ТҼ уелсіздік жылдарындағЫ Қазақ романы (дидар амантай шығармашылығЫ)



жүктеу 82.7 Kb.
Pdf просмотр
Дата02.02.2017
өлшемі82.7 Kb.

ТҼ УЕЛСІЗДІК ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ РОМАНЫ 

(ДИДАР АМАНТАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ) 

 

Сағынова Ж. А., juldizai9292@mail.ru 

 

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧ лттық университеті, 



Астана Ғылыми жетекші - Л.А.Серғазы 

 

«Тҽ уелсіздік  тудырған  романдар».  Атына  қарап,  бҧ л  –  азаттық  алған  жылдарда 



жазылған  романдар  деп  ойлап  қалмаңыздар,  бҧ л  –  тҽ уелсіздік  жылдары  туған  қазақ 

романдарының тақырыбы мен кҿ ркемдік-идеялық ерекшелігі, кейіпкерлер жҥ йесіне талдау 

жасаған зерттеуіміз. Дҽ л осы зерттеу арқылы егемен ел атанғалы бері қазақ қаламгерлері не 

жазды,  қалай  жазды,  тоқсаныншы  жылдардан  кейін  жарық  кҿ рген  туындылардың  тҿ л 

ҽ

дебиетімізден алар орны қандай деген сауалға жауап алуға болады. 



 

Ҧ

лттық  ҽ дебиетіміздің  даму  жолына  кҿ з  жіберсек,  оның  кезең-кезеңдерін,  сол 



кезеңдердің  ҿ зіне  тҽ н  басты  ерекшеліктерін  кҿ реміз.  Айталық,  ежелгі  дҽ уір,  қазақ 

хандығы дҽ уірі, одан бергі ХІХ ғасырдағы ҽ деби дамуды ҥ лкен бір дҽ уір деп жҥ йелесек, 

екінші 

 

136



 

дҽ уір ҧ лы ҿ згерістерге, дҥ рбелеңге толы болған ХХ ғасыр. Тарихи оқиғаларға толы болған 

бҧ л  ғасырдың  ҿ зінде  ҽ деби  даму  бірнеше  кезеңге  жіктелді.  Атап  айтар  болсақ,  ХХ 

ғасырдың  бас  кезіндегі  ҽ деби  даму,  осы  ғасырдың  20-30  жылдарындағы  ҽ дебиет,  40-60 

жылдардағы, 

 

60-90  жылдардағы 



ҽ

дебиет  деп  жіктелсе,  одан  кейінгі  кезең  тҽ уелсіздік  ҽ дебиеті  деп 

ерекшеленеді. 

«Ал тҽ уелсіздік кезеңінің ҽ дебиеті кеңестік жҥ йе қҧ лағаннан кейін 

қатаң 

 

идеологияның  қыспағынан  босап,  еркін  тыныстаған  елдің  ҧ лттық  болмысы  мен  рухын 



жаңғыртып, жаңа заманға лайық туындыларымен ерекшеленеді. Ҽ дебиеттің тҥ рлі жанрында 

дамудың  жаңа  бағыты,  тың  арнасы  болды.  Ғасыр  басында  арыстарымыз  арман  еткен 

азаттық,  егемендік  қазақтың  басына  бақ  болып  қонған  тҧ стан  тҿ л  ҽ дебиетіміздің  де 

болмыс-сипаты тҥ рленді» дейді ҽ дебиеттанушы Жанат Ҽ скербекқызы. 

 

Академик  Рымғали Нҧ рғали  кезінде «Қазақ ҽ дебиетінің алтын ғасыры» деп  ҽ йгілеген 



ғасырдағы  қазақ  ҽ дебиетінің  басында  Ахмет,  Мағжан,  Міржақып,  Жҥ сіпбек,  Бейімбет, 

Ілияс,  Мҧ хтар  сынды  арыстар  тҧ рса,  «алдыңғы  толқын  ағалар»  арқалаған  ҽ дебиет  жҥ гі 

кейінгі  алыптар  тобына  аманатталды.  Даму  осылай  ҥ зіліссіз  жалғасып  келеді.  Саясат 

қысымымен  айтарын  ашып  айта  алмаған  қаламгерлеріміздің  ішінде  тҧ ншыққан  мҧ ң  мен 

қасірет  (оны  жазушыларымыз  уақытында  астарлы  мҽ тін,  мҽ нді  тҧ спал,  жанама 

тақырыптар арқылы аңғартып келген) тҽ уелсіздігімізді алған кезде ҿ лең болып ҿ рілді, қара 

сҿ з болып тҿ гілді. 

 

Арқалар  жҥ гі  ауыр,  тынысы  кең  роман  жанры  замана  шындығын,  тарих  тағлымы  мен 



халық  рухын  бейнелеуде  ҿ з  міндетінен  жаңылмады.  Кешегі  кҥ ні  айтылмай  келген  ащы 

шындық, ел тарихындағы ауыр кезеңдер тҽ уелсіздік тудырған романдардың негізгі  ҿ зегіне 

айналды. Елден ауа кҿ шкен қарапайым  халық тағдыры,  елім деп  еңіреген арыстар қасіреті, 

кеңестік  жҥ йенің  қитҧ рқы  саясаты  мен  қысымы  –  жазушыларымыз  жеріне  жеткізе  толғап, 

шеберлікпен  бейнелеген  тақырып  болды.  Сондай-ақ  шығармашыл  тҧ лғаның  қат-қабат 

болмысы  мен  ерте  кҥ ннің  ел  қорғаған  қаһармандары,  бҥ гінгі  заманның  тағдырлы  пендесі, 

Сіз бен біздің замандасымыз тҽ уелсіздік романдарының орталық тҧ лғасына айналды. 

 

Тҽ уелсіздік  жылдарында  жазылған  романдарға,  айталық,  қиын  тағдыр  кешіп, 



атажҧ рттан алыста демі ҥ зілген қаламгерлер Қ.Шабданҧ лының «Қылмыс»,  Х.Оралтайдың 

«Елім-айлап  ҿ ткен  ҿ мір»,  ҽ дебиетіміздің  кҿ рнекті  тҧ лғаларының  бірі  М.Мағауиннің 

«Жармақ»,  тҽ уелсіз  қазақ  ҽ дебиетінің  жаңа  ҿ кілі  Д.Амантайдың  «Шайыр  мен  Шайтан», 

«Тоты қҧ с тҥ сті кҿ белек» т.б. романдарын атауымызға болады. 

 

Біз  ҿ з  зерттеуімізде  тҽ уелсіздік  жылдарындағы  романдарды  ҽ рбір  кезекті 



баяндамамызда  талдап,  талқылап  жариялауды  жҿ н  кҿ рдік.  Бҥ гін  тҽ уелсіз  қазақ 

ҽ

дебиетінің жаңа ҿ кілі Дидар Амантайдың романдары жайлы сҿ з болмақ. 



 

Д.Амантай  –  қазіргі  қазақ  ҽ дебиетінде  «нағыз»  модернист,  ҽ рі  постмодернист 

ретінде  бағаланып,  шығармалары  ҽ деби  сынды  «шулатып  жҥ рген»  жазушыларымыздың 

бірі. Қазіргі 

 

таңда 


Д.Амантайдың  туындыларына  екі  тҥ рлі,  бір-біріне  қайшы 

келетін  кҿ зқарас 

қалыптасқан:  бір  топ  –  оның  тілі  қасаң,  шығармаларының  кҿ ркемдігі  тҿ мен, мағынасы 

 

ауыр,  кірме  эпизодтар  мол,  тҥ сіну  қиын  деп  жатса,  екінші  топ  –  туындылары  астарлы, 



алыстан орағытады, философиясы терең, кҿ п қабатты деп мақтап жатады. 

 

Д.Амантай шығармашылығы мен ондағы постмодернистік сарын туралы Б.Майтанов, 



З.Серікқалиев,  Г.Бельгер,  Ҽ .Бҿ пежанова,  Т.Ҽ семқҧ лов,  Л.Сафронова,  т.б.  бірқатар 

ҽ

дебиеттанушылар мен сыншылар ҿ з пікірлерін білдірді. Д.Амантайдың кҿ ркемдік ҽ дісіне 



нақты  сипаттама  беру  мақсатын  алға  қоймағанымен  жекеленген  зерттеу  мақалаларында 

жазушы  шығармаларындағы модернизм мен постмодернизм поэтикасына қатысты тҧ стары 

ғана талданды. 

 

Қазіргі  ҽ дебиеттегі  автордың,  жазушының  орны  туралы  ҿ з  кҿ зқарастары  Д.Амантайдың 



бірқатар  эсселерінде  кҿ рініс  берген.  «Ҽ дебиеттің  ролі»  эссесінде  «жоғарғы  мҽ дениетті 

транзитті  экономиканың  қҧ рбандығы»  [1,  20]  деп  бағалай  отырып,  мҽ дениетке  қамқорлыққа 

алып, кітап бастыру дҽ стҥ рлерін сақтап қалуға шақырады. Зерттеуші Л.Сафронова: «жазушы 


 

 

137



 

модернистік  идеологияны  ағартушы,  суреткер-реалист,  сонымен  қатар  суреткер-романтик 

позицияларымен қатар ҧ станады» [2, 89] – дейді. 

 

Д.Амантайдың шағын ғана «Гҥ лдер мен кітаптар» романы ҽ деби сында ҥ лкен қарама– 



қайшылықты  пікірлер  тудырды.  Д.Исабеков  оны  «роман  емес»  деп  бағалады.  Г.Бельгер 

романды,  тҧ тастай  алғанда,  «астар  мен  толғаныс,  ҥ зілген  сҿ з,  мозаикалық  баяндауға,  бір-

бірімен  қиысуы  қиын  ҽ ркелкі  эпизодтарға»  қҧ рылғанын  айтады  [3].  Ҽ рине,  бҧ л  бір 

жағынан 


шығармаға 

қҧ рылымдық 

ҿ

згерістер 



енгізуге 

ҧ

мтылатын 



жазушы 

жаңашылдығымен, ізденістерімен де ҧ штасып жатыр. 

 

Ҽ

.Бҿ пежанова  Дидар  Амантай  шығармашылығының  «кҿ зге  ҧ рмайтын  пҽ лсапалық 



қҧ рылымымен»  жҽ не  «жасампаз  сҧ хбаттастық  сипатымен»  ерекшеленетініне  назар 

аударады  жҽ не  жазушы  туындыларына  тҽ н  осындай  қасиеттердің  кҿ ркем  кҿ ріністері  – 

жазушының  жаңа  заман  талабына  сай  «Мен  Сізді  сағынып  жҥ рмін»  атты  повесі  мен 

«Гҥ лдер мен  кітаптар»  романында айқынырақ  танылғанын жазады.  «Гҥ лдер мен кітаптар» 

романын  кҿ лемі  шағын,  бірақ  «конструкциясы  ҿ те  дамыған  –  бірнеше  идеяны  қат-қабат 

алып жҥ ретін шығарма» ретінде бағалайды. [4, 12]. 

 

Роман  сюжетіне  келер  болсақ,  бас  қаһарман  -  Ҽ лішер  есімді  жазушы  жігіт  ҥ лкен  кітап 



жазу  мақсатын  алға  қояды.  Шығармада  қатар  жатқан  қос  ҽ лем  бар  -  Ҽ лішерге  қатысты 

бҥ гінгі  кҥ н  оқиғалары  мен  ықылым  замандардағы  тҥ ркілердің  кҿ не  тарихын  қозғайтын 

ҿ

ткен  кҥ н  оқиғалары  кезектесе  дамиды,  яғни  сақ  ҿ ркениеттері  мен  бҥ гінгі  мегаполис 



болмысы  иық  тҥ йіскен.  Романның  алғашқы  «Ҽ лішер»  тарауы  бҥ гінгі  кҥ ні,  яғни  жиырма 

бірінші  ғасырда  Ҽ лішердің  ойындағы  кітабын  жазып  бітіруге  бар  жанымен  қҧ лшына 

кіріскен  қаракетінен  басталады.  Қаһарман  тҥ с  кҿ реді:  «Жорғалап  келе  жатып  ол  жердің 

иісін таныды, кітап иісі шығады. Кҽ дімгі шаң-топырақ басқан сарыала қағаздың таңсық иісі 

тап иегінің астынан аңқып тҧ р...» [5, 3]. 

 

Тҽ ңіріні  іздеп  жҥ рген  Ҽ лішердің  бҥ кіл  ойы  -  қалайда  ҿ з  бетінше  жол  салған,  ҿ згеше 



ҿ

лшемді «Тҽ ңірі кітабын» жазып бітіру. Сол кітапты жазу барысында қаһарманның кҥ дік пен 

кҥ мҽ нға  толы  сергелдең  кҥ й  кешуі,  ҿ мірде  жолы  болмай,  жалғызсыраған,  кҿ ңілі  толмаған, 

тіпті  тҥ ңілетін  кҥ нделікті  ҿ мірі,  таныс  жҽ не  бейтаныс  адамдармен  кездесуі,  ҽ ңгімелесуі 

бҥ гінгі  ҽ лем  бейнесімен  байланысты.  Екінші  ҽ лем  қаһарманның  кітабында  кҿ рініс  табатын, 

оны санасында бейнеленіп жатқан кҿ не тҥ ркілердің тарихын, аңызды қозғайды. 

 

Жазушы  жігіттің  рухани  ізденістері,  ҿ мірлік  мҧ раты  -  ҿ зінің  тҥ п  негізін  табуға 



бағытталған.  Ол  ҿ з  кітабында  кҿ не  тҥ ркілердің  сонау  ерте  замандардан  бастап  осы  кезеңге 

дейінгі жалғастығын, ҥ зіліссіз тарихын сомдауға бар кҥ ш-жігерін жҧ мсайды. Романның екінші 

желісі  де  жазушының  осы  ҧ мтылысы  жҥ зеге  асқан  тарихи  аңыз  сілемдерімен  байланысты 

дамиды. «Мҧ са», «Ғайса», «Мҧ хаммед», «Заратуштра», т.б. тарауларында қазақ даласына келіп 

орныққан діндердің тарихына шолу жасайды, тҥ ркілер арасындағы алғаш пайда  болған кҥ нҽ , 

ҿ

лім, т.б. рухани категорияларға негізделген аңыздарға иек артады. 



 

Д.Амантай  романын  зерттеушілер  модернистік  жҽ не  постмодернистік  эстетикамен 

ҧ

штастырады.  Ғалым  Б.Майтанов:  «Автор  баяндау  барысын  кҥ лт  ҥ зіп,  кенет  кҥ тпеген 



философиялық  пайымдау  сарынына  тҥ се  салады  да,  одан  тағы  оп-оңай  шығып  кетеді, 

ҽ

деттегі  ҿ мір  кҿ ріністерін  ҥ зілмелі  кескінде  бейнелеуге  кҿ шеді...  Д.Амантай 



шығармаларында  аллюзия,  интертекст,  реминисценция  жҽ не  «сана  ағымының»  автор 

еркіндігімен  сабақтас  тҥ рі  елеулі  философиялық,  тҧ рмыстық,  эзотериялық  мҽ селелерді 

постмодернистік  поэтика  ауқымында  қарастыруда  зор  стильтҥ зушілік  роль  атқарады»  - 

дейді  [6,  64-65].  Жазушы  шығармалары  тҥ рлі  туындылардан  алынған  фрагменттерден 

қҧ растырылғандай  ҽ сер  қалдырады.  Шығармалары  кҿ бінесе  кҿ лемі  шағын  болып  келеді. 

Дҽ стҥ рлі мағынадағы сюжет ҥ лгісі кездеспейді. 

 

Алайда  осы  шығармада  модернизммен  трансформацияға  тҥ скен  романтикалық  таным 



іздері  де  байқалады.  Бҧ л  тҧ рғыда  қаһарман  дҥ ниені,  ҽ лем  бейнесін  руханиятпен 

байланыстырады.  Ол  қазіргі  қоғамда  кітаптың  қадірі  болмай,  кітаптың  кҥ ні  ҿ ткеніне 

қынжылады. Кезінде кітапқа бас иген, кітапты қадірлеген адамдар оған «сатқындық» 

 

 



138

 


жасады.  Кітаптың  бҥ гінгі  қоғамда  аяқ  асты  болуы  Ҽ лішердің  жеке  ҿ міріндегі  трагедияға 

айналады. 

 

Постмодернизм  эстетикасы  ҧ стаздық  тағылымдардан,  идеалдардан  бас  тартса,  қаһарман 



ҥ

шін  идеал  -  кітаптар  мен  гҥ лдер.  Романтизм  эстетикасында  гҥ лдер  қашанда  сҧ лулықтың, 

сезім тазылығының символына айналады. Гҥ лдер Ҽ лішер ҥ шін сҧ лулық символы, ал кітаптар - 

ҿ

нер символы. Оның шығарма тақырыбына арқау болып отырғаны да осы себептен. 



 

Қаһарман  бҥ кіл  ҽ лемде  ҿ зін  жалғыз  сезінгенде,  ҿ мірден  баз  кешкенде,  оның  басты 

серігі,  кҿ ңіліне  медет  тҧ тары  -  кітаптары  мен  гҥ лдері.  «Жаратылыстың  барлық  тҥ рі 

кітапқа ену ҥ шін жаратылған, депті ҽ семдікке ғашық Малларме. Кез-келген кітаптың асқақ 

мҧ раты  елге  танылу  болса,  онда  қалам  жазған  ойдың  алдымызға  сырғытып  отырған 

тҧ жырымында адал ниет жоқ» [5.41], «Асқақ кітап, ең алдымен, кісіліктің белгісі» [5, 42]. 

 

Авторланған  Ҽ лішердің  «Гҥ лдер»  тарауындағы  гҥ л  туралы  толғаныстарында  да 



романтикалық элементтер ҧ шырайды: «Ол гҥ л туралы толғанды. Кҿ здің жасы тҽ різді домалап 

асқар биіктен кҥ ннің дҽ мі шҽ рбҽ т нҧ ры тамады, тамған нҧ рдан жаралып, періштеге айналған 

жарықтың бҧ ла еркесі дҥ ниеге қҧ шағын ашып, ҧ яң жҥ збен иіле қарайды. Тҿ ңірек жез қанат 

қырғауылдың  ҽ демі  кҥ лкісінен  ертегінің  еліндей  шексіз  қҧ лпырады.  Ескі  заманда  шайыр 

қызды сҧ луын гҥ лге теңеді. Қазір ол ізгіліктің бейнесіне айналып отыр. Қасірет шегіп, бейнет 

кҿ ргенде,  шындықты  танып,  бақыт  кешкенде,  сіздің  іргеңізден  ҧ дайы  гҥ л  табылады. 

Қайғыңызға ортақтасады, қуанышыңызды бҿ ліседі, жалғыздықта серік болады... 

 

Шҿ л  дала  ма,  таулы  қырат  па,  қҧ нарлы  ҿ лке  ме,  перизат  гҥ л  аспанға  қарап  алақанын 



жаяды. Сонау жоғарыдан қҧ лдилап қҧ лаған бір кҥ ндік сҽ уле молынан тҿ гіліп, ҥ лбіреген 

қауыздың  ішіне  толады.  Ҥ стірттен  тапқан  шақпақ  алтын  қҧ сап,  жарқырап  келіп  шашақ 

себетіне  кҿ лденең  шағылып,  айналасына  бҧ рқырап  шашырады  Ҿ ңі  қашқан  реңсіз 

топырағына  киелі  шапағаты  тиеді»  [5,  52]  деген  толғаныстың  романтикалық  бояулары  жоқ 

деп кҿ ріңіз. «Гҥ л, бірінші кезекте, ҽ уен. Ҿ з орнын тапқан ҽ семпаз паң асқабы гҥ л кҥ ннің 

нҧ ры қҧ йылған нҽ с бҿ лмеде ғажайып ҥ ндестікті туғызады. Қас ҽ деміліктің ҿ лшемі гҥ л» 

«Гҥ л  –  азаттық  пен  жалғыздықтың  жалауы.  Азаттықты  іздеген  жалғыздықтан  жеңіледі. 

Гҥ лде сол бір жасырын мҧ ң бар, сол бір жасырын мҧ ң гҥ лге талмай қадалып ҧ зақ қараған 

соң,  сізге  кҿ шеді,  кейін  қанша  қуансаңыз  да,  сізден  шыққан  кҥ лкі  тереңдігі  кҥ рсіністі 

жасыра  алмай,  бетіңізде  жҥ гірген  ізінің  ҽ йтеуір  бір  жерінен  алаң  кҿ ңілді  белгісін  беріп 

тҧ рады».  «Кітап ой  ретінде жалғыздықтың аясында дҥ ниеге  келетін жҧ мбақ қҧ былыс, ал, 

гҥ лді  серік  іздеген  жаны  нҽ зік  адам  ҿ сіреді.  «Гҥ л  –  сезімді  ой  тудырады,  кітап  –  ойдың 

сезімін  дамытады».  Ҽ лішердің  кітаптар  мен  гҥ лдер  туралы  ой-пікірлерінде  авторлық 

идеялар  бас  кҿ рсетеді.  Жалпы  «Гҥ лдер»  тарауы  кҿ лемі  жағынан  шағын  болғанымен, 

мҧ нда  романтикалық  кҿ ңіл-кҥ й  ҧ шқыны  да,  эссеистикалық,  публицистикалық  толғамдар, 

гҥ лді кҥ туге байланысты натуралистік ақыл-кеңестер де араласып кеткен. 

 

Автор  гҥ лге  тыңайтқыш  ретінде  калий  тҧ зын,  суперфосфатты  пайдалану  қажеттігін, 



оны  қандай  мҿ лшерде  қанша  сумен  дайындауға  болатынын  ежіктеп  айтып  келеді  де: 

«Нҽ зира  гҥ лдің  мамыражай  бейқам  қорғансыздығы  сергек  ҧ йықтаған  жалғыз  кҿ зді 

жалмауызды оятады» [5, 52] деп романтикалық ҽ уенге қайта оралады. 

 

Сонымен  қатар  «Кітаптар»  тарауында  автор  ҽ лем  ҽ дебиетінде  танымал  жҥ з  шақты 



кітаптардың  тізімін  санамалайды.  «Қаламгер»  тарауында  да  жазушыларды  атап  шығады. 

«Гҥ лдер» тарауында да бізге таныс жҽ не таныс емес сал алуан гҥ лдердің тҥ гелдей аттарын 

атап  шығады.  Шығарманың  екінші  бҿ лімінде  тҥ ркілердің  ежелгі  тарихы,  олардың  пайда 

болуы  туралы  жиырма  бес  жыр  кірістірілген.  Бір  жыр  –  ойлары  ҥ тірлермен  бҿ лінген  бір 

сҿ йлемнен  тҧ рады»  дейді  автор.  Ҽ рине,  бҧ ны  постмодернистік  танымнан  тамыр  тартқан 

автордың  рухани  тҽ жірибесі  деп  бағалауға  болады.  Жалпы  жазушы  дҽ стҥ рлі  стильден 

кейде саналы тҥ рде бас тартып, ҽ деби эксперименттерге барады. 

 

Романның қаһарманы Ҽ лішер бір жағынан ҽ леммен ҥ йлесім іздейді, екінші жағынан ол 



«постмодернистік»  дҽ уірдегі  адамның  рухани  қҧ лдырауына,  азғындауына  алаңдайды. 

Содан келіп қаһарманның жалғызсырауы  туады. Зерттеуші Ҽ .Бҿ пежанова Ҽ лішердің мінез 

ерекшелігі  турасында:  «Ол  –  адам  санасының  тҧ тастығы  жойылған,  «ҽ лемнің  кіндігі  – 

адам» 


 

139


 

қағидасы  белгілі  бір  деңгейде  мағынасынан  айырыла  бастаған,  бҧ қаралық  мҽ дениеттің 

«жеңіп»,  адамның,  қоғамның  ҿ мірсалты,  тіпті  дҥ ниетанымы  озық  технологиялар  аясында 

қалыптасып  отырған  кезеңнің  кейіпкері  деуге  болады;  белгілі  философ-мҽ дениеттанушы 

А.Наурызбаева  «постгуманистік  кезең»  деп  анықтама  беретін  кезеңнің  кейіпкері;  алайда 

рухани  болмысы  мықты,  бойына  ҿ з  заманының  да  рухани-мҽ дени  мҧ рат-идеалдарын 

жинақтаған  кейіпкер»  деп  сипаттама  береді.  «Романда  жасампаздық  рух,  жанды  ҽ лдилер 

ҽ

демі бір мҧ ң бар» деуі зерттеушінің шығарманың романтикалық табиғатын танудан туған 



байламы де қабылдауға болады. 

 

Қарап отырсақ, Ҽ лішердің бойынан жазушының жеке тҧ лғасы бой кҿ рсетеді. Автордың 



демі, тынысы, кҿ зқарасы айқын сезіледі. Д.Амантай қоғам мен жеке тҧ лғаның тҧ рмысында 

модернизм  мен  постмодернизм  қҧ былысының  тереңдеп  енуінің  салдары  туралы 

«Таңбалардың  ойыны»  мақаласында:  «Қазір  ҿ зін  фҽ лсафашы,  ойшыл,  жай  ғана  адам 

санаған  тҧ лға  постмодернистік  нигилизм  сырқатына  ем  іздеудің  ҥ стінде.  Оны  табамыз  ба, 

жоқ па, белгісіз. Бірақ ізденістің нҽ тижесі қайткен кҥ нде де адамзаттың тағдырына тікелей 

ҽ

сер  ететіні  сҿ зсіз»  дейді.  Д.Амантай  шығармада  мҽ ні  мҽ ңгілік  мҽ селелерді  сауалдар 



формасына  кҿ мкеріп,  оған  жауап  іздей  шарқ  ҧ рады,  қаһарманымен  бірге  сергелдеңге 

тҥ седі.  Сонымен  бірге  ҿ зінің  рухани  ізденістері  мен  философиялық  толғамдарына 

оқырмандарын да тартып,  ортақтастырады. Осы жағынан романтикалық бейнелеу тҽ сілінің 

ҧ

шқындары аңғарылады. 



 

2011-2012  жылдары  Париж,  Анкара  жҽ не  Ҧ лан-Батор  қалаларында  қазақтың  белгілі 

жазушысы, қара сҿ здің шебері, кинодраматург Дидар Амантайдың кезінде Алматыда жарық 

кҿ рген  "Қарқаралы басында" атты проза кітабының  француз,  тҥ рік  жҽ не монғол  тілдеріне 

аударылған тҽ ржіме нҧ сқалары басылып шықты. 

 

Парижде  шыққан  кітапқа  "Гҥ лдер  мен  кітаптар"  романы  енді,  алғысҿ зін  біртуар  ақын, 



заңғар ойшыл Олжас Сҥ лейменов жазды. Жалпы, бҧ л кітаптың Парижде жарық кҿ руіне Олжас 

Сҥ лейменов  зор  қамқорлық  жасады.  Қазақ  тілінен  французшаға  тҽ ржімелеген  -  Айтқали 

Бақытов,  ал  редакторлық  жҧ мысты  атқарған  -  Франция  азаматы.  Кейін  бҧ л  аударма  кітап 

жҿ нінде мҽ дениеттанушы Альбер Фишлер сыни мақала жазып, ой-пікірін білдірді. 

 

Кітаптың тҥ рікше нҧ сқасы "Гҥ лдер мен кітаптар" романы мен "Тҿ леутай ақсақалдың 



немересі»  ҽ ңгімесінен  қҧ растырылды,  аудармашысы  -  белгілі  шоқайтанушы,  қаламгер 

Ҽ

бдіуақап Қара. 



 

Монғолша  тҽ ржімесіне  "Гҥ лдер  мен  кітаптар"  романымен  қатар  бірнеше  ҽ ңгімелер 

топтастырылды, тҽ ржімелегендер - Жазгҥ л Жҧ мабай мен Нҽ піл Базылхан. 

 

Жалпы,  Мемлекеттік  "Дарын"  сыйлығының  лауреаты,  "Тарлан-Ҥ міт"  сыйлығының 



иегері Дидар Амантайдың бҧ л "Қарқаралы басында" атты кітабы  - бес томдық  шығармалар 

жинағының алғашқы томы. Автор алдағы жылдары шығармаларын бір-бір томнан шығарып 

тҧ руды ҿ зіне мақсат тҧ тып отыр. 

 

Ҥ



рімші  қаласында  орналасқан  ҚХР  Шынжаң  ҿ лкелік  баспасы  Дидар  Амантайдың 

"Гҥ лдер  мен  кітаптар"  романы,  "Мен  сізді  сағынып  жҥ рмін"  повесі  жҽ не  отыз  жеті 

ҽ

ңгімесін бір кітапқа топтастырып, баспадан шығаруды жоспарлап та қойды. 



 

Бҥ гінгі кҥ ні елге белгілі аудармашы Қайша Тҽ бҽ рікқызы Дидар шығармаларын қытай 

тіліне  аудара  бастады.  Алғашқы  ҥ ш  ҽ ңгімесі  Қытайдың  (天涯)  («Tian  Ya»)  «Қиян»  атты 

ҽ

деби жорналына шығып та ҥ лгерді. 



 

2010 жылы Сіздердің назарларыңызға ҧ сынылған "Қарқаралы басында" атты кітаптың, 

сонымен қатар, қазіргі таңда орыс, испан, неміс, араб, ағылшын, парсы жҽ не кҽ ріс тілдеріне 

тҽ ржімҽ ланып жатқанын айта кеткен жҿ н. 

 

Проза, кинематограф жҽ не кҿ семсҿ з жанрын қатар ҧ станған Дидар Амантайдың бҧ л ҥ ш 



кітабы,  бір  тараптан,  қаламгердің  қазақ  ҽ дебиетінің  мҽ ртебесін  асыру,  шетел  оқырмандарына 

таныту жолындағы жҽ не, сонымен қатар, қазақ оқырман қауымы алдындағы есебі тҽ різді. 

 

Қолданған әдебиеттер тізімі 

1.  Амантай Д. Роль литературы Начнем с понедельника. – 2006, 14-20 апрель. – c. 20. 

 

140


 

2.

 

Сафронова 



Л.В. 

Постмодернисткая 

литература 

и 

современное 



литературоведение Казахстана. Учебное пособие. – Алматы, 2006. – 95 с.  

 

3.



 

Бельгер Г. Дидардың гҥ лдері мен кітаптары Аzамаt. № 26 (26), 2.09.05. – 5 б.  

 

4.

 



Бҿ пежанова Ҽ . Гҥ лдер мен кітаптар – мҽ дениет қҧ былысы Қазақ ҽ дебиеті, 09.09.2005. - 

12  


 

б.  


5.

 

Амантай Д. Гҥ лдер мен кітаптар. Роман. – Алматы: Арман-3, 2003. – 108 б.  



6.

 

Майтанов Б. Қазіргі қазақ прозасындағы жаңашыл баяндау ҥ рдістері Евразия. 2005, № 



2.  

- 52-65 бб.  



 

жүктеу 82.7 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет