Тәңірберген Қалилаханов



жүктеу 1.01 Mb.
Pdf просмотр
бет1/10
Дата14.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Тәңірберген Қалилаханов
Павлодар
2011

Қ азақстан  Р есп убли касы н ы ң  Білім  ж ән е ғы лы м  м ин истрлігі 
С.  Т орайғы ров аты н дағы  П авлодар м ем лекеттік ун и верси теті
'Гәңірберген  Қ алилаханов

* я Я
Т
 
«
 
Л
?
ҚАЗАҚ Т АРИХЫНАН 
(АРҒЫН, НАЙМАНДАР)
Павлодар
Кереку
2011
I

к
ӘОЖ $11.512.122’37(075.8)
КБК 8 1.2Каз-3-923 
Қ25
щ
С.
 Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік
университетініц Ғы лы м и кеңесімеи басуға үсы ны лды
ІЗВИ 978-601-238-159-7
Қ25  Қ алилаханов  Т.  Қазақ  тарихынан  (арғын,  наймандар). 
/ Қалилаханов Т. -  Павлодар: Кереку, 2011. -  172 б.
Екі  бөлімнен  тұратын  бұл  еңбекте  көне  түріктер  мен  қазіргі
қазақ  халқының  құрамындағы  тайпа-рулардың  тарихы  баяндалған. 
Автордың  көп  жылғы  зерттеулеріне  негізделген  қазақ  тарихына 
қатысты 
өзіндік 
сыни 
көзқарастары, 
тарихи-философиялық 
пайымдары мен  ғылыми болжамдары  отандық тарих  ғылымында тың 
зерттеулерге мұрындық болады деп үміттенеміз.
Кітап  қазақ  халқының  күрделі  тарихының  саяси-этникалық
мәселелері 
қызықгыратын 
оқырмандардың 
қалың 
қауымына 
арналған.
ӘОЖ 811.512.122’37(075.8) 
КБК 81.2Каз-3-923
ІЗВЫ 978-601-238-159-7
© Қ алилаханов Т., 2011 
© С. Торайғыров атындағы ПМУ, 2011
Материалдың дүрыс болуына, грамматикалық және орфографиялық
қателерге авторлар мен құрастырушылар жауапты
« 
с"Торайғыров
атындағы  П М У -л т 
| 
академик  С.БейсемС.? 
I
атындағы  ғылыкг.и
КІТАПХАН
Дрі

ҚАЛИЛАХАНОВ 
ТӨЩРБЕРГЕН
1916
.
10.04
 - 
2007
.
21
.
10
.

АВТОРДЫҢ  АЛҒЫ СӨЗІ*
Құрметті окырман!
Сіздің  кольгнызга  «Қазақнама»  топтамасының  алғашқы  кітабы  тиіп 
отыр,  оның  тагдыры  салқыны  қатты  сан  гасырлар  сынына  түсіп,  қанаты 
қайырылмас  қырандай  еркін дала төсінде қалыктай білген қазақ хапкымен
тағдырлас.
Қазақ халқының мыңдаган  жылдық тарихы  мені бала  кезімнен  тэнті 
етіп, гауһардай шашылган оның тарихи, мәдени, әдеби деректерін жинауга, 
Алтын бесік -  Отаным туралы ой қорытуга  жетеледі.
Өзімді бабамыз Асан Қэйгы жерұйық деп атаган Жер Жәннаты -  Жетісуда 
аумалы-токпелі  кезенде  туып,  Әлкей  Марғұлан,  Ілияс  Омаров,  Қанатбек 
Байссйітов,  Мұхтар  Әуезов,  Сэбит  Мұканов  сияқгы  қазақ  халкының  даңқгы 
ұлдарымен араласып, біпгенімді әркез мактан тұгамын.
Шынында  да  Жетісу  қазақ  ұлтының  бесігі,  осынау  ұлан  байтак 
даланы,  аскар  таулар  мен  көз  жасындай  мөлдір  өзен-көлді  ақ  найзаның 
ұшымен,  ак  білектің  күшімен  қоргаган  қазақтың  хас  батырлары  шықкан 
дала  өркениетінің  қалыптасуы  мен  даму  орталыгы  болды.  Патшалы 
Ресейдің  үш  гасырлық  отаршылыгы,  жоңгар  шапкыншылыгымен  болган 
жүз жылдық күрес, жетпіс жылдан астам  тоталитарлық кеңес жүйесі қазақ 
халкының  еңсесін  түсіре  алмады,  кайта  шар  болаттай  шыңдалып,  күшейе
түсті, рухтана түсті.
Үлы  Шота  Руставели  «Ата-бабамыз  бізге  үш  багалы  дүние 
калдырды:  Отан,  Тіл  мен  Дін»  деген  екен.  Мен  ұлы  қазақ  халқының 
миллиондаган  ұлдарының  бірі  ретінде  ел  басына  күн  туған  шакта 
Отанымды  фашистік  басқыншылардан  қоргап  қана  қоймай,  оның 
көпгасырлық інжу тарихын  зерттеуді де  парызым деп білемін.  Халқымның 
тарихын  зерттеуге  менің  өз  ісімнің  дұрыстыгы  мен  қажеттігіне  Сенімім 
аркау  болды.  Ал  темірқазығым  -   тарих  сынына  төтеп  беріп,  ұрпақтан 
ұрпаққа қаймағы бұзылмай жеткен менің тілім.
Қазақ  тілі  шын  мәнінде  маржандай  -   асыл,  халық  тарихының 
кұпиясы  мен  кереметін өзіне сақтаган тайказан  іспеттес. Өз зерттеулерімде 
мен  тіл  этимологиясын,  тарихи  жағдайлар  мен  географиялық  оқигаларды 
негіз  етіп  алдым.  Әрине,  мұндай  эдіс  тарихи  шындық  пен  фактілер 
шындыгына  жетелеп  экелер  еді.  Алайда,  бұрынғы  билеп-төстеген
тотапитарлық идеологияга бұл  ұнаған  жоқ,  мені  бірі  құдды  шен-шекпен 
дэметкен  даңқкұмар  десе,  екіншілері  маган  жэне  менің  бапаларыма
ұлтшыл деген ат 
такты.
*Баспадан.  Бұл  апгы  сөз  автордың  көзі  тірі  кезінде  құрастырылган. 
Өкінішке орай автор осы өткінші өмірді артка тастап, 2007 жылдың казан айында 
мәңгілікке кетті.
3

Сөйтіп  менің  қолжазбаларым  30  жыл  бойы  мурағатымда,  тііпен  бір 
данасы  20  жыл  бойы  Қазақстан  Республикасы  Үлттық  Гылым 
академиясының қолжазба бөлімінде өз сәтін күтіп саргайды.
Құдай  менің  көзімді  алғанымен,  өз  халқыммен  бірге  тәуелсіз 
Қазақстанымның  баянды  бақыты  мен  қуанышын  бөлісуге,  ана 
тілімнің  тірілгенін,  экономика  мен  мәдениеттің  гүлденгенін,  діннің 
қайта  оралганын  көруге  жазды.  Менің  «Қазақнама»  кігабым  -   XX 
гасырда  туган  Отан  сүйгіш  үлдың  35  жылдың  зертеу  еңбегі  деп 
біліңіздер. Қазір мен тоқсан жастамын, ешкімнен  марапат та қүрмет те 
күтпеймін,  тек  мен  өз  ойларымды,  тарихқа  деген  өз  көзқарасымды 
халқыма  жеткізсем  деймін  және  шырқыраган  шындықты  ¥лы 
Қазақияның ұлдары мен  қыздарына аманат етіп  қалдыргым  келеді.
Сөйтіп  сіздерді  менімен  бірге  өткен  күндер  елесіне  саяхат 
жасауга  шақырамын  һэм  бұл  жолда  сіздердің  пікірлеріңіз  бен 
ойларыңызды да білгім келеді.  Әркез Сіздерді бабаларымыз Көк түрік 
пен Көк Тэңірдің рухы қолдай берсін.
Еңбек жэне соғыс ардагері,
Алматы облысы Ақсу ауданының
Құрметті азаматы 
Тэңірберген  Қалнлаханов
2006 жылгы наурыз
4

I БӨЛІМ. АРЫДАН БАР АТАЛАР
1
ҚАРАДАН ШЫҚҚАН ҚАҺАРМАНДАР-
Қазір  Қазак  халкының  Егеменді  ел  болып  өз  тарихын  басып 
жатқан 
татгардан 
тазарту 
міндеті 
күн 
төртібінде 
түр. 
Республикамызда күрылған  «Қазақ тілі»  қоғамы  осы  бір  аса  қиын да 
күрметті  міндетті  шешудің басты  қүралына айналды.  Бүған алғаш рет 
«Қазак  тілі»  коғамының  Талдыкорған  облыстық  бөлімшесі  мен
облыстық «Жер үйық»  газетінің  1991  жылды  «Халық қаһармандары» 
жылы  етіп  өткізіп  берген  бастамалары  толық  дәлел.  Сол  игі  іс  -  
Халық батыры Қабанбайдың туғанына 300 жыл толуы  зор  мерекемен 
аталып, тойланып өтгі.
Осындай 
туған  халқымыз  өзінің  ата  тегін  тереңнен  іздеп, 
телміре  зерттеуге  күштар  болып  отырған  түсында  өз  халкының 
өткендегілерінен  азды-көпті  хабары  бар  әрбір  адал  азаматгардың 
ойын ортаға салуы  парыз.  Солардың бірі  есебінде мен де айтарымды 
алға тарткалы отырмын.
Бүрынғы бабаларымыз  кайда жүрсе де өзінің адастырмас алтын 
діңгегі  етіп  аспан  жүлдызы  Темірқазықты  таңдап  алған  ғой!  Сол 
сияқты  бүгінгі  біздің  де  адастырмас  алтын  діңгегіміз  бар.  Ол  біздің 
Ана  тіліміз.  Өйткені,  қазақ  халкы  да  баска  халыкгар  сиякты  өз 
тарихын  өз  тілінде  жасаған.  Бірак,  біздің  тарихымыз  тіліміздің 
тереңіне  үңіліп,  тегін  тани  алмаған  шетел  саяхатшыларының  өз 
тілдерінің  ыңғайына  карай  жазып  калдырған  деректері  бойынша 
жазылған.  Қазак  халкының  тарихы  жөніндегі  деректерде  көптеген 
түсініксіз  сөздер,  адастыратын  атаулар  бар.  Біз  солардың бірнешеуін 
басып жаткан татгардан тазартуды міндетіміз деп білеміз.
Осы  орайда  «Халык  қаһармандарына»  қатысты  мақалалардың 
жариялауына  үн  косу  ретінде  бүл  еңбегімде  мен  «Қарадан  шыққан 
каһармандар» жайлы айтпақпын.
тұңғиық
Тарих теңіз, түңғиық түнып түрған,
Тереңінен тергізген деректерін 
Асыл казына аузында күжып түрған,
Ашқан адам алатын керектерін.
Осында 
айтылғандай, 
Қазак 
халкының 
теңіздей 
терең 
тарихының  түбіне  үңіліп,  оның  қүпиясын  сақтап  түрған  қүлыптың
5

кілтін  казіргі  үрпактар  арасынан  да  табуга  болады.  Мысалга  Ілияс 
Жансүгіровтың «Күй» поэмасындагы
Қобызшы Молықбай шал Матайдағы,
Матайда -  Кенже Түңғат, сақайдағы?
— дейтін  аныктамасындағы  «Түңғат»  кім?  Бүл  ата  атауы  қай
заманнан  бар?  Осы  ата  атын  тарих  қүлпының  кілті  есебінде  қолға 
үстап,  тақырыбымыз  болып  отырған  «Түңғиықты»  іздеп  көрелік. 
Осындағы  «Кенже»  сонау  жетінші-сегізінші  ғасырларда  Шығыста 
Кіші  Түрік  қағанатын  қүрған.  Кеншілердің  кәсіби  атауы  екені  оның 
кейінгі үрпақтарға арғы ата-тегіміз ретінде үмытылмай, сәл өзгеріспен 
ғана сақталып  келе жатқандығын  көрсетсе,  сол  кенжеліктердің батыр 
бабамыз  дейтін  атасы  —  Түңғаттың  о  баста  әлгі  екінші  Түрік 
қағанатын  қүрысқан  халық көсемі болған  «Түңғиықгы»  еске түсіреді. 
Ол  ескі  Түрік  жазуымен  өзінің  сексен  жасында  тасқа  жаздырып 
қалдырған  кейінгі  үрпакгарға  арнаған  өсиет  сөздерінде  өзін  -   «Бәк 
өзім  білгә  Түңғиық»  деп  атаған.  Ескі  Түрік  жазуындағы  «қ»  қәрпі 
қазақтардың жерге  қағатын желі,  көген  байлайтын  қазығының  суреті 
болғандықтан  да  сол  қазық  жалғыз  түрса  «қазық»,  сөз  соңында  қос 
қазық  қатар  түрса  «қық»  немесе  «қақ»  болып  оқылған.  Ескі  түрік 
жазуының  ережесі  бойынша  сөз  арасында  немесе  сөз  соңында  қатар 
жазылатын  қос  дауыссыз  дыбыстардың  арасына  дауысты  дыбыс 
белгілері  жазылмайтыь.  Сондықтан  да  Түңғиықтың  тасқа  жазылған 
аты 
«Түңғиық»  болып  түскен  қазақгың  кемеңгер  білімді  адамды 
«Түңғиық» деп, терең ойлы деп атайтынын білмейтін басқа үлттардың 
түрколог ғалымдары осы «Түңғиықты» «Тоньюкую> деп бүзып жазып 
келді.  Сонау  сегізінші  гасырдың  орта  шенінде  тасқа  түсірілген  жазу 
түрі  бойынша  кейінгі  үрпақгардың  бірі  «Түңқақ»  десе  екіншісі 
«Түңқат» деп атап кеткен түсының сол Түңғиықтың Мүқалы батырды 
«Елтеріс  қаған»  деген  лақап  атпен  екінші  Түрік қағанатының  қағаны 
етіп  көтергені  сияқты,  кейінде Кенжеден  шыққан  Тастемір батырдың 
Да 
Есенбүғы  ханның  некесіз  қатыны  Меңлі  қатыннан  туған  Түғлық 
Темірді  де  хан  көтеріп  орта  Цзиньда  «Көк  орда»  хандығының 
династиясын дүниеге келтіргені мәлім.
Атақты  адамдарға  олардың  атқарған  қызметі  мен  ақыл-ой, 
мінез-құлқьша  қараи  лайықгап  лақап  ат  қою  әдеті  сонау  кенші 
түріктер 
заманынан 
келе 
жатқан 
қазақ 
халқының 
үлтгық 
ерекшеліктерінің бірі.  Өйткені, «Татсыз түрік болмайды,  бассыз бөрік 
болмайды»  деп өз өмірлерінің «Түрікпенің»  түбінде  өткен  шахтерлер 
екенін  аңғартқан  ертедегі  кеншілер  өздеріне  «түрік»  деген  кәсіби
6

лакап  атау  да  тағып  алған  ғой!  Сондағы  «түрік»  деп  атағандары
жердің үстін  казып түрілген жеңдеи  қылып түріп тастап «түрікпенің» 
түбіріндегі  түрікті,  бүгінгі  сөзбен  айтқанда  —  кен  рудасын  сыртқа
аркалап шығарагын шахтер дегені.
Тарихтағы бірінші, екінші түрік қағанаты дегендер  сол «түрік» 
деген лақап атымен аталып кеткен ертедегі кеншілер мемлекеті болып 
табылады.  «Мүжықтар»  дейтін  көсіби  атау  да  сол  тау  тиеп,  тас 
мүжыған  кеншілердің  таптық  белгісі  есепті  тағы  бір  лақап  аты. 
Сондыкган да  екінші  түрік  қағанатын  қүрған  «Елтеріс  қаған»  өзінің 
кеншілерден  шыққандығына байланысты  қазақтарда «Мүжық қаған», 
Қытай  жазбаларында  -   «Мочжо  каған»  деп  те  аталған.  Сол 
кеншілердің дәстүрін сақтап қалған Кенже руынан шыққан көсемдері 
де бүрынғы ата салтымен «Мүжық бай» атанған. Жоғарыда сөз болған 
Көк орда хандығының түңғыш ханы Түғлық Темірді өз қолымен таққа 
отырғызған Тастемір  батырдың да лақап  аты  «Мүжык бий»!  Сондай- 
ақ,  «Сақай»  деген  ру  аты  да  бүрынғы  жауынгершілік  замандарда 
қалыптаскан «Сақшы», жасақшы, жауынгер деген үғым береді.
Қазақ халқының аруакпгы  ата-аналарының  аттарын  тура атамай, 
жанама  атпен  атайтын  ертеден  келе  жатқан  ескі  әдеттері  бойынша 
бүрынғы «мүжық» деген атауды «моқал» деп өзгертіп, содан бүрынғы 
кенші  түріктерді  -   «моқалдар»,  Түрікстанды  -   «Могалстан»  деп
өзгертіп  тарихка  Шыңғыс  ханды  берген  моңғолдардың  түп  төркіні 
бүрынғы  кенші  түріктер  екенінен  артқы  үрпактарды  адастырьш
жіберген.
Адамдардың  жасы  келгендеріне 
сәйкес  келетін,  олардын 
қоғамдағы  қызметі  мен халық таныған  қасиетгеріне лайық атақ беріп 
жанама лақап атгар коюдың тапқыр да тамаша үлгілерін жасап кеткен 
ертедегі  кенші түріктердің өзіндік  мәдениеті  биік, сөздік қорларының 
мол  болғанын  аңғартатын  деректер  көп.  Солардың  ішінен  тек
Түңғиык  пен  Күлтегіннің  ескерткіш  тастарында  жазылып  қалған 
шагын ғана «өсиет» сөздердің ішінен-ак талаи-талаи тапқыр теңеулер 
табамыз.  Мысалы,  Екінші  түрік  қағанатын  күрған  Мүкалы  сол 
түстағы  аса  қайрат  қаһармандықпен  табғаштардың  түтқынынан 
босанып  қамаған  қалың  колынан  қашып  қүтылғандығына  сәйкес 
алдымен -  «Қүтылу», «Қүтлык» атанып, кейін өз алдына жауынгерлер 
жиып жасақ басы болғанда «шад» атанған. Сол Шадтың жауынгерлері 
жауларына  бөрідей  тиіп  ,  қойдай  қырған  түстарында  оның 
жауынгерлері  —  «Бөрілер»  де  өзі  —  «Басбөрі»-«Бөрібаи»  атанған. 
Бүрынғы  қазақ  жауынгерлерінің  бөрінің  басын  ту  кып  үстап,  жауға 
шапкандарында  —  «Бөрібайлап!»  үран  шакыратыны  содан  қалған 
Мирас!  Ал  сол  Мүкали  Екінші  Түрік  қағанатының  кағаны  болған
7

тұсында  ендігі  міндеті  де,  атқаратын  қызметі  де  -   тоз-тоз  болып 
кеткен  Бірінші  Түрік  қағанатын  қайтадан  қалпына  келтіріп,  ел  басын 
біріктіру болғандықтан, енді оған «Елтеріс қаған» деген атақ берілген.
Қүлаған  кағандықтың  қираған  қабырғаларын  кайтадан  калап,
қара шаңырағын қалпына келтіру үшін тірнектеп теріп, жылдап жүріп 
жиып, ел қүрап, іргесін бекіту оңай болып па?!
Ол  үшін  қуатты  қол,  қүдіретті  акыл  керек  қой!  Бүрынғы 
қазақтардың сөзімен айтқанда -  «Ақ найзаның үшы,  ақ білектің күші» 
мен  адастырмас  ақыл,  алдырмас  амал-айла  да  керек  болған  ғой!  Сол 
түстағы  кенші  түріктердің  бақыттылығына  қарай  «Ақ  білектің  күші 
мен ақ найзаның үшы»  Елтерістің өзі болған да, адастырмас ақыл мен 
алдырмас  амал  айланың  атасы  Түңғиық  болған  ғой!  Біздің  сыртқы 
жауларымыз  сөз  қылғанда  «Қағаны  алып  ермес,  айғушысы  Білгә 
ермес»  деседі  екен  деп  Түңғиықтың  өзінің  тасқа  жазылған  өсиет 
сөздеріне  қосып  қалдырған.  Осындағы  Қағанды  кейінгі  үрпақтар  -  
«Хан» деп,  «Қағанның айғушысын» — «Ханның әміршісі» деп  кеткен, 
сонда 
Түңғиықтың 
жоғарыдағы 
қысқа 
ғана 
сипаттамасынан 
үғатынымыз,  Екінші  түрік  қағанаты  жауларының  жасқанатындары 
Елтерістің Алыптығы мен оның әміршісі болған Түңғиықтың «Білгір» 
адам болғандығында екен!
Сол  «Алып  Елтеріс»  пен  «Білгір  Түңғиықтың»  екеуін  тағдыр 
тауып табыстырғанмен, Екінші Түрік қағанатын қүру жолында көрген 
олардың азаптары аз болмаған ғой!
Өздерінің  елсіз  тауларда  бекініп,  Қара  құмның  шөлінде 
қамалып, аң аулап,  қоян етін жеп жүріп, ел басын қүрағандарын тасқа 
жаздырып кеткен де  «Білгір Түңғиық» қой!
Сөйтіп  жүріп  Екінші  түрік  қағанатының  қабырғасын  қалап 
шаңырағын  көтерген  «Алып  Елтерісті»  «Қүралай  жиып  мал  қылған, 
қүрама  жиып  ел  қылған»  еріміз  деп  мадақтап  Түрік  халықтарының 
тілінде  «Алпамыс,  Алып  Манас,  Алып  ел  етміш»  сықылды 
дастандарға  тақырып  тауып  беріп  кеткен  адам  да  сол  «Білгір 
Тұңғиық» еді.
Мұқалы  батырдың  басынан  кешкен  оқиғалары  мен  өмір 
кезеңдеріне қараи аты  мен  атағының осылайша бірнеше  рет өзгергені 
сияқты  оның  «Тоқал»  қатыны  Аиманның  да,  аты  мен  атағы  бірнеше 
рет өзгерген. Мәселен, кыз кезінде -  Айша, келіншек кезінде -  Айман, 
кемпір  кезінде  -   Найман.  Сол  әйел  келіншек  кезінде  Мұқалыға  жар 
болып 
жауынгерлік 
қайрат 
көрсеткен 
түсындағы 
қырандай 
кимылдарына  қарай  құс  кыраны  каршығаның  ұябасарына  теңеп 
«Баршын»  атанған,  баршын атанғанмен әлі де бала туып ұя  баспаған, 
жаңа жарған гүлдей жас келіншек екенін еске салатын — «Гүлбаршын»
8

деп  атанғаны  «Алпамыс батыр» дастанынан белгілі.  Сол Айман  кейін 
Мүқалыға  мүрагер  үл  туған  түсында  бүрынғы  Гүлбаршыннан 
дөрежесі  биіктеп  -   аспан  әлемінің  күдіретті  күдайы  саналған 
бүркіттің  кыран  үябасары  «Қүмайға теңеліп  -  «Қүмай  теісгі  ана»  деп 
аталған.  Сол  «Қүмай  ана»  Мүкалы  өлгенде оның артында калған  жас 
мүрагері  ер  жетіп  есейгенше  басқарып  ел  тізгінін  үстап  отырған 
гүсында  «Елтезер»,  «Елбілгө  қатын»  атанған  туралы  деректерді  де 
«Білгір  Түңғиык»  өзінің  тасқа  жаздырған  өсиет  сөздерінде  айтып 
кеткен.  Сондай-ак,  Мүқалидың  колбасы  «Шад»  болып  жүрген 
түсында туған  үлын  Шадымыздың  мүрагері  болады  деп  «Шадыегер» 
деп  атаған.  «Алпамыс»  дастанындағы 
«Жөдігер»  екеуінің  де  күс 
кыран  Баршыннан  туғанынан  белгілі.  Сол  «Шадыегер»  қаған  болған 
өкесі  Елтеріс  өлген  түсында  өкесінің  орнын  басып,  «отын» 
сөндірмейтін  мүрагері  деп  танып  «Отыеген»  атанғанын  «Өгеген 
батыр»  дастанынан  көреміз.  Ал,  сол  Отыегеннің  өзі  өлгенде,  енді 
оның оты  сөніп күлге айналды деп «Күлтегін»  атанып, сол Күлтегінің 
ерлік жорыктарына арналып таска жазылған  ескерткіш естеліктерінен
көреміз.
Осыларды  тасқа  қашатып  жаздырып,  аузымен  де  аитып  артқы 
үрпақтарға аңыз  етіп  қалдырған  адам тағы  да -  «Білгә  Түңғиық».  Ол 
Елтерістен  де,  Огыеген  -  Күлтегіннен  де  кейін  өлген.  Сондықтан  да 
өзі де көп терін төгіп ауыр азаппен қаитадан  қалпына келтірген кенші 
түріктердің  екінші  қағанатын  күрған  қайраткерлердің  елі  үшін 
сіңірген  еңбектерін  тарихка  калдыруды  борышым  деп  білген.  Сол 
борышын  өз  өмірінде  өтеп  үлгерген  Түңғиық  өзінің  тасқа  жазып 
калдырған тарихнамасына «Сәкіз он  яс  ясап  қарыдым».  Өмір бойына 
Елтеріс  қаған  еліне  ақыл  айтгым  деп  тек  Елтерістің  өзіне  ғана  емес, 
сонымен  катар өзінің  қүрылған қағандыктың  қара шаңырағы  астында 
ел  болып,  есін  жиған  жалпы  бүкіл  Түрік  тілдес  халыктардың  да 
акылшы  атасы  болғанын  да  айтып  кеткен.  Ендеше  сол  Түңғиықтың 
өзіне  «Түңғиык»  деген  атгы  кім  берген?  «Түңғиық»  деген  сөздің 
мағынасы  не?  Бүл  да  тарих  тану  ғылымында  тамыры  табылмай 
исүрген  жүмбақтардың  бірі  болғандықтан  оған  да  ой  жіберіп 
керейікші.  «Түңғиық»  деген  сөз  ертеде  басылып  бізге  кеткен
жазбаларда үш-ақ рет кездеседі.
Оның бастапқы  екеуі тасқа жазылғанда,  соңғы үшіншісі  қағазға 
жазылған. Олар мыналар: «Мүқалы Сабыр тарқанының үғлы ерп. Бөп 
өзім Білгә Түй-үкүк оны қаған көтерейін ба дедім? Семіз бүкалы Түй- 
үқүк  бүкалы  аркылы  білесіз  дедім.  Солаи  етпм,  ете  кеттім».  Бүл
Түңғиықтың өзіне  арнап,  ескерткіш  таска  кашап  жаздырған  сөздерде 
бар.  «Елтеріс  қаған  кайрат қылмағанда,  оған  коса  мен өзім де  қайрат
9

кылмағанда  түрік  бодан  елтачі  он  ок  ерті.  Иоқ  болтачі  ерті.  Нок
үгылыңа,  татыңа,  тегіңе  естің,  біліц.  Түй-үкүққа  бойла  бүға».  Бүл 
Күлтегінге арналған ескерткіш тасқа жазылған өсиет сөздерде бар.
Осылардың  біріншісінде  «Түй-үкүк»  мағынасын  косарланып 
түрған «Білге» деген  анықтауыш  ашып түрса,  екіншісінде «Түй-үқүк» 
мағынасын «Бойла» деген бүйрық рай ашыгі түр.
Қазақтардың  терең  судың  түбіне  түсуді  ғана  бойлау  деп 
түрғанын  еске  алсак,  бүл жердегі  «Түй-үкүқ»  «Түңғиык» терең деген 
мағына  беріп  түр.  Сондағы  бір  сөйлемнің  үғымында бейнелеп  айтып 
кеткендері,  «сендерді  өлтірмей,  жыттырмай  жер,  су  алып  беріп  ел 
қылып,  іргелеріңді  бекітіп  берген  біздің  еңбегімізді  естеріңнен 
шығармай,  оның  тарихына  терең  бойлап,  үғыныңдар»  деген 
мағынадағы сөздер жатыр.
Біздің  заманымызда  да  алдағыны  алыстан  болжай  алатын 
адамдарды  «Терең»  -  «Терең  ойлы»  -  «Глубокомыслящий  человек» 
дейтініміз  сияқты,  ертедегі  көне  Түріктер де  ездерінің  «Терең  ойлы» 
білімді адамдарын су терең түңғиыққа теңеген ғой!
Бір  ғажабы  сол  ертедегі  көнелердің  аузымен  айтылып,  тасқа 
жазылып  қалған  «Түңғиықтың»  терең  деген  мағынасы  арасында 
сонша  ғасыр  өткеніне  қарамастан  сол  көнелердің  ежелгі  кәсіби 
атауын сактап,  біздің  заманымызға дейін  келіп  жеткен  наймандықтар 
арасындағы  Кенші-Тастемір  руының  адамдарының  аузында  да 
Түңғиық  сөзі  баяғы  мағынасын  жоғалтпаған.  Оны  біз  он  тоғызыншы 
ғасырдын  аяғында  сол  Кенші-Тастемір  руының  қызы  акын  Сараның 
аузымен айтылып, қағазға түсіріліп  кітап болып басылған  Біржан мен 
Сараның айтысынан таба аламыз.
Қажы-еке ау, айып етпе зарлағанға,
«Түнғиық» — есім терең барлағанға!
Мінекей  Түй-үқұқ  «бойла»  мен  «Түңғиыққа  барла»  деген  әр 
заманда 
айтылған 
«Түңғиыктың» 
терең 
деген 
бір 
мағына 
беретіндігінің айқын айғағы!
Сөйтіп «Түңғиық» деген сөзіміздің өзі ерте замандарда ел есінде 
сақталып,  ескірмеген  түқым  қуалап  келе  жатқан  үғым  екені, 
адамдардың  ақыл-ойының  тереңдігін  бейнелейтін  өлшем  екен. 
Ендеше  осы  өлшеммен  таразылап  қарасақ,  өз  қолымен  қүрыскан 
екінші  Түрік  қағанатының  тарихын  тасқа  жаздырып  кеткен  «Білге 
Түңғиықтың да»  кім  екенін тарихтан тауып  жазып  алуға  болады  ғой!
10

АСАН ҚАИҒЫ ЛЫ
Дүниежүзілік  тарих  томдарындағы  деректер  Екінші  Түрік 
кағанатын қүрған қайраткерлердің бірі — «Эшидэ Юань Чжень» Қытай 
императорының  колында  оқып  білім  алған,  Түрік  бектерінің  баласы
еді.  Ол  Жиын  тауда,  Қытайша  -   «Ийншан»да  бекініп  жатқан 
Мүқалидің қолына барып  қосылған соң «Түңғиык»  аталады.  Барғанда 
қарсылық  кылып  қашып  жүрген  түріктерге  -   қарсылықгы  қойып 
императорға қараңдар деп айтуға елші болып барды да, содан кайтпай 
қалып 
-  
«Апа 
Тарқан» 
деген 
жауынгерлік 
атакпен 
түрік 
жасакгарынын  бас  қолбасшысы  болып  қалды  делінген.  Қьггай,  Корея 
тарихтарындағы  698-жылы  қүрылған  «Чжень»  мемлекетін  қүрған 

Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0
transactions -> К ұ з б а с ы н д а ғ ы а ң ш ы н ы ң з а р ы
transactions -> Знаменательных и памятных дат республики казахстан
transactions -> Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н
transactions -> Б 8 3 (5 к ) Қ 5 6 Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп фольклористикасындағы би-шешендердің
transactions -> Әбдіраиымов шақанай әміржанұлы екінші кітабы
transactions -> Монография «Тұран-Астана»
transactions -> Б 82(5К) Қ44 Сеиіт ҚАСҚаьасод
transactions -> Ж ү с І п о в а МӘШҺҮр жүсіп көпеиүлы деректанушы

жүктеу 1.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет