Т. С. Тебегенов филололоия ғылымдарының докторы, профессор



жүктеу 3.41 Mb.
Pdf просмотр
бет20/34
Дата02.06.2017
өлшемі3.41 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   34

Заключение.  Многие  сторонники  хуруфийского  учения,  начиная  с  середины  XV  века,  постепенно 
присоединились к другим близким течениям философской мысли. Причиной этого были нападки правя-

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
112 
щих кругов на поэтов и ученых, обладающих чисто хуруфийским мировоззрением. «После казни своего 
основателя  Фазуллаха  Хуруфи,  хуруфизм,  возникший  и  распространившийся  во  второй  половине  XIV 
века  в  Азербайджане,  подвергшись  преследованиям  власти  Теймура,  проник  в  Анатолию,  со  второй 
половины  XV  века  распространился  на  земли  Румели  (европейские  территории  Турции)»  [14,  445]. 
Результатом именно подобного «проникновения» стало то, что из Шемахи, Тебриза и иных азербайджан-
ских  городов  множество  держащих  перо  с  хуруфийским  мировоззрением  потекли  в  османские  земли. 
Хабиби и Халили, о которых говорилось чуть ранее, тоже из таких поэтов. Однако постепенное усиление 
хуруфизма  как  философского  учения,  присоединение  к  другим  течениям,  вовсе  не  приветствовалось  в 
османском дворце. Как писал Ф.Кёпрюлю: «В то время среди дервишей, принадлежащим к встречающих-
ся очень часто в Анатолии и Румели инородних течений, было и множество хуруфийских пропагандис-
тов. Проникший вплоть до дворца Фатиха Султана Мехмеда и наконец, под влиянием Махмута-паши с 
Фахреддином Аджами наказываемые сожжением, эти соратники, несмотря ни на что, продолжали свою 
деятельность»  [3,  374].  Таким  образом,  в  результате  распространения  хуруфизма  там  в  качестве 
влиятельного учения сформировалось множество хуруфийских поэтов. 
 
Литература: 
1 Кули-заде З.А. Из истории Азербайджанской философии VII-XVI вв. - Баку: Азернешр, 1992. – 237 с. 
2 Азада Р. В свете настоящего нашего духовного прошлого. – Баку: Наука, 2011. – 596 с. 
3 Кёпрюлю M.F. История тюркской литературы. - Анкара: Акчаг яйынлары, 2011. – 345 с.  
4 Шыхыева С. Мистицизм букв и чисел в поэзии средневековья (источники и этапы) // http://www.ayk.gov.tr/ 
5 Маджид М. Стихи на тюркском языке каракоюнца Джиханшаха Хагиги // http://acikerisim.nevsehir.edu.tr 
6 Haghighi M. Dj. Divan of poemss (Farsi-Turki). – Tehran: Tehran University Central Library Manuscript First Print, 
2006. – 345 p. 
7 Сафарли А., Юсифли Х. История азербайджанской литературы. – Баку: Ozan, 1998. – 632 s. 
8 Гулузаде М. Поэт великих идеалов. – Баку: Гянджлик, 1973. – 123 с. 
9 Кули-заде З.А. Хуруфизм и его представители в Азербайджане. – Баку: Наука, 1970. – 265 с. 
10 История азербайджанской литературы. - III том. – Баку: Наука, 2009. – 590 с. 
11 Гулузаде М. Проблема гуманизма и любви в творчестве Насими // Насими. Сборник статей. – Баку: Наука, 
1973. с.76-109 
12 Шентюрк А.А., Картал А. История древнетюркской литературы. – Стамбул: Дяргях яйынлары, 2004.  
13 Кёпрюлю M.F. Жизнь и произведения Хабиби // Сборник факультета литературы. – Стамбул: 1932. 
14 Аббасов И. Религия опасна, или общество в опасности? – Баку: Зардаби, 2013. – 744 с. 
  
Түйін 
Мақалада XV ғасырдағы әзірбайжан ақындарының шығармашылығына хуруфизм діни ағымының әсері қарала-
ды.  Мақала  авторы  Шығыс  жерінде  орта  ғасырда  кең  таралған  хуруфилік  оқытуды  насихаттаудағы  ақындардың 
шеберлігіне ден қояды. Хуруфизм ағымы адамдарды әділетсіздік үшін күресте, қанішер соттарға қарсы ымырасыз-
дық  жолмен  шығу  керектігін  үгіттеді.  Бұл  моральдық  тазару,  мінез-құлықтың  биігіне  жету  хуруфизмнің  мақсаты 
болған. Хуруфилік көзқарасты ұстанған белгілі ақын-суфистер, философтар Мырза Шаханшах Хагиг, Хабиб және 
Хилил. Бұл ақындар XV ғасырда хуруфилік дәстүрді ұстанушылар.  
 
Summary 
HURUFISM IN WORKS AZERBAIJANI POET OF THE XV CENTURY 
Konul Hamid gizi Hajiyeva 
candidate of Philology, Senior Researcher at the Institute of Literature named after Nizami of ANAS 
The  paper  examines  the  impact  of  Hurufism  to  some  extent  on  the  work  of  Azerbaijani  poets  of  the  XV  century.  The 
author  draws  attention  to  the  ideas  of  artists  promoting  hurufi  teachings  widespread  in  the  East  in  the  Middle  Ages.  As  is 
known, hurufism urged people to take an uncompromising stand against injustice, put forward the idea of the possibility of a 
fight with a perfect man bloodthirsty judges. This perfection can also be achieved with the help of moral purification, moral 
evolution, the displayed hurufism. Bringing examples from the works of poets, the author analyzes the views of hurufiyskie 
such outstanding poets of the Sufis, the geniuses of thought and philosophers like Mirza Jahan Hagigi, Habibi and Khalili. 
They are studied by the author as the main hurufi poets of the XV century. 
Keywords: Hurufi, poetry, literature, Azerbaijan, poet, XV century 
 
 
 
 
 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
113 
МРНТИ 17.09.91 
 
Н.А. Байрам оглу 
 
кандидат филологических наук, доцент  
научный секретарь Института Рукописей имени Мухаммеда Физули Национальной Академии Наук 
Азербайджана, 
azizaga.necefov@mail.ru 
 
ИГРА ЧЁВКАН В ТВОРЧЕСТВЕ НИЗАМИ КАК ОТРАЖЕНИЕ ДРЕВНЕТЮРКСКОЙ 
ИГРОВОЙ КУЛЬТУРЫ  
 
Аннотация 
В творчестве  гениального азербайджанского  поэта  Низами Гянджеви,  подарившего мировой литературе  такую 
великую жемчужину, как «Хамса», уделяется широкое место жизни и быту различных народов. Но Низами в первую 
очередь был сыном своего народа. В его произведениях, наряду с мотивами. связанными с повседневной жизнью, 
обычаями  и  традияцими,  эталонами  поведения,  национальной  кухней,  музыкой,  свадебными  и  погребальными 
обрядами,  древними  верованиями  этноса,  к  которому  он  принадлежал,  нашли  свое  яркое  воплощение  способы 
проведения досуга народа. 
В  поэмах  Низами  удальцы,  показывая  на  поле  брани  доблесть,  вместе  с  тем  и  развлекаются.  Изображая  эти 
моменты развлечения, поэт опирался на быт азербайджанской тюркской дворцовой элиты, свидетелем которой он 
был, которую хорошо знал, наблюдал. 
Известно,  что  в  раннем  средневековье  на  Ближнем  и  среднем  Востоке  основным  источником  развлечения 
молодежи  были  соревнования  и  различные  игры.  Одной  из  таких  игр  был  чёвкан,  в  которую  играли  командно 
верхом на конях с искривленным посохом и мячом. 
При  исследовании  первичных  корней  обладающего  древней  историей  чёвкана  выявляется  его  тесная  связь  с 
тюркским  бытом.  Описание  этой  игры,  используемые  в  нем  элементы  можно  встретить  и  в  образцах  устной 
азербайджанской литературы, и в первичных источниках. В четырех из пяти входящих в «Хамсу» Низами Гянджеви 
поэм встречаются элементы игры чёвкан. В этих поэмах описаны и правила игры в чёвкан, инструмент для игры в 
чёвкан, и чёвкан используется в качестве вида иносказания.  
Ключевые слова: чёвкан, игра, Низами Гянджеви, метафора, тюркская культура  
 
Введение.  Если  в  творчестве  приобретшего  мировую  славу  гениального  азербайджанского  поэта 
Низами Гянджеви по мере надобности прибегалось к образу жизни народов мира, литературному опыту 
древнего  Востока,  то  также  уделялось  особое  место  национальным  и  духовным  богатствам  этноса, 
который  представляет  поэт.  Большой  патриот  Низами  в  своих  произведениях  относился  с  любовью  и 
особой ответственностью к азербайджано-тюркскому быту, обычаям и традициям, кулинарной культуре, 
блюдам  национальной  кухни,  качествам,  присущим  общетюркскому  менталитету,  изображению 
тюркской семьи, механизма национального воспитания. Сюжеты, вытекающие из нашего национального 
фольклора, находят свое отображение в новом ключе и в «Хамсе».  
Одним из свойств, присущих Азербайджанскому национальному быту, показанных в произведениях 
Низами,  является  изображение  проведения  досуга  народом.  Известно,  что  в  тюркском  быту  самым 
эффективным способом организации досуга были народные игры. Народные игры были универсальным 
средством, воспитывающим объединение в командном составе, обеспечивающим физическое укрепление 
участников,  увеличивающим  умственную  изворотливость,  создающим  эффективные  условия  по 
выявлению  лиц  с  полководческими  качествами.  В  этих  играх  находили  свое  отражение  следы  таких 
первичных  религиозных  представлений,  как  тюркские  национальные  обычаи  и  традции,  сакральное 
мышление народа, спрятанное в подсознании, вера в тотемы и духов. 
В большинстве подобных национальных соревнований, соединяющих  в себе различные культурные 
пласты, конь был центральной фигурой. В подобных играх конь с всадником составляли некое единство. 
Иногда  такие  игры  обладали  имитацией  войны.  Всадники  стреляли  из  лука,  размахивали  саблей, 
старались прокинуть копье через отверствие, делали различные акробатические движения в седле.  
Вообще, жизнь древних тюрков без коня представить невозможно. Так, тюрки большую часть жизни 
проводили на коне. На коне выходили на охоту, из молока готовили пищу, на конях конными отрядами 
сражались, шли в походы. Конь с первого и до последнего дня жизни был самым близким другом тюрка. 
Иногда, когда храбрец покидал сей мир, его лучшего коня приносили в жертву и давали поминальную 
пищу, или же вместе с ним помещали в гробницу. 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
114 
Конь был неотъемлемой частью всех мероприятий, праздников и развлечений. Поэтому вовсе не уди-
вительно, что на изображениях на керамических образцах, относящихся к быту древних тюрков, выявлен-
ных во время раскопок, молодцы на конях стреляют из лука, размахивают саблями или же борятся. 
Наиболее  известными  из  игр  на  конях,  вне  всяких  сомнений,  были  чёвкан  и  скачки.  Для  освоения 
техники боя на коне чёвкан был более значимым. Эта игра в письменных источниках древних и средних 
веков,  а  также  в  письменной  литературе  подробно  описана.  В  источниках  название  этой  игры 
интерпретировали в различных вариациях: «чёвкан», «чёвган» и «чёвкен». 
Известный текстовед Мамед Адилов в изданной в 1999 году статье под названием «Азербайджанский 
чёвган и поло» писал об истории этой игры: «Являющийся видом командной игры чёвкан // соревнования 
по чёвкану сформировались в середине первого тысячелетия нашей эры, в течение столетий были извест-
ны в Азербайджане, Иране и соседних странах.. Источники указывают на проведение в XII веке первого в 
истории международного соревнования по чёвкану между наездниками исламского мира» [1, 30]. 
Как  всякая  популярная  игра,  чёвкан  также  собрал  себе  сторонников  на  международной  арене, 
прославился  от  Индии  до  Европы.  Именно  поэтому  национальная  принадлежность  создателей  игры 
чёвкан  находилась  в  центре  внимания  многих  исследователей.  Большинство  авторов  родиной  чёвкана 
полагают Парфию, Сасанидский Иран. А причиной этого является то, что арабский ученый ибн-Хатиб, 
сообщая  о  правилах  этой  игры,  ссылался  на  древнеиранскую  рукопись  под  названием  «Правила  игры 
чёвкан  для  шахов».  Исследователь  Ширин  Манафов  в  своей  статье  «Восточный  карнавал  в  эпоху 
Низами»  писал  об  этом:  «Эта  книга  была  одной  из  основных  популярных  книг  цикла  восточной 
литературы,  изображающих  уход  за  конем  и  правила  проведения  конных  соревнований....  Эта  игра  в 
средние  века  была  популярна  и  в  Индии,  Китае  и  Японии.  Там,  где  конница  развивалась  в  качестве 
основной ветви войска, там было заметно и распространение чёвкана» [2, 18]. 
На  наш  взгляд,  этот  факт  не  показывает  родиной  игры  места  за  пределами  проживания 
азербайджанских  тюрков.  Просто,  демонстрация  иранской  рукописи  в  качестве  первичного  источника 
стала причиной пропаганды в этом направлении. Несмотря на это, часть исследователей все еще считает, 
что и в Иран эту игру принесли именно тюрки. 
Название  игры,  являясь  словом  тюркского  происхождения,  было  взято  от  названия  деревянного 
посоха длиной в 1 или 1,25 м, применяемого в игре. И означает «деревянный». И в песне «о разграблении 
дома Салур Газана» «Книги отца моего Коркута», первого дошедшего до наших дней в письменном виде 
народного  эпоса,  главной  книги  азербайджанцев,  в  тексте  данном  со  слов  Гараджа-чабана  встречаем 
слово «чёвкан», где слово дается в значении «посох»:  
Qılıncını nә öyәrsәn, mәrә kafir?! 
Әyri başlı çovkanımca gәlmәz mana [3, 42]. 
Что ты кичишься саблей своей, нечестивец?! 
Для меня он не стоит моего кривоголового чёвкана  
А это в очередной раз доказывает причастность данного выражения к древнему быту нашего народа. 
Источники указывают и на выращивание особых пород коней «чёвкани» в Карабахском регионе, уча-
ствующих в игре чёвкан. Детей приучали к игре в чёвкан с ранних лет. Это приучало их к коллективной 
деятельности, умению реагировать на полученные в бою удары, помогало устойчивее держаться на коне. 
Майя  Багирова  и  Эмин  Мамедов  в  статье  «Из  истории  спорта  в  древнем  и  средневековом 
Азербайджане», делясь сведениями о правилах игры чёвкан, пишут: «Несмотря на то, что эта игра была 
опасна и несчастных случаев было немало, в Азербайджане не только мужчины, но и женщины играли в 
чёвкан. Дети с семи лет начинали играть в чёвкан пешком. Чёвкан в Азербайджане был настолько попу-
лярен, что начиная с раннего средневековья упоминался в произведениях большинства поэтов» [4, 21]. 
В Азербайджанском словесном искусстве, в литературных образцах как в поэзии, так и в прозе часто 
можно  встретить  образ  игры  чёвкан.  Даже  в  самых  древних  письменных  литературных  образцах, 
например,  в  творчестве  первых  представителей  персоязычной  азербайджанской  литературы  Гатрана 
Тебризи,  Хагани  Ширвани,  изображается  игра  чёвкан.  Иногда  сталкиваемся  с  тем,  как  в  подобных 
образцах слово чёвкан используется как некое художественное средство.  
А в творчестве Низами Гянджеви игра чёвкан изображена более подробно. Как уже отмечали, хорошо 
знающий  азербайджано-тюркский  быт  поэт  старался  в  своих  произведениях  изображать  по  ходу  дела 
самые прекрасные его качества – кухню, музыку, обычаи и традиции, пропагандировать, увековечивать 
самые прогрессивные черты. Изображение элементов игры чёвкан также служило этой высшей цели. В 
четырех из пяти поэм, входящих в «Хамсу» гениального поэта были использованы элементы этой игры. 
История этой игры даже восходит к временам Александра Македонского.  

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
115 
Низами Гянджеви в части под заголовком «Мир души и дружба с ней» своего первого месневи, поэмы 
«Сокровищница тайн», пользуется элементами игры чёвкан в качестве средства уподобления: 
Müqәddәs mәbәdimdi pәnahım, iqamәtim, 
Döndü çövkәn topuna çövkәn qәddim, qamәtim. 
Әtәyimi yığaraq öz yaxama bağladım. 
Top dalınca yel kimi hey kükrәdim, çağladım. 
Çövkәnin ağacı da, topu da öz canımdı, 
Qanad verib uçuran sonsuz hәyәcanımdı (5, 55). 
Святым храмом является мое убежище, 
Превратился в мяч для чёвкана моя подобная чёвкану стать. 
Собрав свой подол подоткнул к вороту. 
За мячом как ветер все буянил и выл. 
И посох, и мяч чёвкана мое собственное тело, 
Крылья придав, летать принуждает бесконечное мое  
волнение  
Как видно, поэт создает здесь совершенный образец контраста. Сравнивает посох чёвкана с его мячом. 
Традиционную в классической восточной литературе метафору – стать подобная алифу (первая буква 
арабского  алфавита)  нагнулась  словно  дал  (восьмая  буква  арабского  алфавита)  заменяет  таким 
необычным уподоблением. 
Во втором своем месневи, «Хосрове и Ширин»е элементами этой игры Низами Гянджеви пользуется 
чаще.  Изображает  и  правила  игры  чёвкан.  В  произведении  игрой  чёвкан  пользуется  и  в  качестве 
художественного средства изображения, и в качестве средства развлечения, игры, во время которой при 
испытании своей силы герои вступают в состязание друг с другом. Поэт в части поэмы, под названием 
«Приезд  Хосрова,  испугавшегося  отца  и  убежавшего  в  Арман»  для  описания  удрученного  состояния 
главного героя, упустившего из рук и Шабдиза, и Ширин, пишет следующее: 
Günәşә әyildi o söyüd beli, 
Çövkan qayırırlar söyüddәn, bәli (6, 93). 
Где Солнце? Скорбен вид согнувшегося стана. 
Стан - ива. Вот и стал он клюшкой для човгана. 
Как  видно,  поэт,  передавая  здесь  чувство  сожаления  и  огорчения  героя,  показывает  порядок 
изготовления посоха для чёвкана. Указывает на изготовление чёвкана – посоха с искривленным концом – 
именно из ивы. 
В  произведении  показывается  и  игра  в  чёвкан  двух  влюбленных  –  Хосрова  и  Ширин  –  в  команде. 
Низами в части «Наставление со стороны Мехин Бану Ширин» пишет: 
Şirinә dedi ki: “Gәl at çaparaq, 
Bu geniş düzәndә çövkan oynayaq”. 
Xosrovun topuna çövkan atdılar, 
Gözәllәr sәs-küylә at oynatdılar” (6, 120). 
Сказал Ширину: «Давай на конях поскачем, 
На поле этом обширном в чёвкан поиграем». 
Ударили мяч Хосрова посохом чёвкана,, 
Красавицы шумно на конях гарцевали
Любопытно, что здесь команды составляются из представителей противоположного пола. Низами эту 
картину совершенными уподоблениями описывает следующим образом: 
Topa yel әlindәn vuranda çövkan 
Günәşin topunu salırdı tovdan. 
Bir yanda durmuşdu ayla ulduzlar, 
Şah, әyan tutmuşdu bir yanda qәrar (6, 121). 
Когда ветер ударит посохом чёвкана, мяч  
Мяч солнца опускается с небес. 
С одной стороны стояли Луна со звездами, 
Шах, придворные стояли по другую сторону
Здесь Ширин уподобляется Луне, а члены команды - звездам. Для описания страсти и воодушевления, 
возникающей во время игры мужской и женской команд, автор говорит: «На поле играл с оленем лев». 
В  этом  месневи  Низами  использует  игры  в  чёвкан  и  в  других  моментах.  Автор  в  части  «Шапур  в 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
116 
первый  раз  показывает  Ширин  изображение  Хосрова»,  используя  совершенную  метафору,  сравнивает 
волосы  красавицы  с  посохом  чёвкан,  а  челюсть  –  с  мячом,  и  этим  выражает  символический  смысл. 
Двустишие таково: 
Çәnәdәn top qapmaq istәyәn zaman 
Üzümdәki saçdan yeyәcәk çövkan (6, 179). 
Желая ухватить из подбородка мяч  
Получит от волос на лице моём чёвкан. 
Автор  комментария  к  изданному  в  1982  году  художественному  переводу  на  азербайджанский  язык 
этого  произведения  поэта  Мамедага  Султанов  об  этом  двустишии  пишет  следующее:  «В  двустишии 
намекается  на  играемую  в  средние  века  на  коне  игру  «Куй  и  чёвкан».  Низами  уподобил  подбородок 
Ширин мячу (куй), а ее волосы чёвкану (искривленной клюке). Смысл бейта: желающий прикоснуться к 
моему подбородку (Хосров) получит удар от волос» (6, 387). 
Ширин  Манафов  используемую  Низами  в  своих  произведениях  об  этой  игре  фразу  «Отобрать  мяч 
неба или выиграть» комментирует как намек на тюркское происхождение игры. Он в вышеупомянутой 
статье пишет: «Часть исследователей полагает, что в Иран эту игру принесли тюрки. Чёвкан не только 
рыцарское  соревнование,  но  и,  говоря  современным  языком,  обучающая  программа.  Как  только  у 
влюбленного  появлялась  надежда,  тогда  он  игрой  в  чёвкан,  искусством  наездничества  «отбирал  мяч  у 
неба и звезд» (2, 18). 
Низами  Гянджеви  в  поэме  «Семь  красавиц»,  в  части  «Восхваление  Хавернаги  и  исчезновение 
Немана», повествуя о храбрости и умении Бахрама, пишет:  
Silah oynatmaqda, at çapmaqda vә cıdırda 
Göy çövkanının topunu udurdu (7, 60). 
В бряцании оружием, наездничестве и скачке 
Выигрывал мяч у небесного чевкана. 
В разделе под заглавием «О своем положении и времени» части «Шарафнаме» (Книга о славе) поэмы 
«Искендернаме»,  жалуясь  на  старость,  Низами  Гянджеви  пишет  о  том,  что  игра  чёвкан  является 
развлечением именно молодых, и уход поры молодости показывает как ослабление коня, сидя на котором 
играл в чёвкан: 
Çövkanlar atdığım yel ayaqlı at 
Yüz çövkan vursan da, tәrpәnmәz, heyhat! (8, 34) 
Быстроногий конь, на котором я чёвканы бросал 
Не сдвинется, если нанесешь ему сотню ударов чёвканом!  
Как  можно  видеть,  поэт,  использую  тут  слово  «чёвкан»  в  двух  значениях,  создает  интересный 
каламбур – игру слов. В первом значении имеет в виду бросаемый во время упоминаемой нами игры мяч, 
во втором значении же в используемом в народе смысле – клюку с искривленной головкой. 
В «Искендернаме» история этой игры восходит до эпохи ахеменидского правителя Дария III. Так, в 
части  «Приезд  посла  Дария  к  Искендеру»  среди  вещей,  отправленных  Дарием  Искендеру  посредством 
гонца, были и чёвкан с мячом:  
Başqa bir qasidi göndәrdi Dara, 
Kin ilә gözünü dikdi yollara. 
Qasidә tapşırdı bir top, bir çövkan. 
Bir çuval küncüd dә verdi әrmәğan (8, 114 
Другого гонца отправил Дарий,  
С ненавистью уставился на дороги. 
Гонцу вручил один мяч, один чёвкан, 
И мешок кунжута дал в подарок. 
Дарий этим выражает, что считает Искендера ребенком, играющим с мячом, чёвканом, и если тот не 
отступится от своих амбиций, то уничтожит его войском многочисленным как кунжут. Искендер в своем 
ответе указывает на то, что мяч является земным шаром и в этой игре управляющий мячом чёвкан уже 
находится в его руках, и приказав дать дворцовым птицам склевать кунжут, заявляет о владении войском, 
обладающим силой уничтожить войско Дария. А в ответ посылает маленький мешочек с рутой, которую 
не смогли съесть птицы, и показывает численность своего войска. Низами пишет: 
Qasid İskәndәrdәn eşidib bunu, 
Yüklәdi ulağa ağır yükünü. 
Daraya Yunandan gәtirdi cavab; 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
117 
Bu ağır cavaba kim gәtirәr tab? 
Daranın cavabdan qızardı gözü, 
Çünki çox güclüdür düşmәnin sözü (8, 115). 
Гонец услышав от Искендера это, 
Нагрузил осла тяжелой ношей. 
Дарию от грека пришел ответ; 
Кто выдержит подобной тяжести ответ? 
Из-за ответа покраснели у Дария глаза, 
Поскольку очень сильны слова врага. 
В произведении автора Х века Балами абу Али «Истории Балами», известной как перевод «Истории» 
Табари, существует мотив, похожий на этот сюжет (Отметим ,что согласно «Исламской энциклопедии», 
эта  работа,  перейдя  границы  перевода,  был  подготовлена  в  кратком  варианте  первичного  источника  и 
обогащена  новыми  сведениями,  не  имеющимися  ни  в  одном  источнике).  Однако  там  в  данном  Дарию 
ответе  вместо  руты  Искендер  посылает  мешок  горчицы.  Этим  Искендер  противнику  «указал  на  то, 
несмотря на малое количество семян горчицы, они остры и горьки, несмотря на малочисленность воинов, 
они как горчица обжигают» (9, 95). 
Написание  одинакового  мотива  в  различных  версиях  дает  основание  сказать  о  его  приходе  из 
фольклора. 
В  своей  монографии  «Низами  и  тюркская  литература»  ученый-низамист  Нушаба  Араслы  пишет  об 
известности этого мотива и из тюркской устной литературы, и выражение им впоследствии в суфийской 
литературе суфийского значения (См: 10, 133).  
Вообще, в классической литературе в творчестве и современников Низами, и представителей поэзии 
после него мотивом чёвкана пользовались как символом. Поэты пользовались чёвканом для выражения 
различных значений суфийско-мистического содержания.  
Например, в газели с рефреном «Мечты» одного из величайших поэтов-философов азербайджанской 
литературы,  самого  великого  представителя  хуруфизма  Сеида  Имадеддина  Насими  в  одном  бейте 
дважды используется слово чёвкан: 
Gördü tuba qәddüvi, çövkani-zülfün çalmağa, 
Könlümüz şimdi yenә ol topu çövkan arzular (11, 14). 
Увидев стать твою подобную райскому дереву,  
чтобы дотронуться до волос твоих, 
Душа наша ныне снова желает тот мяч чёвкана
Или  в  другой  его  газели  поэт,  уподобляя  момент  воссоединения  полю,  на  котором  проводится 
соревнование  по  чёвкану, говорит он том,  что лишь надеющиеся на себя истинные влюбленные  могут 
продержаться на этом поле: 
Başını top eylәgil, gir vәhdәtin meydanına, 
Ey könül, müştaq isәn gәr zülfünün çövkanına (12, 29). 
Сделай голову мячом, зайди на поле единства, 
Душа моя, если влюблен ты в волосы подобно чёвкану. 
Как  отмечалось  выше,  используемый  в  чёвкане  мяч  называли  «куй»  или  «гуй».  О  суфийско-
мистическом  значении  гуя  в  «Словаре  суфийских  терминов»,  составленном  знаменитым  тюркским 
исследователем  Сулейманом  Улудагом, пишется:  «Суфии  видят  человека перед волей Аллаха  в образе 
мяча для чёвкана, брошенного перед дубинками» (13, 148).  
И шейх кызылбашества, поэт-правитель Шах Исмаил Хатаи, так же, как и Насими, воспользовался для 
изображения  состояния  переживающего  божественную  любовь  влюбленного  основными  элементами 
этой игры:  
Başın top edә gәr canan yolunda, 
Çalınsın top, çün çövkan onundur (14, 116). 
Голову должен мячом сделать ради любимой, 
Пусть ударит мячом, потому что чёвкан принадлежит ей. 
В этом двустишии поэт человека, подчинившегося требованию божественного одобрения и извечного 
веления,  уподобляется  мячу,  брошенному  в  игре  чёвкан  на  площадку,  хочет  сказать,  что  истинный 
влюбленный на пути истины должен «превратить голову в мяч», то есть выдержать всякое страдание. 
Предания об игре чёвкан в суфийской литературе дошли до наших дней. Мехмет Рыхтым в моногра-
фии  «Сеид Яхъя Бакуви (жизнь, творчество и школа)» так рассказывает об одном  фрагменте из жизни 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
118 
этого шейха Халватия  «Причиной встречи Сеида  Яхъи с суфизмом  в юные годы стала  некое событие. 
Так, играя однажды с товарищами в чёвкан, встречается с проходящими там дервишами ордена Халватия. 
В знак уважения, Яхъя не переходит им путь. Суфи, признавшие его и оказавшиеся очень довольны этим 
поступком, молятся о его вступлении в их орден и, как его предок, становлении обладателем привилегий» 
(15, 31). 
Майя  Багирова  и  Эмин  Мамедов  в  статье  «Из  истории  спорта  в  древнем  и  средневековом 
Азербайджане»  повествовали  и  об  этой  истории.  Но  в  этой  истории  участвует  и  соратник  Сеида  Яхъи 
Пирзаде.  Читаем  из  статьи:  «Выдающийся  азербайджанский  философ,  один  из  заложивших  основы 
течения Халватия Сеид Яхъя Бакуви в молодости занимался игрой в чёвкан. Однажды во время игры он 
познакомился  с  мюридом  шейха  этого  течения  Пирзаде.  Игра  будущего  философа  произвело  столь 
сильное  впечатление  на  последнего,  что  тот  отдал  свою  дочь  за  него.  Затем,  после  знакомства  с  этим 
юношей, шейх делает его своим мюридом» (4, 22). 
Заключение. Таким образом, игра чёвкан, начиная с самых древних времен, занимала важное место в 
тюркском быту. Результатом этого влияние является то, что и в изобразительном искусстве, и в других 
областях художественного творчества чёвкану уделялось широкое место. В азербайджанской литературе 
от  «Книги отца моего Коркута» до Хатаи и его продолжателей, кроме того, и в бессмертном наследии 
гениального  Низами,  элементы  этой  игры  были  использованы  в  качестве  некоего  художественного 
образа,  средства  метафоры,  элемента  усиления  сюжета,  способного  даже  выразить  в  материальном 
письме отличающееся значение.  
Низами  в  поэмах,  входящих  в  «Хамсу»,  пользуясь  правилами  и  элементами  игры  чёвкан  и  в 
символическом  понимании,  и  в  буквальном  значении,  как  тюрок  принудил  трудиться  индивидуальное 
художественное  воображение,  продолжая  традицию,  предшествовавшую  ему,  сумел  передать  это 
мышление и возникшей после него литературе.  
 
Литература: 
1 Адилов М. Азербайджанский чёвкан и поло // журнал «Олимпия» - 1999. - №2. - с. 30-37. 
2 Манафов Ш. Восточный карнавал в эпоху Низами // «Мир литературы». - апрель-май 2013. - № 04-05 (71-72). - 
с. 18-19, 27. 
3 Жемчужины азербайджанской литературы. Эпосы. - Баку: Язычи, 1987. - 571 с. 
4 Багирова М., Мамедов Э. Из истории спорта в древнем и средневековом Азербайджане // «Наследие». - 2015, 
№1(73). - с.16-22 
5 Низами Гянджеви.  Сокровищница  тайн / перевод с персидского  С.Рустам, А.Саровлу.  - Баку: Язычи, 1981. - 
196 с. 
6 Низами Гянджеви. Хосров и Ширин / перевод с персидского Р.Рза. - Баку: Писатель, 1982, 401 стр. 
7  Низами  Гянджеви.  Семь  красавиц  /  филологический  перевод,  автор  комментариев  и  примечаний  Р.Алиев.  - 
Баку: Наука, 1983. - 360 с. 
8 Низами Гянджеви. Искендернаме (Шарафнаме). - Баку: Лидер, 2004. - 432 с. 
9 Фирдоуси. Искендернаме / подготовил к изданию проф. Др. Нимет Йылдырым. - Стамбул: 2013. - 343 с. 
10 Араслы Н. Низами и тюркская литература. - Баку: Наука, 1980. - 206 с. 
11 Насими Имадеддин. Иракский диван. - Баку: Писатель, 1987. - 336 с. 
12 Имадеддин Насими. Не вмещусь я в этот мир..., Избранные произведения. - Баку: Гянджлик, 1991. - 384 с. 
13 Улудаг Сулейман. Словарь суфийских терминов. - Стамбул: 2016. - 438 с. 
14  Хатаи  Шах  Исмаил.  Произведения.  В  двух  томах,  I  том.  -  Баку:  Азербайджанское  государственное 
издательство, 1975. - 412 с. 
15 Рыхтым Мехмет. Сеид Яхъя Бакуви (жизнь, творчество и школа). - Баку: Наука и образование, 2013. - 216 с. 
 
Түйін 
Әзірбайжанның  кемеңгер  ақыны,  әлем  әдебиетіне  ұлы  інжу-маржан  «Хамса»  сыйлаған  Низами  Гәнжәуи  әр 
халықтың әдебиетінде өзіндік орнын қалыптастырған. Бірінші орында Низами өз халқының баласы. Оның шығарма-
шылығының  басты  тақырыбы  адам  өмірінің  күнделікті  тұрмыс-тіршілігімен  байланыстылығында:  салт-дәстүрлер, 
адамдардың мінез-құлқы, ұлттық тағамдар, музыка, үйлену мен жерлеу салттары, байырғы ұлт өкілдерінің наным-
сенімдері. Барлығына ақын өзі тікелей қатысты болды, сондықтан осы тақырыптарды шығармаларына арқау етті.  
Низамидің поэмаларында ержүрек батырлар қан майданда ерлік көрсетіп қана қоймай, түрлі ойын-сауықтарда да 
ән мен биден шашу шашып көңіл көтерген. Ойын-сауық көріністерін сөзбен суреттеуде ақын, өзі білген, куә болған 
әзірбайжандардың түркілік сарай дегдарларының тұрмыс-тіршілігіне сүйеніп жырлаған.  
Ежелгі орта ғасырда Таяу Шығыс  пен  Орталық Шығыста жастардың  көңіл  көтеруі шайқас пен түрлі ойындар 
болған. Сондай ойынның түрі чевкан. Ат үстінде бірнеше топқа бөлініп иілген таяқшамен допты ұру. 
Чевкан  ойынының  зерттелуіне  қарайтын  болсақ,  алғашқы  түп  тамыры  ежелгі  түркілердің  тұрмысында 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
119 
кездесетінін  көреміз.  Бұл  ойынның  сипаттамасын  әзірбайжанның  ауыз  әдебиетінен  де  көре  аламыз.  Низами 
Гәнжәуидің  хамсасына кіретін  поэмаларда осы чевкан ойынының элементтері бар. Поэмаларда чевкан ойынының 
шарты және сипаттамасы, ойынға қолданатын аспап туралы жазылған.  
 
Summary 
THE GAME OF “CHOVKAN” AS A PART OF THE ANCIENT TURK LIFE STYLE IN NIZAMI’S ACTIVITY  
Najafzade Azizaga Bayram oglu 
Ph.D., associate professor 
ANAS Institute of Manuscripts named after Muhammad Fuzuli 
Scientific secretary 
The life and the life style of the different nations are given in the famous Azerbaijan poet Nizami Ganjavi’s activity who 
has presented the  great art  work  “Khamsa” to the  world  literature. But  first of all Nizami  was the  son of  his  nation. In his 
works the daily life of his ethnos, traditions, the behavior standards, the national cuisine, music, the wedding and mourning 
ceremonies, the motifs about the ancient beliefs, etc. including the methods of spending spare time are also reflected. 
In  Nizami’s  poems  the  heroes  show  the  courage  in  the  battle  area,  they  also  amuse  themselves.  Describing  this  amuse 
moments the poet based on the life style of the Azerbaijan, Turkic palace elite which he knew very well. 
It is known that during the Middle ages in Near and Middle East the  main origin of the youth entertainments were the 
competitions and the different games. One of those games was the game “chovkan” which was played in the team form on the 
horse with the crooked cudgel and the ball.  
Investigating the first roots of the ancient game “chovkan” it becomes clear that this game is connected with the Turkic life 
style. One can meet the description of this game, the used elements in the examples of Azerbaijan folklore and the first writing 
sources.  We  can  meet  the  elements  of  the  game  “chovkan”  in  four  poems  of  the  “Khamsa”  by  Nizami  Ganjavi.  In  these 
poems the rules of the game, the “chovkan” tool are described, the “chovkan” is also used as the metaphor.  
Keywords: chovkan, game, Nizami Ganjavi, metaphor, Turkic art 
 
МРНТИ 17.82.32 
 
Б.Б. Бөкен
1
  
 
1
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті, Алматы қ. Қазақстан 
 
ТӘУЕЛСІЗДІК ЖЫЛДАРДАҒЫ БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ТАҚЫРЫП ПЕН ОБРАЗ 
 
Аңдатпа 
Мақалада балалар әдебиетінің қазақ әдебиетіндегі алатын орны мен маңызы туралы айтылады. Балалар әдебиеті-
нің ұлттық мәдениетіміздің ажырамас бөлігі екендігі ғылыми тұрғыдан зерделенеді. Балалар әдебиетінің жас ұрпақ-
ты  тәрбиелеуде  маңызды  құрал  екендігі  дәлелденеді.  Балалар  әдебиеті  өскелең  ұрпақтың,  балдырғандардың 
болашаққа бастар жолы, олардың ой-өрісін, дүниетанымын кеңейтіп, дамытуда зор рөл атқаратындығы талданады. 
Балалар – әзірге буыны бекіп, бұғанасы қатпаған, моральдық қасиеттері әлі тұрақтап тиянақталмаған, дүниеге көзқа-
расы үнемі тереңдеп келе жатқан қоғамдық буын, қоршаған ортаның әлеуметтік-эстетикалық, этикалық қасиеттерін 
бойына балауса құрақтай сіңіріп жатқан қоғамның жас өкілдері. Балалар әдебиеті болашақты тәрбиелейтін рухани 
үлкен  күш.  Балалар  әдебиеті  –  бала  жанын  терең  барлау,  тыңғылықты  зерттеуден  басталады.  Балалар  әдебиеті  – 
жалпы  әдебиеттің  дамуы  үшін  баспалдақ  болады.  Мақалада  тәуелсіздік  жылдары  балалар  әдебиетіне  арналып 
жазылған прозалық шығармалардағы тақырыптар мен орбаздар талданады. Тақырып пен образдағы дәстүр жалғас-
тығы мысалдар арқылы дәлелденеді.  
Түйін сөздер: балалар әдебиеті, ертегі, әңгіме, кейіпкер, сюжет, тақырып, образ, дәстүр жалғастығы 
 
Балалар әдебиеті қамтитын тақырыбы, айтар ойы, сюжет желісі мен сөз қолданысы, көркем бейнені 
көрсетуі жағынан өзіндік ерекшеліктерге ие. Әрбір адамның сәби шағы, бала кезі – оның бүкіл саналы 
ғұмырындағы азаматтық тұлғасын қалыптастыруда қандай маңызды роль атқарса, бүлдіршін балғындар-
дың  ой-санасы  мен  таным  түсінігін  дамытып,  оған  әлеуметтік  өмір  мен  рухани  әлемді  таныстырып, 
танытатын – балалар әдебиеті. Балаларға арналған шығармалар ең алдымен уақиғалы, қызықты, қысқа, 
тартымды болуы қажет. Мейлінше түсінікті, тілі жатық, балалардың ұғымына жеңіл және әдептілік пен 
парасаттылыққа, оқу, өнер, адамгершілікке жетектейтін, тәлім – тәрбие берерлік болуы шарт. Балалардың 
қызыға отырып оқуымен қатар, көздеген нысана, ойлаған мақсат іске асуы керек.  
Әдебиетте  бұрын  орныққан  бір  қағида  бар  еді.  Кейіпкер  мейлі  бала,  мейлі  ересек  адам,  әйтеуір,  ол 
белгілі  бір  тарихи  кезеңнің  кесек-кесек  мінездерін,  дәуір  сипатын  бойына  жинақтайтын.  Қазақ 
әдебиетінде әлгі кейіпкердің есте қалуында осындай сыр бар. Қаһарман – әдебиеттің күретамыр мәселесі. 
Өлмес  кейіпкер  тұлғаланған  қаламгер  бақыты.  Қызық  кейіпкер  –  шығарма  өміршеңдігінің  кепілі. 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
120 
Әдебиеттегі  образ  мәселесі  жалпы  процеске  байланысты.  Уақытқа  сай  қаһарман  проблемасы,  жасалу 
жолы  да  өзгеріп  отырады.  Тіршілік  дүниесіне  бала  көзімен  қарау,  болып  жатқан  оқиғаларды  баланың 
мөлдірдей тап–таза жанымен таразылау – балалар әдебиеті тынысын кеңейткен құбылыс. 
Автор әңгімесіне қандай мақсат қойса, сол балалардың ой – санасында мәңгілік қаларлық болуы тиіс. 
Сонда ғана әңгіме өз міндетін атқарады. Толымбек Әбрірайым әңгімелері аталған шарттардың барлығына 
дәл келеді. Сондай–ақ, бала түсінігі, оның күнделікті өсу, даму кезеңдері үшін қажетті тағылым көзі, жеке 
тұлға ретіндегі ертеңгі рухани адамгершілік, эстетикалық қасиеттерін қалыптастыратын өмірдің маңызды 
қызметін де атқарады. 
«Еркешора» әңгімесінің басты кейіпкері Жанат. Отбасыларында сегіз жан. Атасы, апасы, әкесі, анасы, 
әпкесі,  екі  сіңілісі.  Үлкендері  Күләш  апасының,  Жанат  атасының  баласы.  Күләш  шала  туғандықтан 
әлсіздеу,  аурушақ  болғандықтан  анасының  қолқанаты  –  Жанат.  Шығарма  Жанаттың  Тошанды  ұрып 
тастауынан  басталады.  Жанат  ұлдармен  ойнағанды,  төбелескенді  ұнатады.  Жанат  әпкесімен  әрқашан 
сөзге  келіп,  ренжісіп  қалады.  Оған  Күләштың  үй  шаруасына  көмектеспеуі,  бауырларын  қарамауы, 
қуыршақтарын ғана жақсы көруі, сәл нәрсеге жылап қалуы ұнамайды. Жаңа оқу жылы басталғанда қызық 
көріп әжесі мен Күләшқа еріп Жанатта мектепке барады. Күләштың сыныбына кіріп, оқушылармен бірге 
отырады.  
«Мұғалім апай сынып бөлмесінен шығып кетті. 
Оқушылар сыбыр–күбір. 

 
Біріншіге келдің бе? 

 
Сөмкесі неге жоқ? 

 
Кейінбепті де... 

 
Кім өзі? 

 
Күләштің сіңілісі ғой... 

 
Сіңілісі дейді... 

 
Ұл емес пе? 

 
Қайдағы ұл? 

 
Қыз ол...қыз. 
Намыстан өртеніп барады. Көзіне боталап жас келсін. Жүгіріп сыныптан шықты» [1, 78]. 
Жанат сол кезде ғана өзінің қыз бала екенін білді. Қазақтар ырымдап отбасыларында ұл бала болмаса 
қыздарын  еркекше  кейіндіріп,  қыз  екендерін  айтпаған.  Жанаттың  алты  жасқа  келгенде  өзінің  қыз 
екендігін  білгені  ауыр  соққы  болды.  Содан  бастап  Жанатта  шашын  өсіріп,  қуыршақ  ойнап,  қыздармен 
жүретін болды. Әңгімеде Күләш пен Жанатты суреттей отырып автор қыз бен ұл баланың ерекшелігін 
ашып көрсетпекші болған.  
Автордың келесі бір әңгімесі «Қайыңның көз жасы» деп аталады. Бұл әңгімеде кішкентай алты жасар 
Өрен өзінің жасаған қателігін түсінеді. Өрен өзінің достары секілді тал түс болып күн ысыған кезде көлге 
жетуге асығады. Бір топ бала көлде мәре–сәре болып салқын суға шомылып, рақаттанып жүреді. Өрен бір 
күні  ұйықтап  қалады.  Өзінің  достарының  бәрі  көлге  кетіп  қалғанын  біледі.  Асығыс  ұйқысынан  тұра 
салып көлге жаяу барғысы келмеген бала өсіп тұрған қайыңның бір бұтағын сындырып алып, ат қылып 
мініп  алып  кетеді.  Баланың  қайыңның  бұтағын  қалай  сындырғанын  Әбуталап  есімді  ата  көріп  тұрған 
болатын. Сонда бала бұтағын сындырған жерден қайыңнан су тамшылап ағып тұрады. Бұның байыбына 
бара алмаған бала қариядан мәнісін сұрайды. Жазушының өз сөзінен оқысақ:  
«– Ата, айтыңызшы. Неге су тамшылап тұр? – деді ақ қайыңның дінін нұсқап. 
– Су емес... Қайыңның көз жасы, ол. Біреу әдейілеп бұтағын сындырған. Жаны жараланып, ауырып 
жылап  тұр,  соған.  Қайтсін,  байқұс.  Тілі  жоқ  айтатын.  Табиғат  перзенті  –  тал–терек,  өсімдік–шөп 
атаулының,  ағаштың,  бәрі–бәрінің  жаны  мен  жүрегі  бар.  Адамдардан  аялы  алақан,  мейірім  тілейді.  Ал 
олардың жасайтындары осы... Бүйте берсек не болады?  
Өреннің беті ду ете түсті. Қарттың уәжді сөздері зердесіне жеткендей. Басы салбырап, тапжылмастан 
тұрып қалды. «Енді сындырмайын, ата», – деген сөздерді іштей қайталап айта берді, айта берді» [1, 79]. 
Өзінің қайыңның бұтағын сындырғанына қатты өкінген  Өреннің өзіне енді қайталамайтын болып  уәде 
береді. Қайыңды жылатып алған Өрен енді қайтып өсімдік атаулыға тиіспейтін болып, өзіне үлкен сабақ 
алады. Бұл оқиға тек қана Өрен үшін емес, барлық балалар үшін де сабақ болары анық. 
Ыбырай жас ұрпақтарға дұрыс тәрбие беру, оларды жас кезінен дұрыс баулу мәселесіне ерекше көңіл 
бөлді. «Баланы дұрыс күт, түзу тәрбиеле, қисығын түзе, адасса айқын жолға сал», – деді. Бұл жөнінде де 
балаларға үлгі боларлық әңгімелер жазды. Оның осы тақырыпқа жазған «Бақша ағаштары» әңгімесінде: 
«Мына ағаш неліктен тіп–тік, ана біреуі неліктен қисық біткен?» – деп сұраған баласына атасы: «Ата – 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
121 
ананың тілін алсаң ана ағаштай сен де түзу болып өсерсің. Бағусыз кетсең сен де мына қисық ағаштай 
болып бағусыз өсерсің. Мынау ағаш бағусыз өз қалпымен өскен» [2, 16], – дейді атасы. 
Бұл әңгіменің балалар үшін үлкен тәрбиелік мәні бар. «Баланы жастан», – дегендей, оған жас күннен 
түзу тәрбие беру, оның болашақ өмірі үшін керек. Есейіп кеткен соң қисығын түзеу қиынға түседі. Кейде 
сол қисаюмен барып мерт болады. Ыбырайдың бұл әңгімесі қазіргі мектеп балаларын тәрбиелеу үшін де 
үлгі бола алады. 
Екі  шығарманың  жазылу  жолы  екі  түрлі  болса  да,  айтпақ  ойы  біреу.  Оқырманға  жеткізу  формасы 
ұқсас. Екеуінде де басты кейіпкерлер көпті көрген қария мен әлі ақ пен қараны айырмайтын ойын баласы. 
Екі  шығармада  да  көргені  мен  түйгені  мол  қария  өзінің  өмірлік  тәжірбиесінен  мысал  келтіре  отырып, 
балаға түсінікті, жатық тілмен санасына ой салады. 
Балалар тақырыбында қалам тербеген басқа жазушыларға қарағанда, Ж.Шәкенұлының туындыларын-
дағы негізгі кейіпкерлер қазақ балаларына бір қадам болса да жақын. Олай деуіміздің себебі қазақ халқы 
ежелден көшпелі тұрмыс кешіп, мал шаруашылығымен айналысқаны белгілі. Көптеген жазушыларымыз-
дың туындыларында негізгі кейіпкерлерді жан-жануарлардан алатын болса, сусиыр, ақ аю, арыстан секіл-
ді қазақ жерінде мекендемейтін, балалардың тек құлақтарымен естіп, суреттерін көрген хайуанаттары көп 
кездеседі. Негізі, ойланып қарасақ, қазақ балалары сол хайуанаттардың аты мен түсін білгенімен, олардың 
мінездерін, қасиеттерін білмейді. Сондықтан ол шығармалар кішкене сенімсіздеу болып келеді. Жазушы-
ның түпкі ойы балаға жеткенімен, санасына дендеп сіңе алмауы мүмкін. Ал санасына дендеп сіңуі үшін 
негізгі кейіпкер жануар не хайуанат баланың өзі күнде көріп жүрген, мінезін, қыр-сырын әбден білетін, 
тұрмысына жақындары болғаны абзал деп ойлаймыз. Осы тұрғыдан келсек, Ж.Шәкенұлы шығармалары 
көңілге қонымды образдар берген. Мысалы, жазушының «Төрт түрліктің төрелігі» деп аталатын шығар-
масын алып қарайық, бұл шығарма ең әуелі қазақ балаларын өздерінің тамырларына яғни ата-баба кәсібі-
не бір табан жақындата түседі, әрине әңгіме қазіргі қалада туып-өсетін, ата-бабаларының салт-дәстүрінен, 
мал шаруашылығынан хабарлары жоқ замануи балаларға қатысты болғанда. Екіншіден, балаларды артық 
масаттанып, кеуде соғушылықтан алыс болуға шақырады. Олай дейтін себебіміз, әңгіме сюжеті бойынша, 
бір күні төрт түліктің арасында мінез-құлықтарын бағалау болады деген сөзді естіп, төрт түлік өздерінің 
жақсы жақтарын ауыз жаппай айтып, мақатана бастайды. Әрі қарай әңгімеден үзінді келтірсек. 
«Түйе: 
–  Қара жердің қайығы менмін, бойым еңгезердей, күшім баршылық, шудам жібек, шұбатым тамақ, – 
деп мақатанады екен. 
Жылқы:  
–  Мінсе көлік, шапса жүйрік, қымызым – дәрі, жал–құйрығым бағалы, жал–жая, қазы–қарта, еттерім 
дәмді, – деп бөсетін болыпты. 
Сиыр:  
–  Бабым талғамайтын, етім дәмді, артса, жексе көлікпін, сүтім балбұлақ, – дейді екен.  
Қой: 
–  Етім жұмсақ, терім киім, сүтім кәусар, – деп қатардан қалмайтын ыңғай танытады екен» [3, 7].   
Бұл  төрт  түліктің  төртеуінің  де  сөзін  оқып  отырып,  ішіндегі  ең  қарапайымы  қайсы  деген  сұраққа 
бәріміз де, ойланбай қой деп жауап берер едік. 
Сөйтіп бір күні оларды бағалаушы адам, барлығын қораға жинап алып біреуді  күткендей бір жаққа 
қарап  отырып  алыпты.  Сөйтсе  бұл  күйден  жалыққан  төрт  түлік  өзара  таласып,  өздерін  мақтап,  керіске 
түсіпті. Түйе басқаларды кеудесімен соғып, итеріп маңына жынын шашып бақырыпты. Ал жылқы болса 
маңындағыларды теуіп, тістеп салыпты. Сиыр да қалыспай басқаларды мүйізімен сүзіп жүр екен. Тек қой 
ғана  бұрышқа  тығылып  тыныш  тұра  беріпті.  Сол  кезде  адам  бағалаудың  қорытындысын  хабарлайды. 
Бағалауда  қой  жеңіске  жетіпті.  Аң–таң  болған  басқалары,  бұл  қалай,  неткен  әділетсіздік  деп  адамға 
шағымданса керек.  
«Сол кезде адам: 
– Біз мінез–құлықтарыңды бағалауды сіздердің іс жүзіндік жағдайларыңыздан іздедік. Түйе бақырауық 
екен, жылқы тебеген екен, сиыр сүзеген екен, ал қой бұл жолғы бағалаудың жүлдегері» [3, 7], – депті.  
Шынымен,  қазақ  төрт  түліктің  ішінде  қой  баласын  құрметтеп,  ең  сыйлы  қонағына  қойдың  басын 
тартқан,  ең  момыны  да  қой  деп  біліп,  баласын  қозым,  қошақаным  деп  еркелеткен.  Момын,  ақкөңіл 
адамды  қой  мінезді,  қой  аузынан  шөп  алмас  деп  суреттеген.  Осының  барлығы  қойдың  сол  момақан 
мінезінен болса керек.   
 
 
 
 
 
 
Жазушының  келесі  бір  туындысы  «Бұзау  мен  құлын»  деп  аталады.  Көлемі  шағын  болғанымен, 
оқырманына сыйлайтын көркемдік ләззат  пен эстетикалық әсері өте үлкен. Негізгі  ой  мен жазушының 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
122 
идеясы  балаларға  төрт  түліктің  балаларын  еркелетудегі  өзіндік  ерекшеліктерін  көрсету.  Сол  арқылы 
балаларды  өзінде  барды  бағалауға,  біреудікі  солай  екен,  менікі  де  сондай  болсын  деп  ойлаудан  аулақ 
болуға  шақырады.  Оқиға  желісі  былай  болады.  Бір күні  бұзаудың  арқасы  қатты  қатты  қышып,  енесіне 
барады.  Енесі  бұзаудың  қышыған  арқасын  тілімен  жалайды.  Бұларды  бақылап  тұрған  құлын  өзінің 
енесіне  барып,  сиырдың  бұзаудың  арқасын  тілімен  жалап  бергенін  айтып,  менің  де  арқамды  жалап 
беріңізші дейді. Сонда енесі құлынға мынадай керемет, ой салатын жауап береді:  
«–  Құлыным–ау,  әр  жануардың  өз  ерекшелігі  болады.  Сиырлар  мөңірейді,  түйе  боздайды,  қой 
маңырайды, жылқы кісінейді. Сол секілді олардың әдеттері де ұқсамайды. Сиырда мүйіз бар, бізде жал 
бар. Сиыр тілімен жалайды. Біз иегімізбен қасимыз. Келе ғой арқаңды қасып берейін, – дейді. Әрі жанына 
келген құлынның арқасына иегін салып, еппен үйкей бастайды. Рахаттанған құлыны:  
– Қандай рахат, қандай әдемі! – деп кісінеп жібереді. Бұларды көрген бір топ торғай:  
– Неткен  керемет  бауырмалдық,  –  деп  өз  ұялары  жаққа  қарай  ұша  жөнеледі»  [3,  17].  Бұл  әңгіме 
шынымен  төрт  түліктің  енелерінің  аналық  махаббатына  сүйсіндіріп  қана  қоймай,  жоғарыда  атап 
өткеніміздей  өзіңіздегі  барға  қанағат  етуге  үйретеді.  Біреудің  бір  жақсы  жерін  көріп,  көрсеқызарлық 
танытып,  соны  қайталаудың  орнына  өзіндік  қалпыңда  қалып,  өз  ерекшелігіңді  жоғалтпау  керектігін  де 
осы әңгімеден үйренуге болады.  
«Бұғының  бұзауы»  деп  аталатын  жазушының  кезекті  бір  әңгімесіне  тоқталар  болсақ,  бұл  әңгіме 
өзгелеріне ұқсамайды. Өйткені мұнда балаларды тек әдемі, сұлу сюжетпен емес, өмірде болатын қауіпті 
де  түсіндіру  арқылы  тәрбиелеу  сипаты  басым.  Балаларды  тәрбиелеу  кезінде  кейде  біз  өмірдің  тек  ақ 
тұстарын  ғана  танытуға  тырысамыз,  ал  кейін  өзі  қара  түске  жолыққанда  ондайдың  өмірде  болатынын 
бұрын  біліп,  естімегендіктен  күрт  сынып  не  майысып  қалатын  жерлері  болады.  Осы  тұрғыдан  бұл 
әңгіменің балалар тәрбиесінде, олардың оң–солдарын ажыратуына берер пайдасы мол.  
«Бір  күні  бұғының  бұзауы  жайылып  жүріп,  енесінен  алысқа  кетіп  қалыпты.  Сол  күні  ол  бұрын 
көрмеген екі үлкен аңды көргенін шешесіне келіп айтады. Ол екеуінің біреуі қатты қорқынышты екен, ал 
екіншісі сүйкімді, сұлу көрінді деп сүйсінгенін де жасырмайды. Сол кезде енесі, ол қандай аңдар екен, 
айтшы деп сұрайды. Сонда, бұзау:  
–  Оның  бірі  ерекше  дәу,  екі  құлағы  бар,  иірілген  сұмдық  жаман  тұмсығы  бар,  айқасқан  екі  тісі 
орсиған, күлгін қара көк түсті мақұлық, – деді.  
Енесі күліп: 
–  Ол  піл  деген  дәу,  бірақ  ондай  қорқынышты  емес,  басқаларға  жәбір  көрсетпейді,  жақсы  айуан,  – 
депті. Әрі: 
–  Енді біреуі қандай аң? – деп сұрапты. 
Бұзау: 
–  Әдемі құлағы бар, сұлу қара мұртты, шұбар теңбіл, ұзын құйрық, басқаларға қарауы да момақан, 
жүрісі жеңіл, – деп түсіндіріпті.  
Сонда енесі: 
–  Е,  ол  жолбарыс  деген  жауыз,  оның  түрі  әдемі  көрінгенімен,  өзі  нағыз  жыртқыш,  ол  біздің  ата 
жауымыз, балам, жауыздық пен бауырмалдықты түске қарап ажыратуға болмайды», – депті [3, 19]. 
Балаларға  арналып  жазылған  шығарма  балалардың  өздеріне  таныс,  күнделікті  өмірлерінде  көріп 
жүрген,  олармен  етене  байланыста  болатын  зат  не  құбылыстар  жайлы  жазылса,  балаларға  қызықты  да 
өтімді  болуы  сөзсіз.  «Балаларға  арналған  әрбір  туындыда  жасалған  үлкенді–кішілі  көркемдік  әлем 
баланың  жанына  жақын,  ұғым–түсінігіне  лайық,  әсерлендіру  қуаты  мол  болған  жағдайда  ғана,  бала 
көңілінде жатталып қалады, балалық қиялын қанаттандыра алады» [4, 193].  
Тәуелсіздік  жылдарында  қазақ  прозасында,  соның  ішінде  балалар  әдебиеті  саласында  қалам  тербеп 
жүрген  жас  жазушыларымыздың  бірі  Әдина  Жүсіп.  Ә.Жүсіптің  «Құмырсқа  мен  шегіртке»  ертегісінде 
шегіртке мен құмырсқаның балалаларын ертіп, әркім өз балаларына қалай тамақ табу керектігін үйретіп, 
тамақ  табуға  баулу  туралы  баяндалады.  Құмырсқа  өзінің  баласын  ертіп  келе  жатса  шегіртке  егістікте 
жайқалып өсіп тұрған бидайлардың басын сындырып, жеп тұрғанын көреді. Шегірткенің балалары да не 
көрсе соны қайталап, өсіп тұрған бидайлардың сабағын үзіп, басын сындырып жеп, секеңдеп ойнап, асыр 
салып жүреді. Ал құмырсқа болса баласын ертіп, таңертеңнен азық іздеп жүрген еді. Шегіртке мен оның 
балаларының  бұлай  сайрандап  жүргенін  көрген  құмырсқаның  баласы  анасына  ренжиді.  Апа,  біз  неге 
шегіртке  секілді  оңай  ас  тауып  жемейміз,  неге  адамдар  еккен  бидайдың  басын  сындырып  жемеске, 
неліктен  соншама  жанымызды  қинап  бейнеттенеміз,  таза,  жаңа  піскен  бидайды  шегіртке  секілді  неге 
жемеске, неге шегіртке секілді тойып алып, қыдырып жүрмеске, ал біз таңның атысынан күннің батысы-
на дейін азық іздеумен сандаламыз деп налиды. Сонда анасы, балам шегірткенің бұлай жасағаны дұрыс 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
123 
емес,  балаларын  да  дайын  тамаққа  ортақ  болуға  баулығаны  қате.  Адамның  маңдай  терімен  еңбек  етіп, 
пісірген  бидайын  қалай  рахаттанып  жей  аламыз,  бұл  ұрлық  деп  түсіндіреді.  Бұған  көп  ұзамай  өзіңнің 
көзің жетеді дейді. Құмырсқа шегірткенің жанына келіп, одан адамдардың сонша маңдай терімен еккен 
бидайын қалайша рахаттанып жеп тұрғанын сұрайды. Шегіртке мен құмырсқаның арасындғаы диалогты 
жазушы былай береді: 
«– Ассалаумағалейкум, шегіртке, – деп амандасты да:  
– Оу, Адамның маңдай терімен еңбек етіп пісірген бидайын сен қалай рахаттанып жеп тұрсың? – деп 
сұрады. 
– Осыншама жерді алып жатқан бидайдың бір түйірін жесем, Адамның несібесі кеми қоймас. Жылда-
ғы әдетім осы, жаһанды жалпағымнан басып келем де, бидайды жей берем. Бұдан кедей болып қалған 
Адамды көрген емеспін, оның көйлегі де көп, көңілі де тоқ, – деп жауап берді шегіртке» [5, 4]. Жалқау 
шегірткенің өзінің оңай олжа тауып жүргеніне масаттанғаны сонша, секіріп, секеңдеп кетіп қалады. Бұл 
шағын әңгімеден, тіпті осы бір диалогтың өзінен адам баласы асын адал тауып жеу керектігін, жалқау 
болмай,  еңбекқұмар  болуы  керектігін,  оңай  олжа,  жеңіл  жетістікке  ұмтылмау  керектігін  ақыл  қылып 
айтып, оны шегіртке мен құмырсқаның әрекеттері арқылы көрсеткен. Құмырсқа мен баласы жүре–жүре 
алқаптың шетіне жеткенде олар шашылып қалған нанның қиқымдарын тауып алады. Шамасы сол жерде 
біреулер нан жеп, су ішкен болса керек. «Нанның қиқымын баласына көрстекен құмырсқа: 
–  Балам,  мінекей,  мынау  нан.  Ас  патшасы,  –  деді  Құмырсқа  қиқымдардың  ең  ірісін  таңдап  алып 
жатып,  –  бұл  әлгі  шегіртке  жеп  тұрған  бидайдан  жасалады.  Адамдар  өте  еңбексүйгіш  жандар.  Олар 
бидайды сол күйінде жей салмайды, оны өңдеуден өткізіп, осындай тәтті тағам жасайды. Аң–таң қалған 
баласы қиқымның бір түйінін аузына салып көрді. 
– Иә, шынымен де бал татиды, – деді тамсанып.  
– Әлің жеткенше арқалап ал. Енді бұл нан қиқымдарын бізден басқа ешкім керек етпейді, сондықтан 
еш қысылмай ала беруге болады, – деді анасы» [5, 5]. 
Осылайша  еңбекқор  құмырсқа  мен  оның  баласы  дәмді  нанның  қиқымын  жеді,  ал  шегіртке  болса 
өлейін деп, аяқтарын әлсіз қимылдатып жатыр екен. «Құмырсқаны көрген шегіртке: 
–  Досым, сен дұрыс айтыпсың. Адамдар бидайларға у сеуіп тастапты. Қиналмай оңай олжа табамын 
деп жүріп, міне, ажалымнан бұрын өлейін деп жатырмын. Егер сен секілді еңбек етсем, бұлай ерте өлмес 
пе едім, кім білген, – деп көзіне жас алды. Еңбек етейін десем, еңбектің жемісін көретініме сенбедім ғой. 
Осы кезге дейін ауыр жұмыстан қашып келдім. Енді балаларыма да өсиетіміді айта алмай бара жатыр-
мын. Олар да, мен секілді, өмірлерін құр босқа өткізетін болды, – деп өкінген шегіртке көз жұмды» [5, 6]. 
Ұрлық түбі қорлық екенін құмырсқаның да баласы, оқырман балалар да түсініп, саналарына берік сақтап 
алды.  Жалпы  әңгіменің  тілі  жеңіл,  бірақ  өте  қарапайым  емес,  бейнелі.  Жазушы  балаларға  жеткізбек 
болған әр бір ойын құр сөзбен емес, оқиғамен, мақал–мәтелдермен дәлелдеп отырған. Мысалы, әңгімеде 
көйлегі  көп,  тамағы  тоқ  болу,  ұрлық  түбі  қорлық  секілді  мақалдар  мен  қатар,  нан  –  ас  патшасы,  егер 
бойыңда сенім болса, ауыр бейнеттің өзі бақыт болып көрінеді деген секілді бейнелі сөздер кездеседі. 
Бұл  ертегі  Абайдың  Крыловтан  аударған  «Шегіртке  мен  құмырсқа»  аудармасымен  сабақтас,  үндес, 
тамырлас.  Бұл  шығармада  шегірткенің  жазды  ойнақтап  жүріп  өткізіп,  қыс  келгенде  амал  таппай 
қиналғаны жайлы. Мысалы, 
«Қайтсін, қолы тимепті, 
Өлеңші, әнші есіл ер! 
Ала жаздай ән салсаң, 
Селкілде де, билей бер!» [6, 25]. 
Екі шығармада да шегірткені алды-артын бағдарлай алмайтын жалқау, ал құмырсқаны еңбекқор етіп 
көрсетеді. Тақырыбы жағынан да, идеясы жағынан да бір-біріне өте жақын. Балаларды адал еңбек етуге, 
ауыр  жұмыстан  қашпауға  шақырады.  Біреуге  қиянат  жасасаң,  алдыңнан  шығатынын  мысал  арқылы 
көрсетіп береді.  
Қорытындылай  келе,  тәуелсіздік  жылдары  балалар  әдебиетіне  арналып  жазылған  шығармалардың 
образдар  жүйесі  мен  тақырыбы  сан  салалы.  Жазушылар  қазақтың  өзіндік  ырым-тиымдарын,  салт-
дәстүрлерін,  дүниетанымын  сақтай  отырып,  айтпақ  ойын  бала  санасына  түсінікті  жолмен  бере  білген. 
Тақырыптар мен образдарда дәстүр жалғастығы байқалады.  
Адамның рухани дамуы бала кезден басталатыны белгілі. Жазылмаған ақ қағаздай бала жанына дүние 
таңбасы  түсіп,  қоршаған  орта,  табиғат,  қоғам  сыры  бала  санасына  мүмкіндігінше  бейнеленіп  жатады. 
Егер  олардың  барлыға  балалар  санасында  ешқандай  жүйесіз,  бей-берекет  түрде  бейнеленсе,  өмірді 
өзгенің  әсерінсіз,  дербес  ұғынған  жас  өскіннің  жан–жақты  рухани  жетілуі-кемелденуі  мүмкін  емес. 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
124 
Өзгенің әсері дегеніңіз – түптеп келгенде, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан қоғамдық–ұлттық таным мен 
тәрбиенің  ықпалы.  Ертеректегі  балаларға  осындай  ықпал  жасайтын  негізгі  рухани  қуат  ауыз  әдебиеті 
болса,  бүгінде  ондай  фактордың  түрі  көбейген.  Соның  ішінде  балаларға  әсіресе  айрықша  әсер  ететін 
балалар прозасының орны ерекше.  
Балалар әлемі – өзіндік ерекшеліктері мол, күрделі қызықты әлем. Сол әлемге еркін еніп, небір нәзік 
сыр  сипаттарды  сезімталдықпен  танып,  зерделілікпен  зейін  салу,  зергерлікпен  бейнелеу–  қаламгерлер 
қауымы үшін үлкен сын. Балалардың ойлауында дүниені тануы мен араласуында өзгеше сипат бар. Соны 
түсіну, әрі балғындар риза болатындай бейнелеу – шеберлік. Көзі жаңа ашылған қайнардың қай арнаға 
бет  алуы  –  ағысты  мөлдір  өзенге  ұласуы  немесе  су  аяғы  құрдымға  кетуі  табиғаттың  ықпалына 
байланысты. Оң–солын танып үлгермеген өмірдің ұзақ жолына түсіп жан–жағына аң–таң болып қарайлап 
келе жатан бала үшін де әдебиетің рухани–эмоциональдық әсері сол секілді ерекше. 
 
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 
1
 
Әдірайым Т. Алабұға аулаған күн: Хикаят, әңгімелер, ертегілер, мысалдар. – Алматы: Балалар әдебиеті, 
2012. – 256 б. 
2
 
Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. (Киргизская хрестоматия). – Алматы: Білім, 2003. – 112 б. 
3
 
Шәкенұлы Ж. Балқаймақ. Алматы: Балалар әдебиеті, 2007. – 56 б. 
4
 
Сатыбалдиева Г. Тәуелсіздік кезіндегі қазақ балалар лирикасының көркемдік ерекшелігі // Хабаршы. ҚазҰПУ. 
Филол. ғыл. сер – 2015. – Т. 1. №3. – 193-195 б.  
5
 
Жүсіп Ә. Қоңыр Қонжық. Ертегілер. – Алматы: Таймас, 2011. – 20 б. 
6
 
Мұхамедханов Қ. Абай және Крылов // Көп томдық шығармалар жинағы 6-том. – Алматы: «Ел – шежіре», 
2008. – 166-170 б.  
 
Резюме 

жүктеу 3.41 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   34




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет