«Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы Серия «Исторические и социально-политические науки»



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет3/17
Дата11.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

 В данной статье рассматривается история появления родовых знаков и символов у казахского 
народа.  
Summary 
 In given article расмотриваеся the history of the appearance generic sign and symbol in ambience of 
kazakh folk. 
 
 
 
АЛАШ  ҚОЗҒАЛЫСЫ ЖƏНЕ АЛАШОРДА ҮКІМЕТІ ТАРИХЫНЫҢ 
 КЕЙБІР МƏСЕЛЕЛЕРІ 
 
А.Слəмов – 
 т. ғ. к., Семей мемлекеттік педагогикалық институты 
 
XX ғасырдың бас кезі қазақ қоғамы үшін түрлі топтардың, ағымдардың өзара қақтығыс күрес 
кезеңі  болды,  қарама-қайшылықты  оқиғаларға  толы  бұл  кезде,  барлық  əлеуеметтік  топтар  күрес 
жолына  шығып,  бұл  теке-тірес  бүкіл  өңірді  қамтыды.  Ескі  күні  өткен  феодалдық  қатынастар  өзінің 
дамуы жағынан барлық қуатын тауысып қоғамдық өніп-өсуде кедергілерге айналса, оларды ауыстыра 
қоятындай жаңа қоғамдық қатынастар балаң күйде тым əлсіз еді. Отарлық езгі, күн сайын күшейіп келе 
жатқан    орыстандыру  саясаты  да  тереңдей  түсіп  ел,  ұлт  болашағына  да  қауіп  төнген  тұс  осы  кез 
болатын.  Əсіресе  ауылдық  жерлердегі  отарлау,  мал  санының  азаюы  да  жергілікті  халықтың  тұрмыс 
деңгейінің  азаюына  əкеп  соқты.  Ішкі  Ресейден  қоныс  аударушылар  легінің  күрт  өсуі,  қазақ 
шаруаларын,  егіншілікке  жарамды  жерлерден  зорлықпен  ығыстыру,  қалыптасқан  жағдайдың  нақты 
көріністері болды. 
Қазақ халқының жері мен табиғи байлығының айтарлықтай бөлігіне иелік еткен отарлаушылар, 
байырғы тұрғындарға рухани жағынан да қысым көрсетті, халықты тілінен, дінінен айыру бағытында 
қатыгездікпен ойластырылған шаралар жүйесі жалғасын тауып жатты. Бұл жөнінде Міржақып Дулатов 
1907  жылы  жазылған  «Қазағым  менің – елім  менің»  атты  мақаласында  былай  деп  ашына  жазған 
болатын: «...Ең алдымен қазақ халқы Россияға тəуелді халық ... оның ешқандай правосы жоқтығы кек 
тудырады».  Халықтан  жиналған  салық  қаражатының  көп  бөлігі  халыққа  керек  емес  нəрселерге 
жұмсалады. Енді чиновниктер біздің дінімізге атадан моллаларға ғана тиісті неке мəселелеріне араласа 
бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды»/1/. 
Отарлықтың  милитаристік  рухы  отарлық  əскери  округтерді  құруда  да  айқын  көрініс  тапты. 
Сөзіміздің  дəлелі  ретінде осы арам  пиғылды  жүзеге  асыру  барысында ғасыр басында  Ресейдегі алып 
империяның құрамындағы 11 казак əскери қауымының төртеуінің қазақ жеріне орналасқанын айтсақ та 
жетпей  ме?  Статистика  тілімен  айтар  болсақ  мұздай  қаруланған  бір  миллионнан  асатын  казак 
жасақтары  халық  үстінен  қылыштарын  жалаңдатып, 5 миллионға  жетер  жетпес  қазақ  халқының 
азаттық жолындағы əрбір қадамын аяусыз басып отырды/2/.  
Қазақ қоғамының дамуының күн тəртібінде не ұлт ретінде жоғалу, не өзін-өзі сақтау мəселесі 
тұрды.  Саяси  саладағы  жұмыстарды  жүргізу  тарихи  кезең  болып  табылатын  алғашқы  төңкеріс 
жылдарында қазақ халқы да ұлттық ояну кезеңін басынан өткізді, жаппай саяси мəселелерге бой ұру 
күшейді.  Ə.  Бөкейханов  дəл  атап  көрсеткендей, «бүкіл  дала  саясат  аясына  тартылып,  азаттық  үшін 
қозғалыс  тасқынына  енген»  тұста  халқының  саны  жағынан  аз  болғанымен  саяси  күрес  қазанында 
қайнап, тез ысыла бастаған үркердей озық ойлы топ көмекке келді, ол қазақ оқығандары болатын. Ұлт 
зиялылары алғашқы орыс төңкерісі жылдары кейіннен Алаш қозғалысы атанған қоғамдық қозғалыстың 
негізін  қалады.  Оның  басты  мақсаты – қазақ  елінің  өзін-өзі  басқару,  ұлттық  мүддені  қорғай  алатын 
мемлекеттік  жүйе  құру,  ішкі  Ресейден  қоныс  аударуға  шек  қою,  дəстүрлі  мал  шаруашылығын 
өркендетуге  мүмкіндіктер  жасау,  егіншіліктің,  өнеркəсіптің  дамуын  қамтамасыз  ете  отыра  сауда 
қатынастарына  жол  ашу,  жеке  адам  құқықтарын  қадір  тұту,  ұлттық  оқу  жүйесін  мəдениетті 

 
17
өркендетуге, тілдің дамуына жағдайлар жасау, түптеп келгенде дербес мемлекет құруды жүзеге асыру 
болатын. 
Қазақ  жерінің  көптеген  аймақтарында  еңбекшілер  тарапынан  патша  өкіметіне  наразылық 
білдіру  байқалды,  ұлттық  ояну  кезеңі  туып,  жаппай  саяси  мəселелерге  бой  ұру  күшейді.  Саяси 
жиындарында,  стихиялы  түрде  ұйымдастырылған  митинглерде  патша  үкіметінің  аграрлық  саясаты 
мəселелері  талқыланды,  қазақ  жерлерін  тартып  алуға  қарсы  дəлелдер  келтіріліп,  қазақтардың  өз 
жеріндегі  құқықсыздығы  туралы  айтылды,  қазақ  халқының  тілі  мен  мəдениетін  сақтау  талабы 
қойылып, патша өкіметінің орыстандыру саясатына қарсы наразылық білдірілді/3/. 
Қоянды  жəрмеңкесінде 1905 жылдың  жазында  дүниеге  келген  Қарқаралы  Құзырхаты  оның 
бағдарламалық  құжаты  болды,  ол  еңбекшілердің  күш  біріктіріп,  қимыл  жасауының  айтарлықтай  бір 
үлгісі  болып  табылады.  Ғасыр  басындағы  орын  алған  оқиғаларға,  зиялылар  құрамының  осы  кезенде 
атқарған  жұмыстарды  туралы  еліміз  тарихында  алғашқылардың  бірі  болып  белгілі  зерттеуші  М. 
Қойгелдиев  тың  ойлар  айтты.  Ғалым  пікірінше «1905-1907 жылдары  отарлық  бұғаудағы  қазақ 
қоғамында  таптық  санадан  гөрі  ұлттық  сананың  тезірек  пісіп  жетілуіне  қолайлы  алғышарттар  басым 
түсіп жатты»/4/. 
Ресей  отаршылдығына  қарсы  халқымыздың  үздіксіз  жүргізген  ұлт-азаттық  күресіндегі  ең 
маңызды кезеңдердің бірі Алаш қозғалысы ұлт-азаттық күресін жаңа сапалық деңгейге көтерді, бейбіт 
дипломатиялық, саяси ұстанымдар арнасына түсірді. Осы жылдары саяси қызметті қызу өрістеткен Ə. 
Бөкейханов,  А.  Байтұрсынов,  М.  Дулатов  жетекшілік  еткен  ұлт  зиялылары  жаңа  өрлеу  ала  бастаған 
ұлт-азаттық  қозғалысқа  жаңа  сипат  беру  үшін  газеттер  шығару,  азаттыққа  үндеген  басылымдар 
шығарып  тарату  сияқты  күрес  тəсілдерін  игере  бастады.  Қазіргі  кезге  дейін  құнын  жоғалтпаған  А. 
Байтұрсыновтың «Маса» жəне М. Дулатовтың «Оян, қазақ!» кітаптары сол мақсаттарға арналды. 
1911  жылдан  шыға  батаған  «Айқап»  журналы, 1913 жылы  жарық  көріп  жалпы  халықтың 
басылымға  айналған  «Қазақ»  одан  кейін  өмірге  келген  «Бірлік  туы», «Сарыарқа», «Ақжол»  газеттері 
ұлт-азаттық  күрес  идеологиясының  қалыптасуына  ықпал  етті,  қызмет  жасады.  Бұл  кезеңдегі  ұлт-
азаттық  қозғалыстың  сипаты  кезінде  М.  Қозыбаевтың  айқындауы  бойынша: «Алаштың  ұлт-азаттық 
қозғалысы – отаршылдыққа наразылық, отаршылдыққа қарсы ұлтшылдық болды»/5/. 
Саяси  өмірдегі  оқиғалар  тізбегі I-жəне II-мемлекеттік  Думаларға  сайлауға  дайындық 
оқиғаларымен де ерекшеленді. Саяси бостандық беру, қазақ жерін тартып алуды тоқтатуға байланысты 
талап-тілектер осы жылдарда да жалғасын тапты. 
Алғашқы  жаһандық  соғыстың  басталуы,  оған  байланысты  отарлық  езгінің  күшеюі,  соғыс 
мұқтаждарына жұмсалатын алым-салықтардың қисапсыз өсуі «Қазақ» газеті төңірегіне топтасқан ұлт 
зиялыларының  жағдайын  күрделендірді.  Соғысқа,  оның  барысында 1916 жылы  майданның  қара 
жұмыстарына шақыру жəне осыдан туындаған салдарларға  байланысты көзқарастарды анықтау олар 
үшін  оңай  болған  жоқ.  Көтерісшіл  халықты  да,  оның  зиялы  қауым  өкілдерін  де  келе  жатқан 1917 
жылдың қос төңкерісі жəне оған жалғасқан оқиғалар кезеңі күтіп тұрды.  
Қазақ жұртының қоғамдық-саяси өмірінде Ресейдегі Ақпан төңкерісінен кейін патша билігінің 
құлауына  байланысты  зор  сілкініс  туды.  Отаршыл  патшалық  биліктің  құлатылуы  жəне  оның  орнына 
келген  уақытша  үкіметтің  демократиялық  принциптерге  негізделген  саясаты  қазақ  қоғамында  бұрын 
соңды  болып  көрмеген  белсенділікке  жол  ашты.  Отарлық  азабын  шеккен  оларға  енді  жаңа  əділетті 
дəуір  туатындай,  өздерін  «бұратана»  деп  жүре  тыңдайтын  чиновниктік  аппарат  біржолата 
жойылатындай  көрінді.  Уақытша  үкіметке  империя  құрамындағы  басқа  да  отар  елдер  сияқты  қазақ 
халқы  да  барынша  қолдау  көрсетті.  Кезеңнің  ең  маңызды  ерекшелігі – қазақ  қоғамында  идеялық 
бірлікке, саяси тұтастыққа негіз қаланды. Заман өзгерісі, уақыт талабы алға тосқан жаңа міндеттердің 
толқынымен ұзақ жылдар өзімізді - өзіміз басқарсақ деп армандаған олар қалыптасқан ахуалды, саяси 
жағдайды қалт жібермейік деп өздерінің саяси ұйымдарын жариялап құра бастады.  
Жақсылық  хабарды  естіген  А.  Байтұрсынов  сол  кездегі  елдің  көңіл  күйін  былайша  білдірді: 
«Қазақтарға,  ақпан  төңкерісі  қанша  түсінікті  болса,  қазан  төңкерісі  соншалықты  түсініксіз  көрінді. 
Олар  алғашқы  төңкерісті  қандай  қуанышпен  қарсы  алса,  тура  сондай  үреймен  екіншісін  қарсы  алуға 
мəжбүр  болды».  Қазақ  халқымен  таныс  адамдар  үшін  қазақтардың  бұл  төңкерістерге  деген  мұндай 
көзқарасы  түсінікті  болатын.  Алғашқы  төңкерісті  қазақтар  тура  түсініп,  қуанышпен  қарсы  алса  ол, 
біріншіден,  бұл    төңкерістің  оларды  патша  үкіметінің  қанауы  мен  зорлығынан  құтқаруында  жəне 
екіншіден, олардың өзімізді-өзіміз басқарсақ деген ескі үмітін нығайта түсуінде еді/6/. 
Ақпан  төңкерісі  барысында  монархия  құлатылғанымен  жер-жердегі  басқару  аппараттарын 
түбегейлі жоя алмады. 

 
18
Қазақ  оқығандарының  өкімет  билігіне  қол  жеткізуі,  ұлттық  қоғамдық  саяси  ұйым – қазақ 
комитеттерінің  өмірге  келуі,  тұңғыш  ұлттық  саяси  партияның  құрылуы  жəне  оның  автономия  үшін 
күресі, зиялылардың земстволық басқару жүйесін орнатуға ат салысуы, құрылтай жиналысы сайлауына 
қатысуы  сияқты  оқиғалар  ағымы  Уақытша  үкімет  тұсында  жүзеге  асады.  Төңкеріс  қоғамдық  өмірдің 
барлық  мəселелерін  шеше  алмағанымен  елде  кең  көлемде  саяси  бостандықтар  мен  бүкіл  қоғамдық 
өмірдің демократияландырылуына жол ашты.  
Ұлттық-азаттық  қозғалыс  тарихындағы  өзекті  де,  көкейкесті  мəселелердің  бірі  «Алаш» 
партиясын  құру  болатын.  Қазақ  қауымының  бас  көтерер  азаматтары  «Қазағым», «Халқым»  деп 
жүргендердің  басым  көпшілігі  де  елді  аман  алып  қалатын  бірден-бір  саяси  күш  осы  «Алаш»  деп 
түсінді. 
1917  жылдың  жазына  қарай  қазақтың  демократиялық  қозғалыс  жолындағы  жетекшілерінің 
Уақытша үкіметке деген сенімі азая түсті. Өңірде жүргізілмекші болған əлеуеметтік-саяси  мəселелерге 
оң  қарамаған  ұлт  аралық,  аграрлық  мəселелерді  шешпегені  былай  тұрсын,  оны  шешуге  талпыныс  та 
жасамаған, өз алдына ұлттық автономия болу жолындағы жұмыстарға көңіл бөлмеген үкіметке көңілі 
толмаған Əлихан Бөкейхановтың кадет партиясынан іргесін аулақ салуын үлкен саясаткерге тəн нəрсе 
деп  бағалауымызға  болады.  Осы  тағы  да  басқа  күрделі  мəселелерді  талқылау  мақсатында  бүкіл 
қазақтың  съезд  шақыру  қажеттілігі  аталынған  тұста  ашық  айтылды. 1917 жылы 21-26 шілде 
аралығында  Орынборда  болып  өткен  Жалпықазақ  съезінде  Əлихан  Бөкейхановтың  «Қазақ 
депутаттары» атты мақаласы жарияланып, осыны аңғар, жұртым «қазақ» деп көрсетіліп депутаттыққа 
кандидат 43 адамның  аты  аталды,  халық  талқысына  ұсынылды.  Съезд  күн  тəртібіне  əлеуеметтік – 
экономикалық  жəне  қоғамдық  саяси  өмірді  қамтитын  аса  маңызды 14 мəселе  еңгізілді.  Талқылануға 
тиісті  аса  маңызды  мəселелердің  бірі – қазақ  саяси  партиясын  құру  мəселесін  талқылау  барысы  іс  
жүзінде  осы  партияны  ұйымдастыруға  арналған  Құрылтай  жиналысына  айналды.  Қаулыда  атап 
көрсеткендей: Партия ұраны десек, бабаларымыздың «Алаш» ұранынан артық ұранды іздесек те таба 
алмаймыз. Сөйтіп қазақ саяси партиясының атын «Алаш» қою ойлап əуре болмастан ауызға түсіп тұр 
делінді. Жаңадан құрылған партия «Алаш» деген атқа ие болды/7/. 
Алаш  партиясының  бірінші  бүкіл  қазақтық  съезде  құрылуы,  қазақ  халқы  өміріндегі  елеулі 
оқиға  болды.  Шындығында  жағдай  қиын,  уақыт  тығыз  болғандықтан  қазақ  елі  жалпы  өкілдерінің 
өкілдері  түгел  қатыса  алмаса  да  оның  тарихи  маңызы  зор  еді.  Съезд  өткеннен  кейін  екі-үш  ай 
көлемінде  оның  бағдарламасын  жасау  жұмыстары  жүргізіліп,  ол 1917 жылғы 21 қарашада  «Қазақ» 
газетінде жарияланды.  
Ол  өзінің  бірнеше  айларға  созылған  қысқа  ғұмырында  шын  мəніндегі  саяси  партия  ретінде 
қалыптасып  үлгермеді,  күрделі  де  қатал  өмір  ағымы  «Алаш»  партиясының  саяси  күресте  ірі  саяси 
күшке  айналуына  мүмкіндік  бермеді.  Азамат  соғысы  тұсында  ондай  міндетті  алашорда  үкіметі  ғана 
атқара алатын еді. 
Уақытша үкіметтің ең өзекті ұлт өміріне қатысты мəселелерді шеше алмаған əлжуаз, тұрақсыз 
саяси  билікке  айналуы,  оның  артынша  бүкіл  империяны  қамтыған  анархия,  зорлық  зомбылықтың 
ұласуы Алашорда үкіметінің өмірге келуіне тікелей себепші болған жағдай болды. Осындай жағдайда 
қазақ  зиялыларының  ұлттық  мемлекет  құру  туралы  мəселені  қоюының  толық  негізі  болатын. 
Орынборда  шоғырланған  қазақ  оқығандары  өзара  кеңесе  келе  елдегі  кезек  күттірмейтін  ұлттық 
мəселелерге байланысты съезд өткізу керектігін айтты. Съезде Ұлт кеңесін құру туралы мəселені қарау 
ұсынылды.  
1917  жылдың 5 желтоқсанында  Қазақ  мемлекеттілігі  туралы  мəселе  қараған II Жалпы  Қазақ 
съезі Орынбор қаласында ашылып күн тəртібіне талқылануға тиісті он мəселе ұсынылады. Бұл жиынға 
қазақ жұртының барлық облыстарынан, сондай ақ өлкеден тыс жерде тұратын Алтай губерниясы мен 
Самарқанд облысынан жəне Қырғыз жерінен барлығы 82 адам қатысты/8/. 
Күн  тəртібіндегі  ең  негізгі  мəселе – ұлттық  автономия  құру  болатын.  Аталмыш  мəселелер 
төңірегінде Ə. Бөкейхановтың баяндамасы тыңдалып талқыланды. Қазақ автономиясы, милиция жəне 
ұлт  кеңесін  құру  істері  бойынша  бес  кісіден  тұратын    комиссия  сайланып,  соның  атынан  Халел 
Ғаббасовтың  сөзін  негізге  ала  отырып  арнайы  қаулы  қабылданды.  Алашорданың  уақытша  тұратын 
орны  Семей  қаласы,  ол  бүгіннен  бастап  қазақ-қырғыз  халқының  билігін  өз  қолына  алады  делінді. 
Желтоқсанның 12-күні  түс  ауа,  сағат 3-те    дүниеге  Алаш  автономиясы  келіп,  азан  шақырылып  ат 
қойылды.  Алты  Алаштың  басына  ақ  орда  тігіліп,  Алаш  туы  көтерілді.  Алашордасына  сайланған 
адамдардың  аттары  аталды,  тізімі  көрсетілді.  Алашорда  бастығын  сайлау  барысында  тас  салынып 
дауыс берілді. Қорытындысында бұл орынға Əлихан Бөкейханұлы сайланды. 

 
19
Түрлі  аймақтарда  саяси  тұрақсыздық  сақталып  соғыс  қаупі  жағдайында  құрылып  жұмысын 
бастаған  Алашорда  үкіметі  қазақ  халқының  жəне  оның  жерінде  тұратын  басқа  да  халықтардың 
қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін күрес алаңына шықты. Алайда Қазан төңкерісінен кейін орын алған 
большевик дауылы нəтижесінде жер-жерлерде орнай бастаған кеңес билігі Алаш автономиясының кең 
қанат  жаюына  əрі  Алашорда  үкіметі – Ұлт  кеңесінің  жергілікті  жерлердегі  бөлімдерінің  құрылуына 
тежеу болды. Осы кезде басталған азамат соғысы билік үшін күрестің жалғасы болып табылды. 
1918  жылы 18 қантарда  қызылдар  жасағы  Орынбор  қаласын  басып  алды.  Барлық  қазақ 
жерлерін  біртұтас  қазақ  автономиясына  біріктіре  алмаған  Алашорда  үкіметі  бірлігінен  айырылып 
калды. Үкіметі мүшелерінің біразы Алаш қаласы атанған Семейге келіп, өздерін Алашорданың Шығыс 
бөлімі  деп  жарияласа,  үкімет  мүшелерінің  екінші  бөлігі  Орал  облысындағы  Жымпиты  елді  мекеніне 
келіп, өздерін Алашорданың Батыс бөлімі деп жариялады. 
Жаңа қалыптасқан саяси жағдайдан соң екі қалада да саяси, рухани, əлеуеметтік-экономикалық 
саладағы өзгерістерге байланысты мəселелерді шешу жолында жұмыстар басталды. Бұл қиындығы мол 
да  жауапаты  іс  толық  жүзеге  асырылмаса  да  алдағы  тəуелсіз  өмірге  ұмтылудың  жарқын  көріністері 
болатын. 
Тарихи  даму  барысында  қоғамның  дамуы  да  əртүрлі    бағытта  өрбуі  мүмкін.  Саяси  тікетірес 
жолында бар мүмкіндіктің шектеулі екендігі Алашорда жетекшілерін де тығырыққа тірегендігі анық. 
Қалыптасқан    ахуалды  нақты  бағалай  білген  олар  бар  ауыртпалықты  өздеріне  арта  отыра  қазақ 
ұлтының намысын сақтап қалу жолында тер төге аянбай еңбек етті.  
Алаш  үкіметі  мүшелерінің  белсенді  азаматтық  ұстанымдары  патшаның  отаршылдық 
басқаруына қарсы күрес жолындағы қазақ жұртының құқын қорғауда анық аңғарылды, жəне олардың 
атқарған  жұмыстары  əр  кез  халқының  жадында,  тарихымыздың  төрінде.  Уақыт  өткен  сайын 
Қазақстанның тəуелсіздік алуының бастауында болған Алаш зиялыларының, көшбашыларының халқы 
алдында атқарған істері жарқырай көрінуде. 
1.
 
Дулатов М. Шығармалары.- Алматы, 1991.- 22 б. 
2.
 
Жиренчин  К.А.  Политическое развитие  Казахстана  в XIX – начала XX веков. - Алма-
ата, 1996. 111 б. 
3.
 
Пірманов Ə., Қапаева А. Қазақ интеллигенциясы.- Алматы, 1997.- 109 б. 
4.
 
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. - Алматы, 1995.- 84 б. 
5.
 
Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- Алматы, 1992.- 18 б.  
6.
 
Байтұрсынов А. Революция и киргизы //Жизнь национальностей. -1919.- 2 август. 
7.
 
Қазақ.- 1917. - 31 шілде. 
8.
 
Нұрпейісов К. Алаш һəм Алашорда. - Алматы, 1995. - 152 б. 
Резюме 
Данная  статья  посвящена  некоторым  актуальным  проблемам  истории  движения  Алаш  и  
Правительства Алаш-Орды. 
 
Summary 
Given article is devoted some actual problems of history of movement Алаш and the Alash-orde 
Governments. 
 
 
О ТРАНСФОРМАЦИИ  ТРАДИЦИОННОЙ ХОЗЯЙСТВЕННОЙ  ДЕЯТЕЛЬНОСТИ  КАЗАХОВ  
ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XIX – НАЧАЛЕ XX вв. 
                                                                             
Ж.А.Кудайбергенова– 
  к.и.н., доцент КазНПУ им.Абая 
 
Реформы 1867-1868 годов,  проводившиеся  в  Казахстане,  подвели  итог  политической 
колонизации  края.  В  дальнейшем  Российской  империи  требовалось  привязать  многие  районы 
Казахстана  и  экономически,  поэтому  важнейшим  вопросом  был    вопрос  о  земле.  По  «Временному 
положению» 1867 г.  все  земли,  в  том  числе  и  земли,  принадлежащие  казахам,  объявлялись 
государственной  собственностью.  Для  более  успешной  колонизации  края  оговаривались  земли 
казачьего  войска  и  крестьян-переселенцев.  Кроме  того,  земли  стали  делиться  на  земли  для  развития 
городов,  промышленности,  почтовых  трактов,  дорог  и  других  коммуникаций.  Вместе  с  этими 
мероприятиями утеснялись маршруты кочевий, осуществлялся переход казахов к постоянным зимним 

 
20
стоянкам  (которые  брались  за  основу  казахской  кочевой  хозяйственной  системы).  Постепенно 
получили  развитие  интенсивные  формы  ведения  хозяйства,  начала  зарождаться  промышленность, 
торговля.  Особенно  это  относится  к  концу XIX- начала XX века,  когда  стал  проявляться  интерес 
царизма  к  Семиречью  как  к  источнику  животноводческого  и  минерального  сырья,  рынка  сбыта 
российский товаров и сфер приложения торгового, финансового и промышленного капитала. 
В  рассматриваемый  период  в  крае  произошли  серьезные  изменения,  постепенно  проникают 
капиталистические  отношения,  начала  проявляться  социальная  неравность,  стала  использоваться 
наемная  рабочая  сила,  а  многие  байские  хозяйства  и  кулаки  стали  заниматься  ростовщичеством  и 
торговлей, т.е. регион все больше втягивался в общероссийский рынок.  
Распространение  в  регионе  получило  земледелие,  в  особенности  в  начале XX века.  Так  в 
Семиреченской  области  с 1880 по 1910 гг.  площадь  посевов  выросла  в 4,5 раза,  особенно  быстро 
развивалось земледелие в Верненском и Копальском уездах. Многие казахские хозяйства переходили к 
оседлости и полуоседлости, что стало приводить к увеличению посевов ячменя и овса - это характерно 
для  Копальского,  Лепсинского  и  Джаркентского  уездов,  что  в  свою  очередь  повлекло  за  собой 
распространение  новых  орудий  труда.  Так,  Семиреченское  статистическое  управление  указывало: 
«спрос  на  усовершенствованные  орудия  настолько  увеличился,  что  спрос  на  плуги,  предъявленные 
весной,  не  был  полностью  удовлетворен»/1/.  Исследователь  Н.Е.  Бекмаханова  отмечала: «... на 
обеспеченность  сельскохозяйственными  орудиями  влиял  социально-экономический  фактор». 
Например,  процент  казахских  хозяйств  без  сельскохозяйственного  инвентаря  составлял  в 
Семиреченской области: в Джаркентском уезде - 51,3, в Лепсинском - 50,19, в Копальском - 48,48, в 
Верненском - 44,26. Поэтому бедняки брали плуги сообща у богатых односельчан»/2/.  
 
Первой  формой  промышленности,  отрываемой  от  патриархального  земледелия,  являлось 
ремесло, т.е. производство изделий по заказу потребителя. Но в этой форме промышленности нет еще 
товарного производства. Распространенными видами ремесла было сапожное, кузнечное, плотническое 
(отработка дерева), кожевенное дело, ювелирное искусство (серебряки, медники). С конца ХIХ века в 
регионе  появляются  новые  виды  ремесла:  слесарное,  стекольное.  С  одной  стороны  все  больше 
производилось  продуктов  сельского  хозяйства,  а  с  другой  стороны  налицо  было  слабое  развитие 
промышленности, которая в виде мелких предприятий была сосредоточена в городах, в особенности в 
г.  Верном.  Вместе  с  тем  ремесленное  производство  было  развито  не  только  среди  казахского 
населения,  но  и    среди  дунган  и  уйгур,  однако  вся  ремесленная  продукция  не  шла  дальше,  чем  на 
обеспечение  внутренних  нужд  хозяйства  или  местного  рынка.  Говорить  об  экспорте  продукции  не 
приходилось.  Вследствие  социальных  сдвигов  в  сельском  хозяйстве  промышленные  предприятия 
появились  в  Семиречье  как  промысловые  хозяйства,  а  в  г.  Верном - по  переработке 
сельскохозяйственного  сырья.  При  этом  необходимо  учитывать,  что  это  были  по  существу 
слаборазвитые  предприятия,  где  применялся  в  основном  ручной  труд  на  примитивной  технической 
основе. 
Размещение большинства ремесленников в сельской местности свидетельствует о еще слабом 
социально-экономическом    развитии    городов  Казахстана.  Ремесленники,  живущие  в  аулах  и 
деревнях, кроме ремесла занимались и сельским хозяйством.   Хозяйственные  группы,  которые  имели 
свыше 36 лошадей,  ремеслом  не  занимались.  Заработок  ремесленников  сельской  местности  был 
небольшой, в среднем не превышал 2-3 десятков рублей в год.  
 
Мастерские ремесленников были оборудованы рутинной техникой. Ремесленное производство 
характеризовалось  раздробленностью  и  узостью.  Однако  и  здесь  появляется  товарное  обращение. 
Ремесленники  брали  плату  деньгами. Cогласно  исследованиям  хозяйства  степных  областей  было 
установлено, что   ремесленники  являлись   и кустарями, т.е. наряду с исполнением заказов, они почти 
всегда имели уже готовое изделие на продажу. 
Со второй половины ХIХ века Казахстан начинает все более интенсивно втягиваться в обмен 
товаров, что отвечало интересам торговли и облегчало перевозки сырьевых продуктов в метрополию. 
Наряду  с  этим,  русские  купцы  и  промышленники  стали  основывать  в  Казахстане  предприятия  по 
первичной  обработке  изделий  скотоводства.  Это  были  шерстомойки,  салотопенные  и  пивоваренные, 
свечные, кишечные, овчинные, маслобойные, клееварочные и кожевенные заводы.  
Уже в 70-х годах ХIХ века в Южном Казахстане, в Сырдарьинской и Семиреченской областях, 
организуются  предприятия  кустарно-промышленного  типа.  Этому  способствовала  колонизация  края 
русскими  и  украинскими  переселенцами,  среди  которых  было  немало  ремесленников-
промышленников  из  Центральной  России  и  Украины.  Они-то  и  были  пионерами  в  организации 
предприятий в тех местах, где обосновались, осваивая и расширяя ранее существовавшие производства 

 
21
по обработке полезных ископаемых.  
Следует  отметить,  что  весь  дореволюционный  период,  вплоть  до  победы  Октябрьской 
революции, в Южном Казахстане насчитывалось большое число различных кустарно-промышленных 
предприятий, которые были или слабо связаны, или вообще не имели контактов с промышленностью 
России.  Но,  несмотря  на  это,  российский  капитал,  хотя  и  медленно,  но  проникал  в    Казахстан.  Как 
отмечалось  в  «Обзоре  Сырдарьинской  области  за 1910 г.»  русские  предприниматели  внедряли 
улучшенные  сорта  хлопка,  винограда  и  др.  культур,  организовывали  производство  виноделия  и 
винокурения,  положили  начало  горнозаводской  промышленности,  рыболовству,  пчеловодству, 
улучшению сортов кож и т.д./3/.  
Российская  колониальная  администрация,  заинтересованная  в  добыче  сырья  и  сохранении 
потребительской  способности  населения  окраин,  на  первых  порах  поощряла  предпринимательскую 
деятельность  переселенцев.  Как  свидетельствует  Л.Ф.  Костенко,  купцы  не  платили  пошлин,  кроме 
гильдейских, а промышленники свободно занимались своими промыслами/4/.  
Для  налаживания  работы  в  возникающих  предприятиях  или  для  создания  новых  отдельные 
предприниматели приглашали из крупных промышленных центров опытных мастеров для организации 
дела. Так, семиреченский купец Н.Копылов в 1868 г. пригласил по договору 22 человека с алтайских 
горных  заводов.  Он  планировал  открыть  в  г.  Верном  мастерские  по  часовому,  столярному, 
плотничьему,  слесарному,  кузнечному,  колесному  делу.  Были  привлечены  также  каменщики, 
штукатуры,  маляры,  обойщики,  портные,  переплетчики.  Как  правильно  замечает  Т.  Тулебаев, 
организация  такого  производства  больше  подходила  к  мануфактурной  форме  промышленности, 
нежели к цехам/5/.  
 
Кустарно-ремесленное  производство  в  основном  развивалось  в  объеме  местного  спроса 
населения  каждого  села.  Согласно  исследованиям  Н.А.  Скрыпылева,  в 18 русских  селениях 
Чимкентского  уезда,  основанных  с 1897-1899 гг.  крестьяне  занимались  промыслами  только  лишь  в 
свободное от  сельскохозяйственных работ  время. Но  они  никогда не  работали  на рынок,  а  только  на 
мелких заказчиков/6/. 
 
Основателями  промышленных  заведений  региона  в 70-80 гг.  были  в  основном  узбекские  и 
русские  купцы.  Как  показывают  данные  Обзора  Семиреченской  области  в  Копальском,  Лепсинском, 
Джаркентском  и  Верненском  уездах  из 686 мельниц  только 5% принадлежали  купцам,  мещанам  и 
казакам; 76, 9% маслобойных, 50% мыловаренных, 32, 4% кожевенных  заведений  и все  сукновальни 
принадлежали русским, казахских, уйгурским и дунганским крестьянам /7/.  
В  связи  с  проникновением  капиталистических  отношений  в  экономику  Казахстана,  а  также  в 
результате  строительства  железных  магистралей  и  увеличения  роста  товарности  скотоводческого  и 
зернового  хозяйства,  возникала  необходимость  в  дальнейшем  развитии  обрабатывающей 
промышленности.  Такая  необходимость  вела  к  появлению  целого  ряда  новых  промышленных 
предприятий. В 1887 г. в Сырдарьинской области было 45 предприятий, где трудились 604 человека. В 
дальнейшем  наблюдается  тенденция  к  росту  подобных  образований.  Уже  1912 г.  в  этой  области  их 
число существенно возросло, там функционировало уже 265 предприятий, которые обслуживали 5202 
рабочих.  
Положение  рабочих  было  ужасным,  без  всяких  социальных  гарантий,  заработной  платы  едва 
хватало на пропитание самого рабочего, некоторая часть заработка поддерживало его семью в летнее 
время.  Первые  промышленные  предприятия  Семиречья  были  маломощными  предприятиями 
полукустарного  типа,  где  преобладал  тяжелый  физический  труд  почти  без  механизации.  Имеются 
данные  на 1870 год  по  мукомольным  мельницам.  Так,  на 45 мукомольных  мельницах  Копала  и 
Копальской станицы работало 50 рабочих, на 46 мельницах в Лепсинской и Сергиопольской станицы - 
55 рабочих (7 казахов и 48 русских), на мукомольных мельницах Верненского уезда 105 русских и 8 
казахов, а всего на винокуренных, пивоваренных, кожевенных и маслобойных предприятиях работало 
290 рабочих, из них 180 русских и 110 казахов/8/. Первые промышленные предприятия - винокуренные 
и  пивоваренные  заводы  появились  в  Верненском  уезде,  а  уже  в 1873 году  на  этих  заводах  работало 
1884 человека/9/. 
Уже в конце XIX века на некоторых предприятиях работало по 100 рабочих, в 1903 – 1905 гг. 
действовало 1017 крупных  и  мелких  предприятий,  а  в 1906-1910 г.г.  открылись  еще 366 новых 
предприятий. В 1914 г. действовало уже 2310 предприятий с более чем 4200 рабочими/10/.  
Таким  образом,  в  начале XX века  в  Семиречье  быстрыми  темпами  шло  развитие 
промышленных  предприятий,  однако  к  уровню  Центральной  России  они  еще  не  приближались  и 
занимали в экономике области очень незначительное место. 

 
22
Важной  особенностью  социально-экономического  положения  Семиречья  во II половине XIX 
века  была  социальная  организация  казахского  общества,  где  наиболее  видную  роль  играли 
родоплеменные  структуры  и  община  казахов.  Вместе  с  тем  в  регионе  явственно  прослеживается 
социальная дифференциация внутри родоплеменного устройства. В начале XX века проявляются черты 
имущественного  неравенства.  Так, один  из  известных  деятелей Семиречья  Токаш  Бокин указывал  на 
то,  что  в  регионе  старую  традиционную  стратификацию  в  виде  «Аксуйек»  и  «Кара-Суйек»  заменила 
категория  баев.  Среди  них  он  различает  бас  баев - это  самые  богатые  общинники,  в  руках  которых 
концентрировались  значительные  богатства,  к  ним  примыкали  кеуде  баи - люди,  которые  имели 
прибыток, а также аяк баи - это хозяйства, больше схожие с середняками. Он также определял жатаков 
как владельцев хозяйств, которые не могли вести кочевой образ жизни. Наиболее обездоленные были 
кедеи  или  жарлы - это  те,  кто  не  мог  вести  хозяйство  и  нанимался  в  работники,  они  в  то  же  время 
подразделялись  на  колексыз,  жерсыз  и  аяксыз - безлошадных,  безземельных,  и  просто  неимущих, 
последние  фактически  представляли  сельский  пролетариат/11/.  В  начале XX века  в  казахской 
общественной  среде,  также  как  и  в  среде  уйгуров  появилась  категория  «алыпсатаров»,  торговцев-
перекупщиков.  Так  по  данным  «Материалов  по  обследованию»  только  в  одном  Джаркентском  уезде 
было 153 алыпсатаров.  На  социальное  неравенство  сильно  повлияла  аренда  земель  у  казаков,  когда 
целые волости арендовали земли у Семиреченского казачества. 
Развитие капиталистических отношений приводило к усилению дифференциации в казахском 
обществе,  на  одной  полосе  которого  находилась  аульная  беднота,  а  на  другой – крупные  баи.  Также 
усиливался  процесс  превращения  зажиточной  части  скотоводов  в  скотопромышленников,  а 
разорившиеся бедняки переходила в разряд сельскохозяйственных рабочих.  
Таким образом, в начале ХХ века происходил процесс смены традиционного уклада казахского 
общества,  сильно  изменилась  его  социальная  структура,  трансформировались  производственные 
отношения.  Если  прежде  дифференциация  в  казахском  ауле  выражалась  в  возрастании 
имущественного  неравенства  посредством  сосредоточения  в  руках  баев  огромного  количества  скота, 
теперь же характер дифференциации менялся: социальное расслоение выражалось помимо обладания 
значительным  количеством  скота,  также  в  накоплении  денежных  средств.  В  результате  происходило 
формирование  нового  социального  типа  бая - кулака,  представителя  нарождающейся  казахской 
буржуазии.  Помимо  баев-кулаков  формирование  казахской  буржуазии  шло  из  так  называемых 
алыпсатаров  и  саудагеров,  представлявших  торгово-посреднический  капитал.  Кроме  того, 
определенная часть казахской буржуазии формировалась из представителей феодально-родовой знати 
– султанов и биев, вынужденных приспосабливаться к развивающимся рыночным отношениям. Однако 
процесс  формирования  казахской  буржуазии  проходил  достаточно  медленно.  По  подсчетам  С.Д. 
Асфендиярова  в  рассматриваемый  период  байство  составляло 8-12 % от  всего  казахского 
населения/12/. В то же время в их руках  была сосредоточена основная масса скота и земли, а торговля 
на  рынке  вела  к  накоплению  капитала.  В  начале  ХХ  века  казахские  баи  стали  вывозить  продукты 
животноводства  не только на рынки определенных регионов, но и в Европейскую Россию и за рубеж.  
Таким  образом,  можно  с  полным  основанием  говорить  о  серьезных  изменениях  в 
традиционной  хозяйственной  деятельности    и,  как  следствие,  об  усилении  социальной  и 
имущественной дифференциации казахов в начале ХХ века. 
 
1. Обзор Семиреченской области за 1906.- Верный, 1907.- С.51. 
2. Бекмаханова Н.Е..   Многонациональное   население   Казахстана   и    Киргизии  в     эпоху    
капитализма    (60-е     годы     ХIХв .-1917г.).   - М.:Наука,1986.- C.213. 
3.  Обзор Сыр-Дарьинской области за 1910 г.- Ташкент, 1912.- С.116.  
4. Костенко Л.Ф. Средняя Азия и водворение в нее русской  гражданственности. - СПб., 1870.- 
С.337.  
5.  Тулебаев  Т.А.  Влияние  переселения  крестьян  на  развитие      обрабатывающей 
промышленности  в  Южном  Казахстане / Социально-  экономические  отношения  в  городе  и  деревне 
Казахстана: Сб. научных         трудов.  - Алма-Ата, 1988. - С. 15.  
6. Скрыпылев Н.А. Материалы по обследованию переселенческого  хозяйства в Туркестанском 
крае. -Ташкент, 1909. - С. 93.  
7.  Тулебаев  Т.А.  Обрабатывающая  промышленность  дореволюционного  Казахстана  (по 
материалам Сырдарьинской и Семиреченской областей):   Дис. на соиск. уч. ст.  к.и.н.  - Алма-Ата, 
1990. -С. 50.  
8.  ЦГАРК ф.15 оп.1. д.1908 л.л.203-204. 

 
23
9.  ЦГАРК ф.44 оп.1. д.9227 л.24. 
10.Нусупбеков 
А.Н. 
К 
вопросу 
о 
формировании 
казахской 
буржуазной 
      нации //Материалы научной сессии АНКазССР.- Алма-Ата, 1958.- С. 172. 
11.  Русско-киргизский словарь./ Сост.Т. Бокин.- Верный, 1913. 
12.  Асфендияров С.Д.  История Казахстана с древнейших времен. Т.1.- С.215. 
 
Түйін 
Мақалада    XIX  ғасырдың  екінші  жартысы  мен XX ғасырдың  басында  қазақтардың    дəстүрлі 
шаруашылығындағы  өзгерістер  мəселесі  қарастырылады.  Қарастырылып  отырған  кезенде  өлкеге 
капиталистік  қарым-катнастардың  енуінің    нəтижесінде  шаруашылықтың  жаңа  түрлері - егін 
шаруашылығы,  кол-өнер  кəсібі,  жалдамалы  жұмыс  күші,  бай  шаруашылықтары  мең  кулактар  өсім 
алушылық  жəне  саудамен  шұғылдана  бастады.  Бұл    процесс    дəстүрлі  қазақ  қоғамының  əлеуметтіқ 
құрамын өзгертуге мəжбүр етті.  
 
Summary 
In article are considered questions of changing of traditional economic employment of Kazakhs on the 
second half of XIX - the beginning of XX centuries.  Capitalistic relations led to occurrence of new kinds of 
activity - agriculture, get into the considered period in edge of employment by craft, the hired labour began to 
be used, and many rich Kazakhs began to be engaged in usury and trade. This process inevitably led to change 
of social structure of a traditional Kazakh society.  
 
 

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет