазақгардың 
арғы  тегіне  жататын  қыпшактар  шынында  да  үзын  киім  киюге  тиіс 
болды. 
Себебі, 
көшіп-қону, 
мал 
бағу 
өрекетімен 
жүрген 
кыпшактардың  үстіндегі  үзын  киімі  оның  жатса  төсегі,  жамылса 
жамылғысы,  жастанса  жастығы  болды.  Сондықтан  да  «жеңімді 
жастық, етегімді жамылғыш кып жата кеттім» дейтін сөйлемдер көпке
дейін ел аузыңда жүрді.
Орыстар  үзын  етектер  (половцы)  деп  атаған  сол  қыпшақгарды
македондықтар  «скиф»,  византиялықтар  «печенег»  деп  атады.  Бүлар 
да өз байқауларынша дүрыс  атау таба білді,  «скиф» деп  атауға себеп 
болған  сол  халыкгардың  сөз  саптауында  жаппай  қолданатын  еді:  «іс 
қып»  дейтін  сөздер,  қазірдің  өзінде  де,  қазақ,  өзбек,  үйғыр 
халыктарында бүл сөздер жоғалып біткен жоқ. Халің қалай? деп сүрай 
калсаң-ак  «іш  кып  жүріп  жатырмыз»  деп  жауап  беретіңдер  көп.  Бүл 
«іс  қып»  -  «іш  қып»  сөздері  «тіршілік  етіп»,  «өрекеттеніп»,
«далбастаған  болып»  жатырмыз  деген  мағына  береді.  «Іс  қып»,  «іш
кыпты» алдағы жоспарлы жүмыстарға  байланысты  қолданатындар да 
бар.  Мысалы,  «Іш  кып  биыл  мынандай  шаруаны тындырмақпыз» деп 
айта береді.  Бүл түрік халыктарының көбінде кездесетін жөне өте жиі 
кездесетін  сөз  бір  кезде  македондықтарға  өз  өсерін  тигізш,
163

мыналардың  сөзінің  бөрі  «іс  кып»  екен,  бізде^ сол  өздерінің  свзімен
«скиф» деп атайық деген ойга келтіргенге ұқсайды.
«Тарнхтың  атасы»  атанған  Гередотгың  скифтердің  шығу  тегі
туралы  жазбаларындағы  скифтердің  өз  аузынан  жазып  алған 
аңыздарында  да  осыны  бекітеді.  Ол  Тарғитай  бабадан  тараған: 
Липоксай,  Арпоксай,  Қолақсай дейтін үш үлдың болғанын,  бүлардың 
Липоксайынан 
тарағандарды 
«авхотгар», 
Арпоксайынан 
тарағандарды  «Қатларлар  мен  трапиялар»,  кішісінен  тарағандарын 
«паралатгар»  деп  атайды.  Барлығының  ортақ  аты  бір  патшасынын 
есімімен «сколоттар» деп  аталды.  Оларды  скифтер деп эллиндер атап
кеткен деп жазған. (Геродот, История ГҮ—
Ү. Том.  1885).
Сонымен қатар Геродот осы скифтердің ортасына аспаннан төрт 
алтын зат:  сока, мойынтырық, айбалта және тостаған түскенін, оларды 
баскалары үстай алмағанда,  кішісі Қолақсайдың ғана үстағаны, сонан
барып оның патша болғаны жөнінде аңыз-әңгіме келтірген.
Осы  әңгімелердің  сол  замандағы  скифтердің  жаи-жапсарын
түсінуге  зор  септігі  бар.  Ең  алдымен  скиф  қоғамның,  үш  түрлі 
әлеуметтік 
топқа 
бөлінгенін, 
сол 
топтардың 
тіршілік 
ету 
жағдайларына  лайык  ел  үғымындағы  орны  мен  атақгарының  және 
еңбек  қүралдарының  да  болғанын  көрсетеді.  Мәселен,  үлкен  аға 
санатындағы  Липоксай  Лэппайлар  (вельможи)  қоғамдағы  үстем  тап, 
әкімшілік басқару  саласындағы  адамдар.  Өйткені,  одан  тарағандарды 
халық  «авхоттар»  (қазіргі  казақ  тіліндегі  -   ауқаттылар)  деп  атаған. 
Органшы  үл  санатындағы  «Арпоксай»  (казіргі  қазақ  тілінде 
арпалыскандар)  —  еңбекші 
қауым. 
Өиткені  одан  тарағандар 
«қаталарлар  мен  трапиялар»  (қазіргі  қазақ тілінде  қатардағылар  мен 
соған тараптар) орысша айтқанда «рядовые и  подобные  к ним  люди» 
деп  атаған.  Ал кішісі  Қолақсай  қазіргі  (казак тілінде -  «колбасылар») 
жауынгер-нөкерлер, 
боевые 
дружины. 
Өйткені 
одан 
тараған
«паралаттар» қазіргі қазақ тілінде  парасаттылар.
Скиф  патшалары  осы  «Қолақсаи»  -  «паралаттардан»  (қазіргі
қазақ тілінде -  қолбасы-парасаттылар)  шығып  отырды  деуі  де дүрыс. 
Өйткені  аңызда  «көктен  түсті-міс»  деп  айтылатын  төрт  қүралды 
пайдаланатын  скифтерге  байтақ  мемлекетінен  айрылып  калмай,  оны 
қолда үстап түру үшін қол боп қүрылған әскери күштің керек болғаны 
түсінікті.  Басқа сөзбен  айтқанда скифтер мемлекетінің түтастығы  мен
төуелсіздігін  сақтап түру үшін  өзінің «қолаксайына»  (қарулы  күшіне) 
сүйенген.
Осы 
үш 
әлеуметтік 
топтың  тіршілік  түрлеріне 
қараи 
қолданылған 
қүралдар: 
аукаттыларға 
тостаған 
(предметы 
потребления) 
ішіп-жеу 
жабдығы; 
арпалысқандарға 
соқа 
мен
164

мойынтырык, 
өндіріс 
құралдары 
(орудия 
производства), 
қол 
сапындағыларға  айбаігга, соғыс қаруы (боевое оружие).
Егер Геродот осы топтағылардың бәрінің ортақ аты «сколоттар» 
десе  ол да  қазіргі  қазақ тіліндегі  «іс  қылатындар»,  іс  қылып тіршілік
ететіндер деген сөз екені көрініп тұр.
Византиялықгардың  «печенег»  дейтін  де  осы  сияқты  ертедегі 
күман-  қыпшақгардың  өздерінің  ауыздарынан  жиі  естіген  сөздерінің 
бірі  «печенег».  «Печене»  әр  адамның  тағдырдағы  жазмыш  есепті 
үғылған.  Бай  болу,  не  жарлы  болу  адамның  пешенесіне  қарай  деп 
саналған.  Біреу  өмір  бойы  сорлы  болып  өтсе  «пешенесіне  солай 
жазылған»  деп  айтатын  болған.  Пешене  «қүдайдың  жазуы», 
«тағдырдың  бұйрығы»  сияқты  діни  үғымдар  пайда  болғанға  дейінгі 
үғымдардың  эквиваленті  есебіндегі  сөз.  Ол  да  адамдар  аузында  жиі 
қолданылғандықтан  византиялықгар  бүл  сөзді  бүкіл  бір  халықтың
ортақ белгісі деп санап кеткен.
Осы 
мысалдардан 
қазакгардың 
ертедегі 
тегі 
күман- 
қыпшақтарды  көрші  халықтардың  әртүрлі  атағанын  көреміз.  Бірі 
жаппай  біркелкі  сыртқы  киімін  алса,  екіншісі  тіршілік  өрекетіне 
байланысты  жиі  колданатын  сөздерді,  ал  үшіншісі  тағдырға 
байланысты айтылған сөздерді ортак белгі есебінде пайдаланған.
Мүның  өзінен  халыкгардын  аты,  қалай  болса,  сол  атау  пайда 
болған  заманда  сол 
халықтың  бойында  бар  жөне  жаппай
кездесетіндіктен  сырт  елдің  көзіне  жылдам  көрінетін  бір  қасиетке
байланысты пайда болады деген қорытынды туады.
Ал,  халықгардың  атқа  ие  болуындағы  екінші  жолы,  яғни  өзіне
пәлендей  бір  атын  лайықтап  тауып,  солай  атануды  үйғаруы 
принциптен,  алға  койған  мақсатган  туатын,  ескіден  бас тартып,  жаңа 
түрге  ену  арқылы  жаңа  одақтар  жасау үшін  саналы  түрде  жасалатын 
әрекет.  Мысалы,  Алтын  Орда  ыдырағаннан  кейінгі  дөуірді:  үйсін, 
жалайыр,  арғын,  кыпшақ,  найман,  қоңырат,  керей,  уақтардың т.б.  ру- 
тайпалардың  бірігіп,  өздерінің  қалауымен  «қазақпыз»  деп  қазақ
мемлекетін қүруы (бүл туралы кейінірек аитылмақ).
Бүл  айтылғандардан  ерте  замандарда  мөлім  болған  найман
атауын  да,  сондай-ак  тайпалық  баска  атауларды  да  іздестіргенде 
халықтардың  атануындағы  осы  белгілі  тарихи  жолмен  жүрсек,  көп 
ғасырдың  астында  көміліп  қалған  деректердің  бетін  ашуға  бір  табан
жақындауымыз мүмкін деген пікір туады.
Сонымен  найманға  оралайық.  Орта  ғасырлардағы  басқа  ру- 
тайпалардан наймандықтарды айрыкша бөліп түратын жалпы белгісі -  
олардың  мөдениеттілігі.  Дүниежүзілік  тарихта  моңғол^  руларының 
ішіндегі  ең  мөдениеттісі  наймандықтар  арасында  ұйғыр  жазуы
165

пайдаланылды  дейді.  (Всемирная  История,  т.Ш  -   стр  514).  Осы 
дүниежүзілік 
тарих 
мойындаған 
наймандықтардың 
мәдениеті 
олардың  найман  атануының  басты  себебі  деп  карау  керек.  Бұл  арада 
алдымен  ескерілетіні  наймандардың  меңгерген  жазу-сызуы  емес, 
олардың 
сөн-салтанат, 
ойын-сауык, 
өн-күйі 
мен 
би 
өнерін
дамытудағы жетістіктері.
Гильом  Рубрук  1253  жылы Қойлық (қазіргі  Талдыкорған  маңы)
қаласында  12  күндей  жатып,  «...  бүл  өлкенің  бүрынғы  аты  Өрғаным 
екен. Мүмкін Өрган аты осы жерден тараған болар, өйткені, ең жақсы 
гитарашылар,  органшылар  сол  жерде  деді  маған  аитушылар»,  деп 
жазған (Путушествия в  восточные страны, - стр  126-127). Сол Рубрук 
Батый хан билейтін өлкеге алғаш келгенде шекара күзетінің басшысы
Скатайдың қолына кішкентай гитар үстап отырғанын көрген.
Плано  Карпини  де  осы  бір  көп  тараған  сауык-сайранды  есінен
шығара алмай  «...  ни  Бату,  ни один татарский  князь не  пьют никогда, 
если  перед  ними  не  поют  или  не  играют  на  гитаре»  деп  жазды.  Сол 
Карпини  «қарақытайлықтар  жеріне  келгенімізде  татарлар  жаңадан
салған бір қалада император салған үй бар екен.  Бізді соған  шакырып 
сусын  бергенінде  императордың  адамы  әлгі  қаланың  бастығы  мен 
өзінің  екі  баласын  біздің  алдымызда  билетті»,  деиді.  (Путешествия  в
восточные страны, - стр 71—73).
Гильом  Рубрук  осындай  көріністерді  кеңінен  айта  келіп  былай 
деп жазды:  «Кумыс стоит всегда  внизу у дома,  перед  входом  в дверь, 
и возле него стоит гитарист со своей маленькой гитарой. Наших гитар 
и  рылей  я  там  не  видал,  но  видел  много  других  инструментов, 
которых у нас не имеется. И когда господин начинает пить, то один из 
слуг возглашает громким голосом:  «Га!»  и гитарист ударяет о  гитару, 
а когда они устраивают большой  праздник, то  все хлопают в ладоши, 
а  таюке  пляшут  под  звуки  гитары  ...»  (Путешествия  в  восточные
страны, - стр 95).
ХШ  ғасыр  саяхатшыларының  осы  куәліктері  Шыңғыс  хан
үрпақтары 
сүйенген 
мәдениетті 
наймандыктардың 
музыкалык 
өнерінің  жоғары  болғанын  көрсетеді.  Әрине,  шетелдіктердің  айтып 
отырған  кішкентай  гитар  дейтіні  казактың  домбырасы.  1963  жылы 
Қазақстанда 
шыққан 
«Простор», 
«Жүлдыз» 
журналдарында 
жарияланған «Дөулеткерейдің үш суреті» (Три портрета Даулеткерея) 
дейтін  материалдар,  сонау  ХШ  ғасырда  батыс  саяхатшылары  көріп, 
дүниежүзіне  өйгілеп  жазып  кеткен  көріністердің  XIX  ғасырдың 
аяғына  дейін  айнымай  келгенін  көрсетеді.  Ол  суреттерде  домбыра 
күйіне  билеп  түрған  адам,  кымыз  сапырып  отырған  аспазшы,
166

домбыраға көмектесіп түрған сыбызғышы және сауыққа жиналған бір
топ адамдар көрсетілген
Сонау  ХШ  ғасырда  батыс  елдеріне  мәлім  болған  Өрген 
музыкасының  шынында  да,  Гильмо  Рубруктың  шамалауындай 
наймандықгардан  тарауы  да  мүмкін.  Себебі  «Өргі  ән»,  о  баста  «Өр 
елінің  әні»  деген  мағынада  тараған.  Ал,  наймандықтар  ежелден 
Алтай,  Тарбағатай,  Алатаудың таулы  аймақгарын  мекендейтіндіктен 
«Өр  елі»  болып  саналады.  Тегінде  «Өр  найман  Өкіреш»  дейтін 
бүрыннан  келе  жаткан  аныктама  бар.  Ал  казақ  ішінде  ауызша 
айтылатын  жөне  домбырамен  орындалатын  өнер  түрлерінің  ән,  күй 
болып  екіге  бөлінуі  кейінірек  болса  керек.  О  баста бөрі  де  өн  болып 
аталғанға үқсайды. Домбыра арқылы орындалатын күйлерді тіпті осы
күнге  дейін  ән  деп  айтатын  елдер  бар.  Мысалы,  80-інші  жылдары
Қаракалпақстанда  түратын  қазақгардан  музыкалық  шығармалар 
жинап  қайтқан  арнаулы  творчестволық  қызметкерлер  олардың  күйді
ән деп атайтынын айтып, газеттерде жариялады.
Қазақ  ССР-нің  өнерге  еңбегі  сіңген  қайраткері,  КСРО
копазиторлар  одағының  секретары  Қүдцыс  Қожамьяров  «Простор»
журнапының  1962  жылғы  №3  санында  жарияланған  «Заметки  об 
уйгурской  музыке»  деген  мақаласында  ертедегі  үйғырлардың  «12 
мүқам» 
дейтін 
музыкалық 
шығармасы 
болғанын 
хабарлады. 
Музыкамен 
орындалатын 
өнер 
үлгісін 
«мүқам» 
деп 
атау 
наймандықтарда  да  болған.  Бір  нәрсені  айтканда  бажайына  келтіре 
алмаған  адамға:  «Қой  қарағым,  мынауың  мүқамға  келмейді»  дейтін, 
сондай-ак,  кейбіреулер  тілге  көнбей  койғанында  да  «мүқамға  келген 
емес»  дейтін  мэтел  сөздер  қазақ  ішінде  кең  тараған.  Мүның  өзі 
«мүкамның»  көпке  әйгілі  бір  ізге  түскен,  белгілі  талаппен  талғамға 
үлесетін өнер үлгісі екенін, оны бүзып алатындардың оп оңай-ақ көзге
түсетінін дәлелдейтін факт.
Ұйғырлардың 
музыкалық 
мәдениетінде 
«мүқам» 
үлгісі
сақгалып  қалған  болса,  қазақтардың  музыкалық  мөдениетінде  де
«мүкам» үлгісі  сакталып қалған.  Қазактар әр халықтың өн, өлең, жыр
айтуында өзіне тән ерекше «мақамы» бар деп санаиды. Мүнысы өбден
дәлелденген,  өнер  саласындағы  іргесі  ашылып,  жаппай  мәлім  болған
жайттар.  Мысалы,  туыстығы  өте  жакын  бола  түрса  да,  қазақтармен
қырғыздардың  өн  салудағы  «мақамы»  бірдей  емес.  Бүл  арада
қазақгардың  мақамы  өр  халыктың  сөйлеу  өдетіндегі  «сөз  саптау»
үлгісі  сиякты,  өлең,  жыр  өнеріне  келген  жағдайдағы  «өн  саптау»
үлгісі есеітгі. 
.  .
Музыкалык  орындаушылығы 
жағынан  «мақам»,  әншілік
орындаушылық  жағынан  «мақам»  сыкылды  егіз  атауды  тең  үстап
167

келгеніне  қарағанда  қазактарда  музыка  мен  ән  өнері  жан-жақты 
дамығаны  байқалады.  Э йплі  музыка зерттеушісі  Затаевич тіпті  өткен 
ғасырда  көшпелі  қазақтар арасынан  жүздеғен,  мыңдаған ән текстерін 
жазып  алған.  Орыстың  үлы  ақыны  Пушкинді  таңдандырған
Қүрманғазы  секілді  күйшілердің  саркыншақтары  кешеғі  күнге  дейін 
сакталып келген.  Осы күндердің өзінде де музыкалық әлемнің аспаны 
болып  табылатьін  Тәттімбеттің  «Саржайлауы»  тағы  басқа  қаһарлы 
ханды  қайғыртқан,  қара  нарды  идіргеи,  қара  тасты  балқытқан,  қара 
дауыл  соқгырған,  Қарашаштаи ханшаны  қара  қазаққа ғашық  қылған, 
Бозінгенді  боздаткан,  қазақ  пен  ноғайды  жылатқан  жүздеген, 
мыңдаған  домбыра  күйлерінің  ел  есінде  сақталуы  қазақ  халқының 
музыкалық қабілеттілігінің ежелден-ақ артықша екенін дөлелдейді.
Жоғарыда  Гильом  Рубруктың  Батыс  елдерінің  гитары  мен 
рылей  сияқты  музыкалык  аспаптарының  бүл  жақта  кездеспегенін 
оның  есесіне,  оларда  жоқ  көптеген  музыкалық  аспаптарды  көргенін 
оның өз жазбаларынан оқыдық.  Ендеше  казақтарда,  атап  айтканда біз 
сөз  етіп  отырған  орта  ғасырдағы  наймандықгарда  жалғыз  ғана 
домбыра  емес,  музыкалык  аспаптардың  баска түрлері  де  көп  болған. 
Солардың ішінен домбыра мен қобыздың неғүрлым көбірек сақталып 
қалу  себебі,  бүл  аспаптардың  жасалудағы  оңайлығы,  өнеркөсіп 
қүралдарымен  емес,  қарапайым,  балта,  шот,  ыңғыру,  пышактармен 
кез  келген  ағаштан  жасап  алуга  болатындығында.  Егер  Шыңғыс  хан 
шабуылы  кезінде ескі  мекендерінен жаппай қозғалған  қазақгың  арғы 
ата-бабаларының  400  жылдай  уақыт  іргесі  коныстамай  үрыс,  соғыс, 
шабуыл  мен  үрку,  көшуде  болған  жалпақ  бір  дәуірдің  басынан 
кешіргенін  еске  алатын  болсак,  өрине,  мүндай  түрмысқа  шыдап 
жолдас  бола  алатын  ағаш  домбыра  мен  қобыздан  басқа  музыкалык 
аспаптардың, 
бүзылып,  сынып,  кирап  біткенін,  ал  оларды  қайтә 
жасай  қоюға  өнеркәсіптік  күрап-жабдықтардың  аттың  жалында, 
түйенің  қомында  оңай  табыла  бермегенін  түсіну  киын  емес. 
Сондыктан  да  ән  мен  күйдің  Отаны  болған  елдін  музыкалық 
аспаптары жалғыз домбыра ғана болған жоқ.
Сонда тағы кандай аспаптары болған?
Қаратаудың басында қос барабан,
Дария шалқып сол таудан су тараған... (халық өлеңі).
Барады бес жүз солдат кернайлатып,
Бүларды кезіне ілмей, көрмей кетіп... («Бекет» поэмасы)
168

Өргенде көмекейім текке гулеп,
Солды өмір, шешек атып, бір-ақ гүлдеп... («Ақан Сара»)
Сырнайдай сылдыраган қайран даусым,
Қарлығып, қайнап отыр, әнге келмей... (халық әні)

1
Қалқатай жарқылдайды жүзің айдай.
Бойымды балқытады даусың Найдай... (Айтыс өлеңі)
Қобызшы ол  «Көк көбікті күрілдеткен»,
«Дүлділін ер әлінің» дүрілдеткен... (Ілияс Жансүгіров)
Қазақ халқының әртүрлі өлең нүсқаларынан келтірілген осы бір 
жодцарда  ерге  заманнан  белгілі  кейбір  музыкалық  аспаптар  аталады. 
Олар: барабан, керней, орган, сырнай, най, қобыз, сыбызғы. Бұлардың 
сырш нда батырлык эпостарда:
Алдына дабыл өңгерген,
Азды-көпке тең көрген» дейтін жолдар «дабыл» деп атаған үрыс 
үстінде пайдаланатын дыбыс кұралының да болғаньш көрсетеді.
Осы  аталғандарға  әйгілі  домбыраны  коссак,  казақ  халқына 
етене  жакын  боп  кеткен  музыкалық  аспаптардың  саны  әлденешеуге 
жетеді.  Осылардың  ішінде орга  ғасырлар кезінде неғүрлым  жиі  жөне
жаппай қолданылған аспаптар: най, сырнай, кернай, сыбызғы.
Бүл  аспаптардың  өнеркәсіптік  едістермен  жасалатындығына 
байланысты  үлы  жорыктар  заманында  колға  сирек  тұсіп,  олардың 
орнына  домбыра,  қобыздын  көбірек  колданылған  себебін  тарихтын 
езі  тудырғанын  жоғарыда  айтгык.  Сондай-ақ  наймандыктардын 
найман  эты  шыкканы  да  VIII  ғасырдан  басталатынын  еске  алатын 
болсак,  сонау  УІІІ-ХП  ғасырларда  белгілі  бір  қоныс  мекенде 
орнығып  отырған  наймандықгардың  музыкаішіқ  аспаптарынын 
неғүрлым  жетілдірілген  түрлері:  най,  сырнай,  кернай  сияқты
аспаптары болғаны түсінікті.
Үрлеу  аркылы  іске  қосылатын  (духовые  инструменты)  най
аспагггарының  сазы  баска  музыкалық  аспаптардың  сазынан  әсем  де 
күлаққа жағымды,  кеңілге  конымды  болған.  Оның езі  ерекше  сәндік
пен әсемдіктің белгісі  есебінде саналған.  Қытайлыкгардың осы  күнге 
дейін әсем-сән дегенді «най-най» деп атағаны тегін емес. Тегінде Тан 
династиясы  түсында,  қаракытайлардың  Ляо  мемлекеті  үстем  болып 
түрған  кезінде,  одан  бүрын  Садырлар  мен  Чүиелер  Қытай 
мемлекетіндегі  басты  күш  болып  түрған  кездершде  бүрынғы  түрік 
халыктарының, есіресе,  іргелес отырған үйғырлар мен  наймандардың
169

Қытаймен  араласып,  мөдениет,  өнер  саласында  бір-бірімен  ауысып-
түйісіп  жатқаны  байқалады.  Сондықган  да, 
най,  сырнай,  кернай 
секілді 
музыкалық 
аспаптардын 
бүл 
елдердін 
кайсысының 
топырағында  жасалып  шыкканы  шарт  емес,  өңгіме  сол  аспаптардың 
осылардың  бәріне  бірдей  ортак  кұрал,  бір  ғана  атпен,  бәрінде  де 
«Най»  болып  атануында.  Егер кытай тәрізді үлкен халык «най» деген 
сөзді  «әдемі»  деп  түсінетін  болса,  ол  да  осы  музыкалық  аспаптың 
өлемге  берген  өсерінің  күштілігін,  ал  ол  аспаптарын  жаксы  игере 
білген елдің «найшы»,  «найманшы»  (әсем  внші,  сазды,  музыкалы) ел
болып танылып, «найм-ән» атанып кетуі ғажап емес.
Бұл  тек  жалаң  болжам  ғана  емес,  Жиделі-Байсын  өлкесін
мекендеген  ежелгі  тұрғындардың  арасында  музыкалық  дарынның 
жоғары  болғанын  көрсететін  және  сазгердің  «найшы»,  музыка 
өлкесінің «Наини» деп аталғаны туралы тарихи жазба деректер де бар. 
Мысалы,  XIҮ  ғасырда  Жетісуды  билеген  Уөйіс  хан  Жалаиридің  аты 
аса  жоғары  музыканттығымен  мен  өлемге  әйгілі  болған.  Академик
В.В. Бартольдтің  зерттеу  еңбектерінде  Уәйіс  хан  тек  Жетісуды  ғана 
емес,  Шығыс  Түркістанды,  соңынан  Иракты  қоса  билеп,  Бағдат 
шаһарын  астана  етіп  тұрғандығы  айтылған.  Ал  сол  сұлган  Уәйіс 
Жалаиридің  музыкалық таланты  жөнінде деректер жиыстырған  қазақ 
музыка  өнерінің  көрнекті  қайраткерлерінің  бірі  әнші  Әмина  Бафина 
мынандай  қызғылықты  деректер  жариялады.  «Дәруіш-Али,  сүлтан 
Уәйістің  музыка  теориясы  жөнінде  асқан  білімпаз  адам  екендігін
дәлелдейтін  мынадай  бір  қызыкты  оқиғаны  баяндайды.  Сол дәуірдің 
музьпса  теоретигі  саналған  қожа  Абдыл-хадыр  Наинидің  таланты 
туралы естіген сұлтан Уәйіс оны Наин қаласынан Бағдатқа алдырады,
өз ордасында қабылдап, шығармаларын тыңдайды.
Сүлтан  Уәйіс  Жалаири  әр  түрлі  музыка  аспаптарында  шебер
ойнайтын музыкант болған көрінеді. Ол өсіресе кобызды қадір түтып, 
тамаша  тартатын  болған.  Сүлтан  Уәйіс  Бағдат  музыканттарына  тек
кобыз  тартуды  ғана  емес,  оны  калай  жасауды,  дыбыс  теориясын
үйреткендігі де баян далады.
Түрік  тектес  халыкгардың  ортақ  классикалық  вокалдык
шығармасы  «12  мақам»  (макам  араб  тілінде  әуен  деген  сөз)...  ХП 
ғасырдың  бас  кезінде  беделді  тарихи  деректерге  сүйене  отырып 
жазылған  Дәруіш-Али  трактатында,  он  екі  мақамның сол  кезде  Орта 
Азия  мен  Қазақстанды  мекендеген  түрік  халықгарының  ортасында 
кең  тараған  орта  мүра  екендігі,  соңғы  төрт  мақамның  авторы  біздің 
жерлесіміз сүлтан Уөйіс Жалаири екендігі тыңғылықты баяндалған.
Уақыттың  өтімімен  бізге  бүгін  «жат»  сияқты  болып  көрінетін 
«Он  екі  мақам»  Орта  Азия  мен  Қазақстан  жерін  мекендеген  түрік
170

түқымдас халықтардың ортақ  мүрасы,  оған  біздің  қазақ  халқының да 
еншілеспіз  деп  мақган  етуге  қақысы  бар».(Әмина  Бафина,  «Сүлтан 
Уөйіс  Жалаири»  атгы  мақаласы,  «Жүлдыз»  журналының  1967  ж.  12-
саны,  150—151  б.).
Бүл  келтірілген  деректерден  музыка  өнері  кең тараған  өлкенің, 
қаланың  «Наин»  деп  аталғанын,  ал  өрбір  көрнекті  адамның  орта 
ғасырларда  өзі  туған  өлкесінің  атымен  «Фараби»,  «туси»,  «Дулати» 
деп  аталатыны  сияқгы,  өнер  өжесінің  адамдары  да  Наини 
(Абдылхадыр Наини) деп аталғанын көруге болады.
Осы  күнге дейін екінің бірі ойынан өлең шығарып айта беретін, 
үштің  бірі  домбыра  үстап,  күй  тартаггын,  шыр  етіп  дүниеге  келген 
шілдехана  кешінен  бастап,  өліп,  сүйегі  көмілгенге  шейін  барлық 
өмірін өлең мен  жыр,  ән  мен  күй  арқылы  өткізетін  қазақгардың арғы 
ата-бабалары  Найман  деген  атқа  тегіннен-тегін  ие  болмаған.  Бұл 
олардың  жаппай  музыкант,  най  мен  әнді  сүйгіш,  сауықшы  өмірінің 
беріне  бірдей  ортақ  белгісі  есебінде,  кезінде  өз  көршілері  тарапынан 
дұрыс  табылып  қойылған  ат,  бір  халыкгың  ерекшелігін  бір  ауыз 
сөзбен  болса  да  дөл  тауып  қойылған  ат.  Сондыктан  да  Найман 
атанғандардың  бұл  атгы  өзіне  құрмет  белгісіндей  көріп,  біз 
«найманбыз»,  біз  «сәншіл»  елміз,  біз  «әншіл»  елміз,  біз  «күйшш» 
елміз  деген  сезімде  өздерін  өнерлі  ел  есебінде  мадақгап  айтып 
жұретіндігінен бұл атау бара бара «Найман» болып орнығып қалған.

М АЗМ ҮНЫ
Алғы сөз.................................................................................................... 3
I БӨШМ. Арыдан бар аталар
Қарадан шыққан қаһармандар..................................................................... 5
Түңғиық........................................................................................................... 5
Асан Қайғы................................................................................................... 11
Қара ш о р ...................................................................................................... 39
Қазыбек......................................................................................................... 42
Қабанбай........................................................................................................ 45
Қанға біткен қасиет..................................................................................... 50
П Қазактың отан соғысы және арғын, найман
Арғын, найман туралы аңыз бен акиқат.................................................. 55
Айман ана..................................................................................................... 126
Найман........................................................................................................ 147
Наймания өнер  өлкесі........................................................................... 
161

Тәңірберген Қалилаханов
ҚАЗАҚ ТАРИХЫНАН  (АРҒЫН, НАЙМАНДАР)
Кітап
Техникапықредактор Д .Н. Айтжанова 
Жауапты хатшы  Г.Н. Мусина
Басу га 31.05.2010 ж.
Әріп турі Тітез.
ГІішім 29,7 х 42 
1Л.
 Офсеттік қағаз. 
Шартты баспа табағы 8,48 Таралымы ЗООдана
Тапсырыс№  1361
«КЕРЕКУ»  Баспасы
С.Торайғыров атындағы 
Павлодар мемлекеттік университеті 
140008, Павлодар қ., Ломов к., 64

Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Ж ү с І п о в а МӘШҺҮр жүсіп көпеиүлы деректанушы

жүктеу 1.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет