«Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы Серия «Исторические и социально-политические науки»


МЕДИЦИНСКОЕ ОБСЛУЖИВАНИЕ НА ЮГЕ КАЗАХСТАНА



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет2/17
Дата11.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

МЕДИЦИНСКОЕ ОБСЛУЖИВАНИЕ НА ЮГЕ КАЗАХСТАНА 
 ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ ХIХ - НАЧАЛЕ ХХ века 
 
М.У.Шалекенов–  
д.и.н., профессор КазНПУ им. Абая 
 
 
Медицинская помощь у казахов в рассматриваемый период традиционно сосредотачивалась в 
руках  знахарей,  баксы  и  шаманов  и  тесно  переплетались  с  суеверием  и  предрассудками. 
Познакомившись с лечением табибов Гиршфельд и Галкин писали; "В огромном большинстве случаев 
табибы должны быть отнесены к разряду шарлатанов и современных невежд в медицине»/1/. 

 
9
Способы этой,  так называешй народной медицины,  часто были изуверскими,  вредными для 
здоровья,  реже - просто бесполезными. Вместе с тем существовала народная медицина. Основьшаясь 
на  чисто практическом опыте,  иногда табибы правильно ставили диагноз и помогали выздоровлению 
больных.  Среди  казахов  были  потомственные  табибы  «сыныкшы»,  которые  оказывали  помощь  при 
переломах, часто встречавшихся у скотоводов-кочевнжов. 
Научная  медацинская  помощъ  местному  населению  стала  оказываться  лишь  после 
доброволъного  присоединения  Казахстана  к  России,  т.е.  со  второй  половины XIX в.  Первоначалъно 
лечебные учреждения находились в русских войсковых частях и в переселенческих селенкях. 
На юге Казахстана первые лечебше учреадения появились в низовьях Сырдарьи,  где в 1847 г. 
было  заложено  Раимское  укрепление  а  позднее  основано  Казалинское  укрепление.  В 1853 г.  Русское 
войско  обосновалось  в  коканской  крепости  Ак-Мечетъ  (ныне  Кзыл-орда).  Так  была  создана 
Сырдарьинская военная линия,  где функционировало несколько военных лазаретов,  обслуживавших 
военных и членов их семей/2/ . 
В 1864 г.  ІОкный  Казахстан  полностью  был  присоединен  к  России.  После  этого  на  вновь 
присоеданенную  территорию  начало  прибывать  сначала  казачье  население,  а  потом  переселенцы  из 
Центральной России. 
С 70-х годов XIX в. адаинистрация Туркестанского края стала организовывать амбулатории и 
больницы  для  гражданского  населения.  В 1868 г.  в  Чимкенте  был  открыт  военный  лазарет,  
преобразованный в 1870 г. в полугоспиталъ,  а в 1885 г. - вновь в лазарет. В 1911 г. в этом лазарете 
получали  стационарное  лечение  до 300 больных  в  год/3/.  В  Аулие-Ате  медицинскуго  помощь 
оказывали  врачирусских  войск,  стоящих  в  городе,  а  затем  врачи  военного  лазарета/4/.  В  Перовске,  
Казалинске лечебное дело осуществлялось силами военных врачей,  работающих в лазаретах. 
В 1865 г.  медицинское  обслуживание  было  передано  в  ведение  уездных  врачей,  которые 
распоряжаяись лечебными учреадениями и материальиыми средствами. 
Царское  правителъство  на  нужды  здравоохранения  отпускало  мизерные  средства.  А.Чокин 
писал: «Если  в  Центральной  России  на  нужды  здравоохранения  в  год  затрачивалось 62 коп.  на 
человека…  то  на  окраинах  России  государственные  затраты  на  нужды  здравоохранения  были  еще 
меньше»/5/. Так, на нужды здравоохраненил Туркестанского края в 1879 г. уездному врачу отпускаяось 
360 руб. в год на содержание фельдшера и до 340 руб
.
 - на наем помещения для аптеки,  отопления и 
освещения  его/6/.  Следовательно,  Перовский,  Чимкентский  и  Ауле-Атинский  уезды  вместе  получали 
по 700 руб.  в  год  на  лечебные  цели.  Несмотря  на  столь  малые  средства,  медицинское  обслуживание 
населения  улучшалось.  Б 1890 г,  на  четыре  уезда  Сырдарьинской    области - Чимкент,  Ауле-Ата, 
Казалинск и Перовск - приходилооь всего 4 уездных врача/7/. 
С  конца XIX в.  в  Туркестанском  крае стали  организовываться  амлбулатории  и  больницы  для 
гражданокого  населения.  С 15 июня 1906 г.  в  Перовске  была  открыта  участковая  лечебница, 
размещавшаяся в частном доме. Помещение не соответствовало требованиям медицины:  было тесным,  
низким и сырым. В этих домах больные имели стационарное лечение:  в 1907г. - 13,  в 1908 г. - 57, в 
1909  г. - 78, в 1910 г. - 59 чел,  За  это  лечение  больного  онк  платшш 12 руб.  в  месяц.  Как  видно  из 
приведенных  данных,  с 1907 г.  по 1909 г.  число  болъных,  получивших  врачебную  помощъ,  росло. 
Амбулаторным и профилактическим лечением в 1906 г. пользовались 1350,  в 1908 г.- 5201,  в 1909 г.  - 
6864,  в 1910 г. - 3151 чел. 
Уменьшение  числа  амбулаторшх  больных  было  связано  с  установлением  платы( 5 коп.)  за 
совет и лекарство/8/. 
В 1907 г.  в  Перовске  работал  врач,  2 фельдшера,  акушерка.  В  том  же  году  была  открыта 
психиатрическая  земская  больница  на 81 место,  которую  обслуживали 2 врача,  смотрителъ  и 
фельдшер.  Как  отмечалось  в  документах,  «образованная  распоряжением  Туркестанским  генерал-
губернатором  особая  комиссия  и  совет  генерал-губернатора,  находят  г.Перовск  вполне  подходящим 
для  устройства  в  нем  психиатрической  болъницы,  т.к.  он  находится  в  самых  благоприятшх 
климатических и санитарных условиях»/9/. Эта земская больница была рассчитана на 81 койку,  из них 
42 - для душевно-больных, 37 - для хроников,  в том числе для 4 женщин и 5 остальных,  в том чясле 
для 1 женщины и 7 кроватей для больных военого ведомства/10/. 
Аналогичные лечебные учреждения функционировали в Чимкенте, Ауле-Ате,  Туркестане. На 
1  января 1909 г.  в  Чимкентском,  Аулие-Атинском,  Перовском,  Казалинском  уездах  работало 19 
лечебных  учреждений  в  г.  Чимкенте  и  уезде - военный  лазарет  на 21  койку,  городской  приемный 
покой на 5 коек,  городская инфекционная больница на 10 коек,  а также сельские лечебницы на 6 мест 
каждая; в Туркестане приемный покой на 5 мест; в Аулие-Ате и уезде болъница на 15 мест, лазарет на 

 
10
22  места,  4 сельские  лечебницы  на 6 мест  каждая.  В  Перовском  уезде  действовали  городская  боль-
ница на 5 мест,  земская больница на 49 мест,  2 сельские лечебницы на 6 мест/11/. Работал в них 21 
врач, причем одна жешцина, 23 фелъдшера,  17 акушерок,  6  фавмацевтов/12/. 
По  даиным  на 1 января 1913 г.  количество  лечебных  учреждений  и  наличие  коек  в  них  по 
четырем  уездам  Сырдарьинской  области  осталось  на  уровне 1909 г.  Из-за  нехватки  медицинского 
персонала  многие  лечебные  учреждения  полностью  не  использовали  свои  штатные  единицы, 
Например, на Ауле-Атинскую городскую больницу на 15 коек и амбулаторию приходится один врач,  2 
фельдшера,  1 надзиратель,  1 технический  работник.  С  января 1907 г.  в  больнице  часто  пустовала 
должность врача/13/. Такое положение было и в других лечебных учреждениях Южного Казахстана. 
С 1909 по 1913 г. медицинский персонал увеличился всего на одного человека. К тому времени 
среди врачей работали 4 женщины/14/. 
В 1913 г. на четыре уезда было всего 5 аптек,  в которых работали 6 фармацевтов/15/. Аптеки 
функционировали в городах Чимкенте,  Аулие-Ате, Казалинске,  Перовске, владельцами которых были 
частные лица. Они сами изготовляли лекарственные средства и реализовывали их среди населения/16/. 
По  данным 1912 г.  выручка  этих  аптек  составляла 23648 руб. 40 коп /17/.   Из  указанных  сут м, 
нетрудно  заметить,  что аптековладелъцы имели болъшие дохода.. 
Как  видно,  царское  правителъство  не  проявляло  большой  заботы  охране  здоровья  в 
национальных  окраинах.  В  среднем  каждая  больница  имела 5-6 коек.  Поэтому  на  стационарном 
лечении  находились  единичные,  наиболее  состоятельные  в  экономическом  отношении  больные,  а 
бедные слои населения оставались вне медацинской помощи. На одного врача в среднем приходилось 
70  тыс.  чел.  Из-за  недостатка  специалистов  основная  масса  населения  по-прежнему  обращалась  к 
знахарям,  что приводило в высокой смертности. В 1881 г. из 1948 чел.,  заболевших в Аулие-Атииском 
уезде,  умерли 803, или  свыше 41% /18/.  Даже  главный  врач  Сырдарьинской  области  И.Суворов 
вынужден был констатировать отсутствие надлежащих лечебных учтреждений: «В городах Чимкенте, 
Туркестане,  Перовске,  Казалинске,  Аулие-Ате о медицинское обслуживание почти отсутствует»/19/. 
В сельских местностях дело обстояло еще хуже.  «За 50 лет существования колониального режима в 
Туркестанском  клае  было  открыто  всего 65 амбулаторий  и 33 аптеки.Все  они  обслуживали  главным 
образом русские войсковые части и русское населспие Туркестана»/20/. В таких условиях медицина не 
могла служить народным массам. 
Печать того времени отмечала:  «В среднем по области какдый из врачебных пунктов занимал 
пространство  в 24000 квадратных  верст  с  населением 84000 человек.  При  такой  территории  и 
количестве  населекия  врачебная  помощь  в  Сырдарьинской  области  не  может  считаться 
удовлетворительной»/21/.  
Низкий уровенъ медицинского обслуживания приводил к высокой смертности,  особенно среди 
детей. 24 апреля 1895 г. начальник Казалинского уезда писал в своем донесении военному губернатору 
Сырдарьинской области:  «В городе Казалинске на детях появилась болезнъ, по заключеншо уездного 
врача, пришествует корь. По собраным сведениям оказалось,  что случаев заболевания этой болезни в 
течении  недели  с 18 по 24 апреля  было 29. Из  них  выздоровело 10, осталось 19»/22/. Большая 
смертность  среди  детей  была  во  время  эпидемии  дифтерии  в 1884 г.  в  Аулие-Ате,  о  чем 
свидетельатвует  рапорт  областного  врача  военному  губернатору  Сырдарьинской  области:  «Аулие-
Атинский  уездный  врач  рапортом  от 11 ноября  сего 1884 г.  донес  мне,  что  в  октябре  месяце 
настоящего  года,  его  наблюдению  подверглиоь  в  городе  Ауле-Ата  три  случая  дифтерита  между 
детьми в двух родственных между собой семьях. Все три случая окончились смертью»/23/. 26 октября 
1889 г. в донесении начальника Аулие-Атинского уезда областному начальнику о смертности детей от 
дифтерии говорилось следующее:  «По собранным сведениям уездным врачом от этой болезни умерло 
6 человек:  4 мальчика в возрасте от 1,5 до 2,5 лет и две девочки в возрасте от 1,5 до 2 лет»/24/. 
Аналогичные  случаи  были  во  всех  городах  облаcти.  В 1906 г.  в  г.  Чимкенте  вспыхнула 
эпидемия дифтерии,  ив течение года заболело 317 человек,  из которых умерло 87/25/. 
По  официальным  данным,  в  Сырдарьинской  области  широко  были  распространены 
венерические  заболевания,  оспа,  скарлатина,  тиф,  дезинтерия,  и  мн.  др./26/.  Этому  способствовали 
антисанитарные бытовые условия народных масс, плохое питание. 
И все же, несмотря на общий уровень медацинского обслуживания в крае, местное население 
после добровольного присоединепия   Казахстана к России получало медицинскую помощь. Медицина 
постепенно стала вытеснять местных знахарей и табибов. Организованные русские лечебные заведения 
довольно быстро завоевали популярность среди местного населения. Медацинский персонал старался 
оказыватъ помощь больным,  по мере возможности боролся с эпидемическими болезнями,  оказывал 

 
11
эффективную  помощь  по  предотвращению  распостранения  заразных  болезней.  Однако  возможности 
лечебных учрездений и медицинского персонала были небольшими, так как царское правителъство по 
настоящему  не  заботилось  улучшением  бытовых  условий  трудящихся  масс.  Только  Великая 
Октябрьская  Социалистическая  революция  обеспечила  подлинное  медицинское  обслуживание  всех 
народов нашей страны. 
Таким  образом,  после  добровольного  присоединения  Казахстана  к  России  культура  народов 
Кжного Казахстана развивалась по двум направлениятл. Во-первых,  царское правительство опираясь 
на  местную  эксплуататорскую  верхушку  и  духовенство,  стремилась  сохранить  у  присоединенньос 
народов  патриархально-феодальные  отно-шения,  держать  трудящиеся  массы  в  темноте  и  невежестве. 
Это  вытекало  из  колониальной  политики  царизма.  В  религиозных  учебных  заведениях,  мектебах  и 
медресе  воспитание  детей  проводилось  на  религиозной  основе.  Система  обучения  в  этих  учебных 
заведениях  оставалась  по  прежнему  схоластичной,  оторванной  от  жизни,  основывающейся  на 
отвлеченных  рассуждениях,  не  проверяемых  опытом.  Такое  обучение  детей  вполне  устраивало 
царскую  и  местную  патриархально-феодальную  администрацию.  Во-первых,  в  рассматриваемый  
период  демократическая  культура  развивалась  под  непосредственным  воздействием  передовой, 
прогрессивной  культуры  русского  народа.  Передовые  люди  казахского  и  др.  народов  Юкного 
Казахстана,  боролись  за  развитие  демократических  традиций  в  культуре.  Они  выступали  против 
средневекового  застоя,  националистических  тенденций  и  колониальной  политики  царизма. 
Проводниками русской демократической культуры среди местного населения была передовая русская 
интеллигенция,  которая  вместе  с  местными  демократически  настроенными  людьми  развивала 
народаую культуру на местах. 
После присоединепия Южного Казахстана к России местное население получило возможность 
обучать  детей  в  русских  учебных  заведениях.  Их  воспитанники  изучали  русский  язык  и  русскую 
культуру. Это оказывало благотворное влияние на развитие культуры коренного иаселения. 
Для  развития  каучной  мысли  в  исследовании  природы,  экономики,  истории  и  культуры 
Южного  Казахстана  значительный  вклад  виесли  русские  учеше.  Вместе  с  ними  бок  о  бок  работали 
исследователи,  вышедшие  из  коренного  населения.  Прогрессивные  ученые  придавали  большое 
значение  в  изучении  народной  культуры,  идущей  из  глубин  веков.  Также  имеет  немаловажное 
значение распространение лечебных учреждений на территории Кжного Казахстана. Местные жители 
впервые познакомились с научной медидциной и увидели ту пользу, которую она приносит. 
 
1.
 
Гиршфельд и Галкин. Военно-статистическое описание Хивинского оазиса. - Ташкент, 
1902. Ч.1. -С.243. 
2.
 
Добросмыслов  А.И.  Города  сырдарьинской  области.  Казалинск,  Перовск,  Туркестан, 
Аулие-Ата, Чимкент. - Ташкент, 1912. - С.І52. 
3.
 
Там же.-С.І97. 
4.
 
Там же.-С.І72. 
5.
 
Чокин  А.  Очерки  развития  санитарно-эпидемической  службы  в  Казахстане. -Алма-
Ата,  1975.-С.15. 
6.
 
Добросмыслов А.И. Указ.соч,- С.97. 
7.
 
ЦГИА РФ,  Ф.1263.  Оп.1. Д.4835.Л.211.   
8.
 
ЦГА РУз. Ф.17.Оп.1.Д.1956.Л.4. 
9.
 
ЦГИА РФ. Ф. 1149. Оп.1З. Д.168.Л.2. 
10.
 
Там же. 
11.
 
Обзор Сырдарьинской области за 1908 г.-Ташкент,І909-С.51-69. 
12.
 
Там же.-С.63.  
13.
 
ЦГА РУз. Ф.17.Оп.1.Д.29112. Л.8. 
14.
 
Обзор Сырдарьинской области за 1912 г.-Ташкент, 191З. С.179. 
15.
 
Обзор Сырдарьинской области за І9І2г.-Ташкент,І9ІЗ.-С.І80-І8І. 
16.
 
ЦГА РУз.Ф.І7.0п.І.Д.294І9.Лл.82,84,85,88,89,9І,92,93,94,95. 
17.
 
Обзор   Сырдарьинской области    за 1912 г. - Ташкент,  1913. С.180-181. 
18.
 
ЦГА РУз.  Ф.17.  Оп.1.  Д.10187.  Л.44. 
19.
 
ЦГА РК.  Ф.60.  Оп.1. Д.37.  Л.4. 
20.
 
Народы Средней Азки к Казахстана // Серия: «Народа мира»,- Т.І.- М., 1962.  - С.334. 
21.
 
Обзор   Сырдарькнской   области за 1910 г. - Ташкент,  І911. -С.173. 
22.
 
ЦГА РУз. Ф.17. ОП.1. Д.846. Л.З. 

 
12
23.
 
Там же. Д. 807. Л.1. 
24.
 
Там же. Д. 1226. Л.8. 
25.
 
ЦГИА РФ.  Ф.1263. ОП.4. Д.52. Л. 77. 
26.
 
Обзоры Сырдарьинской области за 1896,1912,1913 года. 
  
Түйін 
Бұл  мақалада  ХIХ  ғ.  екінші  жартысы – ХХ  ғ.  басында  Оңтүстік  Қазақстандағы  медициналық 
көмек көрсету проблемалары қарастырылған.  
 
Summary 
Given article considers the problems of the medical service in the south Kazakhstan in the second half 
ХIХ - begin ХХ age. 
 
 
 
КӨШПЕЛІ РУ-ТАЙПАЛАРДАҒЫ ТАҢБАЛАР  ТАРИХЫ 
 
Ғ.А.Меңілбаев – 
   Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті,  
тарих ғылымдарының кандидаты, доцент 
 
Ежелгі  жəне  байырғы  көшпелілердің  өз  қолдарымен  сызып,  қашап  қалдырған  осы 
құндылықтарды    салыстырмалы  түрде  алып  қарастырып, XIX ғасырдағы  қағазға  түскен  қазақ 
халқының  ішіндегі  кіші  жүз  құрамындағы  ру-тайпалары-ның  таңба  белгілерімен  салыстыру  арқылы 
ежелгі түркі этносының  психоло-гиясын, дүниетанымының тікелей мұрагері қазақ халқы екеніндігін 
таныту  болып  табылады.  Сол  құндылықтарды  жандандыру.  Мұндағы  əрбір  таңбалар  мен 
нышандардың  дəуірі  анықталған.  Олардың  модификациясы  (түр  өзгерісі),  қолданыста  болған  дəуірі, 
кейінгі  дəуірмен  сабақтастығы  салыстырмадан  анық  байқауға  болады.  Ежелгі    жəне  байырғы 
түркілердің қалдырған логограммалық рухани құндылықтарын сараптау барысында, оларды екі топқа 
бөліп 
қаруды 
жөн 
көрдік. 
Олар: 1.таңбалар.                 
2. нышандар (символдар).                                                                                              
Таңбалар  əрбір  жеке  тайпаларды  танып,  түстеп  беретін  белгісі-коды.  Сол  бел-гі(код)  арқылы 
пəлен  деген  түсінікті  екінші,  үшінші  жақ  алады.  Малға  басқан  таңба  арқылы  пəлен  тайпаның  малы 
деген  ақпарат  алады.  Ал , біздің    рəміздеріміз(герб),  тікелей  тотемге  (киетекке)  байланысты  екенін 
көпшілік  біле  бермейді.  Киетек  (тотем)  деп  аталған  ұғым  тайпалардың  намысына,  арына  тікелей 
байланысты болады.  
Кие олардың шығу тегі, ата-бабасы. Оларды  желеп - жебей жүретін аруағы. Тайпа мүшелері, 
қауымдастық  (обшина)  жауға,  қауіпті  сапарға  аттанғанда,табиғаттың  апатына  тап  болғанда, 
қысылғанда,  қуанғанда    киетекке  (тотемге)  жүгініп,  күш-қуат  сұрап,  солар  арқылы  тəңірге  табынып 
отырған.Сондай қасиетті, киелі болғандықтан рəміз ретінде құрметтейтін болған.  
Киетектер қуатты, қорқынышты, айбарлы жануар кейпінде абстракт  түрде бейнеленген.  Бұл 
ежелгі жəне орта ғасырдағы адамдардың дүн-иетанымымен этнопсихологиясымен тікелей байланысты. 
Ежелгі адамдар қоршаған ортасын түйсіну, сол түйсігін ой сарабынан өткізу  арқылы жануар-лардың 
ерекше бітімін шамадан тыс бейнелеп рəмізге айналдырған. Керісін-ше, таңба кескіндері ежелгі жəне 
байырғы  түркі  əліпбиіне  айналған.  Көріп  отырғанымыздай  таңба  ретінде  қолданған  таңбалар  əріпке 
бірден айналса, рəміздер кескіні оған көнбеген.  
Міне,  осының  өзінде  өте  көп  мəн  жатқан  сияқты.  Таңбалар  анда-мында  қала  береді,  демек 
ақпарат  береді.  Ал  рəміз  киелі  болғандықтан  оны  кез  келген  жерге  сызып,  аяқасты  етуге  жол 
берілмеген. Байырғы Түркі қағанатының Елтаңбасы серке немесе тауешкі. Мезолит дəуірінен бермен 
қарай пəлен мың ,миллион ешкінің (тауешкінің) суреті жартас бетіне сызылған.  
Ал дəл мынандай сурет Күлтегін мен Біліге қағанның ұстынан (қабыртас деуге болады) басқа 
жерде  жоқ.  Бұл  Түркі  қағанат  Елтаңбасы.  Орта  ғасырлық    Оғыз-наме  жырында  Оғыз-қағанды 
суреттемес бұрын оның рəміз(герб) мынау деп өгіздің (бұқаның) басын абстракты суретпен берген.  
Бұл  екі  Елтаңба  (герб)  қағанат  (империя)  рəмізі.  Ал  одан  басқа  əрбір  тайпа,  тайпалық 
одақтардың (конфедерация) елтаңбалары болған.Осы жерде біздің  ру-тайпалардағы таңбаларымыздың 
шығу  тарихы  қалай    келіп  шығатыны  белгілі  бола  бастайды.  Яғни,  олар  белгілі  бір  көшпелі  

 
13
мемлекеттер  құрамында  одақтас  болған  деп  тұжырым  жасауға  болады.  Солардың  бірі, «Байұлы»  
атауының  шығу  тарихы  деуімізді  атап  өткім  келеді. «Бай»  сөзі  ру-тайпа  аттары  ретінде  алғаш  рет 
б.э.бұрын 694-250 жылдардағы  қытай  жылнамаларында  айтылады.  Динлиндердің  бір  бөлігі  Байди 
аталған,ал бай екі түрлі мағынада «солтүстік» жəне «ақ» мағынасында көрсетілген. 
Ерте  замандағы  тайпалардың  Азияда  əрі-бері  ауысып,  бір  орыннан  екінші  орынға  орналасып 
отыруы  тарихта  белгілі  жағдай.  Соған  қарағанда,  бай  түбір  сөзі  арқылы  жасалған  этнонимді 
иемденгендердің бір тобы Азияның шығысы мен солтүстігінде, екінші тобы орта бойында мекен еткені 
шындыққа  жақын.  Бұған  назар  аударсақ,  бай  сөзі  арқылы  жасалған  этнонимдердің  архетипі  көне 
дəуірге,  атап  айтқанда,  Алтай  дəуіріне  тəн  болар  деген  тоқтамға  келеміз.  Оған  дəлел - біріншіден, 
жылнамалары  мен  шежірелерінің  хабарлауынша,  Бай    б.э.  дейінгі 694-250 жылдары  Алтайда  өмір 
сүрген динлиндердің тайпа аты болған болса, екіншіден, тілдік материалы яғни сөздің көне лексикалық 
мағынасы сол Алтай дəуіріне тəн сөздердің мағынасын аңғартады.  
Өйткені бай сөзінің қазіргі мағынасы мен бұрынғы мағынасының (солтүстік жəне ақ) арасында 
ешбір  жуықтық,  жақын  байланыс  білінбейді.  Ал    қазіргі    ру,  тайпа  жəне  кісі  аттарында  келетін  бай 
сөзінің  мағынасы  соңғы  дəуірлердегі  жағдаймен  байланысты  екені  өзінен-өзі  түсінікті  болса  керек.                 
(  Т.  Жанұзақ .  Қазақ  ономастикасы  /атаулар  сыры-3/  Алматы 2007. 494-496 беттер ).  Қазақтың  ру-
тайпалары мен башқұрттар ішіндегі ру-тайпалардың  атауларындағы ұқсастық,таңбалардағы ұқсастық, 
т.б.  бұл  екі  халықтың  шығу  тегінің  көне  заманнан  келе  жатқанын  жəне  туыстас  халық  екендіктерін  
байқатады.  
Кіші жүз ру-тайпаларының  ішіндегі 12-Ата Байұлы құрамындағы жаппас руы мен Башқұрттар 
құрамындағы    жылан  тайпасының  арасында  тарихи  байланыстылықты    жазбаша  деректер  арқылы 
байқауға  болады. «Племя  елан  ряд  исследователей,  опираясь  на  значение  этнонима    (йылан-  змея),  а 
также  упоминание  Ибн-Фадлана  о  поклонении  древних  башкир  змеям,  относят  к  числу  древнейших 
образований на территории Башкирии     (Юсупов, 1960, стр.130).Такое решение действительно было 
бы  заманчивым,  тем  более,  что  в  литературе    были  упоминания  о  культе  змей  (в  частности  об  их 
неприкосновенности)  в  религии  древних  булгар  (Поппе, 1927; Денисов, 1959). Однако  от  новой 
возможности перебросить связующий мост и булгарам приходится отказаться, так как в данном случае 
мы имеем дело скорее всего со случайной ассоциацией. Еланцы, соседи киргизов и канлинцев в долине 
Белой,  тесно  связаны  с  ними  и  с  кыпчаками  вообще  как  временем  миграции  в  Приуралье (XІІІ-XІV 
вв.),  так  и  предшествующей  историей  в  Дешт-и-Кыпчаке.Еланские  предания  о  миграции  предков  в 
Приуралье «со стороны Волги»  или « из Крыма»,  генеалогии, восходящие к Чингиз хану, структура 
еланских тамг с явным преобладанием тамги кыпчакского типа, наконец, внутренняя микроэтнонимия, 
также кыпчакская по характеру (подразделения кара-кыпчак), - все это не оставляет возможностей для 
более древних сопоставлений.  
Кыпчакская  этнонимия  некоторых  еланских  подразделений  не  исключает  возможности  и 
того,что  еланцы  были  в  XІІІ-XІV  вв.составной  частью(  родом)  кыпчаков;  во  время  полевых  работ  в 
1953  г.один  из  стариков-еланцев  следующим  образом  определил  свою  родовую  принадлежность:        
«мы елан-кыпчаки (біз жылан-қыпшақтармыз)//полевые записи 1953г., стр. 351//.   
В  древней  истории  кыпчаков  был  эпизод,  который,  кажется,  может  послужить    отправным 
моментом  в  поисках  этнических  истоков  еланцев.  В.В.Бартольд  в  рецензии  на  книгу  И.Маркварта 
писал,  что  в  период  пребывания  кыпчаков  на  Алтае  их  разбил  народ  змей  (джилан);  потерпевшие 
поражение  кыпчаки  несколько  позже  вместе  с  племенами  змей,  с  которыми  они  смешались, 
разгромили  узов  и  печенегов,  а  затем  все  вместе  устремились  на  запад  против  Византии  (Бартольд, 
1968,  стр.397).  Сообшение,что  древние  кыпчаки  жили  на  Алтае  в  долине  «Чжи-лян»  китайская 
транскрипция тюркского Джилан (змея) имеется в «Сокровенном сказании»  (Палладий Кафаров, 1872, 
стр.247).  Других  сведений  о  племени  змей  в  источниках  не  имеется, (осы  жерде  аңыздар,  ертегілер, 
жырлар - ауызша айтылатын деректерде жылан халқы туралы кездестіруге болады.  
Мысалы,  қазақ  халқының  ертегілерінде  Жылан  патшалығы,  Бапы  деген  жылан  патша,  оның 
балалары  мен  қыздары  т.б.  кездеседі. (Ер-Төстік  ертегісінде...)  лишь  Г.Е.Грумм-Гржимайло  снова 
упоминает это название и опять же в связи с кыпчаками; он высказывает интересное предположение о 
том,  что  этнических  истоков  племен  змей  находятся  динлины. (Грумм-  Гржимайло, 1926 г.,  стр.59). 
«Происхождение  еланцев  на  основании  имеющихся  данных  решить  невозможно.Однако  они  дают 
повод  для  вполне  обоснованного  заключения  башкиры  племени  елан - потомки  одного  из 
древнетюркских  племен,  которое  включилось  в  состав  кыпчаков  еще  на  ранней  стадии  их  истории 
миграции на запад»    (Р.Г.Кузеев. Происхождение Башкирского народа . Изд. «Наука, Москва 1974 г. 
стр., 362-363.). 

 
14
Осы  жерде,  Башқұрттар  құрамында    əртүрлі  тарихи  жағдайларға  байланысты    қосылған 
қазақтың  ру-тайпаларының  бірі,  кіші  жүздің  Байұлы  бірлестігіне  қарайтын,  жаппас  тайпасының 
бастапқы кезде өз алдына ірі тайпа бірлестігі болғандығын байқап отырмыз. Оның құрамында  ІІ-таңба 
алған Эске «Ескі жылан»  (22- таңба), X-таңба алған  Идель «Еділ  жылан» (10-таңба), T-таңба алған 
Изель  «Есіл    жылан»  (8-таңба),  L-таңба  алған    Кыр  «Қыр  жылан»  (5-таңба)  бар  қазақтың  ру-
тайпаларын  кездестіруге  болады.  Осы  жердегі  төрт  таңбадағы  қазақ  руларының  басын  біріктірген 
жылан  тайпасының  кіші  жүз  құрамындағы  жаппас  тайпасымен  арада  қандай  байланысы  бар  дейтін 
болсақ;  Қазақ  халқының  негізін  құрап  отырған 43-тайпалардың  ішінде  жылан  бейнесіндегі  таңбаны 
алған «Z»   тек  қана  жаппас  тайпасы  деуге  болады.  Қалған  ру-тайпалардың  ешқайсының  рулық 
таңбалары «жылан»  бейнесіне ұқсамайды. Екінші бір дəлеліміз, жаппас атауы 13-14 ғасырларға дейін 
жазбаша  деректерде  кездеспеуі,  тек 15- ғасырдан  бастап  «жаппас»  атауының  сол  кездердегі 
жылнамаларда кездесе бастайды.  
Дəлірек  айтсам, «Тартария»  деп  аталатын 887-беттен  тұратын  көлемді  ғылыми  еңбекте ( 
татарлар  тарихына  байланысты  жазылған ), Қазан-Москва-Санк-Петербург 2005 г.  376-377 бетте 
«Кочевой  и  оседлый  мир  Восточной  Европы. 1482-1560 годы  »    деген  атаумен  карта  берілген  .Осы 
картада «1492 жылы»  жаппастардың  Қарақұмдағы  қыстауларының  жəне  жайлауларының  көші-  қон 
қоныстары, жүрген жолдары, т.б. берілген... Зимовка( кыслав) Опаса / Яппаса / 1492 г. - деген сөйлем 
кездеседі.  Былайша  айтқанда, 1492 жылғы  жаппас  руының    қыстауларының  орналасқан  жерлері 
келтірілген.  Арал  теңізінің  жоғарғы  жағындағы  Қарақұм  ішінде,  Торғай  мен  Сырдария  өзендері 
аралығындағы  жерлер  деуге  болады.  Қарақұмның  бойындағы    жəне    Ембі,  Сағыз  өзендерінінің 
аралығындағы  жерлер  деуге  болады.Ал  енді  жайлауларының  орналасқан  жерлері  Оралдың  жоғарғы 
жағы мен Сақмар өзендері аралығындағы жерлер болды.  
Сондай-ақ,  Ор  жəне  Ырғыз  өзендері,  Улькаяк,Торғай  өзендері  аралығындағы  жерлерге 
жайлауға  көшіп  жүрді  деуге  болады.  Осы  жерлерде  күні  бүгінге  дейін  жаппас  руының  өкілдері 
кездеседі  десек  қателеспейміз.  Жаппас  атауына  байланысты  орта  ғасырлық  жазбаша  деректерде 
«Жамбас, Жанбас, Шаббас  атауымен елді-мекендердің қалалар, жер-су атаулары, адам аттары, рулар 
т.б.  кездесіп  тұруы  біздің  ойымыздың  дұрыстығын  көрсетеді.  «Жылан-бас»  тайпасының  атауының 
уақыт өте келе–Жамбас, Жанбас, Шаббас, Оппас деген атаулармен кездесетіндігін атап кетуге болады. 
Жылан-бас атауының Жамбас, Жанбас атаулары болып өзгеріске ұшырауы, бертін келе Жаппас болып 
аталуы заңды құбылыс деуге болады.  
Сонымен бірге, жаппас руының таңбасы да «Z»  да жылан бейнесін, оның ішінде басын көтеріп 
тұрған  жыланды  көз  алдыңызға  келтіреді.  Яғни,  шиыршық  атып,қарсыласуға  дайын  тұрған,басын 
көтеріп,  шағып  алуға  дайындалған  жылан  бейнесін  көз  алдыңызға  алып  келеді.  Соған  қарағанда, 
Башқұрт  құрамындағы  «жылан»  тайпасының  қыпшақтармен  арада  тығыз  байланыста  болуының  өзі 
қыпшақ  құрамындағы  жылан-бас  (жам-бас,  жан-бас,  жаб-бас,  шаб-бас,  жап-пас)  тайпасы  болуы 
мүмкін  жеген  тұжырымдама  жасауға  болады.  Жылан-бас(  жаппас)  тайпасына  ІІ-қыпшақ  таңбасын 
алған,  Ескі  жылан  (ескі  жаппас)  деген  топқа 22-таңба  алған  рулардың  біріккенін  көріп  отырмыз. 
Сонымен  бірге, X-телеу  таңбасын  алған,  Еділ  жылан ( Еділ  бойы  жаппастары)  деген  топқа 10-таңба 
алған  рулардың  біріккенін  байқаймыз.  Сондай-ақ, T-жағалбайлы  таңбасын  алған,  Есіл  жылан  (Есіл 
бойы жаппастары) деген топқа 8-таңба алған рулар шоғырланды. L-деген таңба алған, Қыр жылан(қыр 
бойы  жаппастары)  деген  топқа 5-таңба  алған  рулардың  бастары  қосылғанын  көріп  отырмыз. 
Жоғарыдағы таңбалардың тікелей жаппас руына қандай қатысы бар деген  сұрақтың туындауы орынды 
деуге болады.   
Жоғарыдағы  таңбалардың  жаппас  тайпасының  құрамында  да  кездесетіндігін  зерттеуші 
ғалымдардың  еңбектерінен  байқауға  болады.  И.Казанцев(1867  ж.)- X., М.Тынышпаев (1926)  -X  
еңбектерінде  «ашамай»  таңбалары  кездеседі.  ІІ-рулық  таңбалары  орта  жүздің  қыпшақ,  уақ 
тайпаларында  жəне  кіші  жүздің  керейт,  тама  тайпаларында  бар,  ал  жаппас  тайпасында  бұл  таңба 
кездеспейді. Байұлы тайпалық одағына кіретін ірі тайпалардың бірі - жаппастар.  
Біз қарастырып отырған кезеңде, яғни XІІІ-XІY ғасырдың алғашқы жартысындағы оқиғаларды 
баяндайтын,қолда  бар  деректер  мен  зерттеулерден  жаппас  атауын  кездестіре  алмадық.  Кеңестік 
кезеңдегі белгілі зерттеушілер М.Мұқанов пен В.Востровтардың өзі:  «Жаппас» руы Кіші жүздегі ірі 
рудың  бірі  болып  табылады.  Өкінішке  қарай,  тарихи  деректемелерде  бұл  ру  туралы  ерте  кездегі 
деректер  жоқ    дейді.  Себебі,  Кеңес  кезеңінен  бұрынғы  зерттеушілер,  одан  кейінгі  зерттеушілер  де 
«жаппас»  атауын тікелей сол атаудың өзінен іздеді. Жаппас атауының көне тарихын атаудың өзінен 
іздеуден еш нəтиже шықпайтыны белгілі еді. Жаппас атауы қолдағы жазбаша деректерде бірінші рет 
1492 жылы «Опас» атауымен орыс деректерінде кездескенін жұмысымыздың басында айтып кеттік. 

 
15
Осындай  жазбаша  деректі  Бабырнама-тарихи-əдеби,  естелік  шығармадан  да  кездестіруге 
болады. Негізінен, Бабырнама Орталық Азия халықтарының барлығына ортақ тарихи ескерткіш мұра 
болып табылады. Оның авторы Үндістанда Ұлы моғол мемлекетінің 1526 жылы негізін қалаған Темір 
əулетінің ұрпағы Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр болды.( Бабырнама. Алматы: Ататек-1993, 448 бет.) ... 
Шаһбаз (жаппас) Наукент қамалының қасына келіп қосын тікті. Бихраттың тұсынан Ходжент өзенінен 
өтіп, Наукенттегі  Шаһбазға (жаппас) аттандық ... Шаһбаз(жаппас) Қарлұқ Наукентті тастап, Қасанға 
қарай  қашыпты. /131-бет/.  Шаһбас  (жаппас)  Ұзын  Хасанның  асыранды  ұлы  Міріммен  айқасқа 
шықты,осы шайқаста Мірім қазаға ұшырады. /132-бет/. Бұл жерде, Бабырнама жылнамасында Шаһбас 
деген атымен беріліп отырған Жаппас деген тайпаның атауы болуы мүмкін деген ой келеді.  
XY-ғасырдан  бастап  жаппас  атауы  жылнама  деректерден  көріне  бастайды.  Біз  қолымыздағы 
бар  жазбаша  деректерге  сүйене  отырып,  жаппас  атауының  алғаш  рет  осы  атаумен  жазыла  бастауы 
Ноғай  ордасы  тұсында  болуы  керек  деген  тұжырым  жасауға  болады. 1492 ж.  Ноғай  ордасының 
құрамында    Жаппас  тайпасының  қыстаулары  орналасқан  жердің  атауы  кездеседі.  «Кочевья    Апаса» 
/Яппаса/(1492  г.)...  Зимовка  Опаса  /Яппаса/ (1492 г.)...  Осы  жерде    зимовка  Мусы (1492 г.)  кочевья 
Ямгурчая ( 1492 г.)  деген  атаулар  да  кездеседі.  Бұл  атаулардың  Ноғай  ордасының  билеущілерінің 
есімдері екендігі белгілі. Жаппас тайпасы ноғайлармен бірге көшіп жүргенін осы сөйлем жолдары мен 
картаның өзі-ақ дəлелдеп тұр. 
Сонымен  бірге,  жаппас  тайпасы  Ноғай  ордасының  құрамында  болған  деген  болжам  жасауға 
болады. Себебі, Ноғай ордасының құрамында көптеген кіші жүздің ру-тайпалары  жүргендігін олардың 
атауларынан, таңбалық белгілерінен де байқауға болады  деп тұжырым келтіреміз. / 376-377/.  
Жаппас  тайпасының    əскери  жасақтарының  Қазан  қаласын  орыс  əскерлерінен  қорғауға  да 
қатысқанын  айғақтайтын  да  жазбаша  деректер  сақталған.  ... 1552 жылы 9 наурыз  күні  Қазан 
хандығының  тағына  Астрахан  ханзадасы  Ядыгар(  Ядкар)  отырды.  Осы  кездегі  жағдайды  төмендегі 
жазбаша  деректерден  көруге  болады: - Приближалось  решительное  столкновение. 23 августа 1552 г. 
150-тысячная русская армия во главе с Иваном ІV подошла к Казани. Город казался неприступным: он 
отлично укпеплен, в крепости имелись большие запасы продовольствия. Все окрестностное население 
поднялосьна  защи-ту  столицы:  собралось  около 30 тыс.воинов.  Кроме  того,  на  Высокой  Горе 
базировалась  конница  Япанчи  /Яппаз-цы/,  яғни  (жаппастықтар)  нападавшая  на  противника  с  тыла. 
Внушительную  силу  представлял  собой  конный  отряд  ногайцев ( 2 тыс.человек ). Однако  пушек  и 
пищалей  не  хватало./ 388-389/. Осы  жерде  Ноғайлардың 2 мың  атты  əскерлері  деп  отырғанымыз, 
жаппастардың 2 мың атты əскерлері деп түсінген дұрыс.  
Ол  кезде  жаппас  тайпасының  атты  жасақтары  Биік  Тау  деп  аталатын  жерге  шоғырланғанын, 
сол жерден орыс əскерлерінің  сыртына өтіп, кенеттен шабуыл жасағанын көріп отырмыз. Бұл жерде 
жаппастардың атты əскерлерінің Қазан қаласын қорғауға қатысуы мен Астрахан ханзадасы Ядыгардың 
таққа  отыруы  арасында  тарихи  байланыс  болуы  керек  деп  тұжырым  жасауға  болады.  Осы  жердегі 
Ядыгар деп отырғанымыз Едіге болу керек деп ойлаймыз. Едіге билік басына келуіне байланысты орыс 
мемлекеті    мен  Қазан  хандығы 1438-1552 жылдар    аралығында    билікке  талас-тартысты  бастан 
кешті.Билік  басына  жергілікті  үстем  таптың  өкілдері  мен  орыс  мемлекетінің  қолдауымен  билікке 
келгендер  арасында  қанды  қырғын  болып  тұрды.Соңғы  қырғын  шайқастың  нəтижесінде  Қазан 
хандығы өзінің өмір сүруін тоқтатты деуге болады.  
Бұл  жердегі  тарихи  оқиғалардың  қасында  осы  күнгі  қазақ  халқының  құрамындағы  кіші  жүз, 
орта жүздің ру-тайпалары болғанын байқауға болады (Арғын, Қыпшақ, Маңғыт, Жаппас, Ноғай, Барын  
т.б.)  көреміз.  Яғни,  қазақ  ру-тайпаларының  атаулары  кездеседі /370-371/. «Тартарика  Казан-Москва-
Санкт-Петербург, 2005.с.   Кезінде,  əлемге  белгілі  архелог  С.В.Киселев  «Что  касается  кыргызов, 
западно-тюркская  письменность  попал  на  Енисей  на  подготовленную  почву - уже  почти  два 
тысячелетия  существовали  там  разнообразнейшие  рисунки  на  скалах  и  на  нарочито  поставленных 
стеллах» - деп  түркі  бітіг  жазуының  шығу  тегі  ежелгі  көшпелі  ру-тайпалар  мен  тайпалық 
қауымдастықтардың пайдаланған таңбасынан басталатынын осылайша айтып кеткен.  Өкініштісі, бұл 
зерттеушінің  көрегендікпен  айтып  кеткен  бұл  идеясына  осы  күнге  дейін  қазақ  ғалымдарының 
назарынан тыс қалып келеді.  
Бұл  жерде  Қаржаубай  Сартқожа  секілді  ғалымдардың  жасап  жатқан  еңбегі  құнды  дерек  көзі 
болып  табылады.  Таңба  арқылы  тайпалардың  шығу  тегін,  олардың  динамикалық  бірігуі,  бөліну 
қозғалысын анықтау ол өз алдына зерттеуді қажет ететін бір сала болып табылады. 
 
             1. Қаржаубай Сартқожаұлы Байырғы түрік жазуының генезисі. – Астана, 2007. 263 бет. 
2. Жанұзақ Т.  Қазақ ономастикасы /атаулар сыры-3/. – Алматы, 2007.- 494-496 беттер . 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет