Шэмишябану Сэтбаева с э у л е л


бет1/16
Дата04.02.2017
өлшемі
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16
2043

Шэмишябану  Сэтбаева
С э у л е л
э у л е т
АЛМАТЫ
«КАЗАКСТАН»

ББК  63.3  (2К.) 
С  23
КЬтаптьщ д е м е у ш и е р и
« Ж е з к а з г а н   ц в е т м е т »   а к ц и о н е р л ш   к о г а м ы ;  
Б а я н а у ы л   а у д а н ы н ы ц   э ю м ш Ы п ;  
К,.  С этбаев   атындары  совхоз;  А у д а н д ы к   спорт  к е ш е м ;  
« К а зг о р »   ж о б а л а у   академ и ясы .
А в т о р   к г г а п т ы н   ж а р ь щ   к е р у ш е  
к а м к о р л ы к   ж а с а г а н   а з а м а т т а р   мен  у ж ы м д а р р а  
а л р ы с   а й т а д ы .
П ш р   жазрандар:
  Y FA  академиг1  А.  А б дул л и н , 
ж а з у ш ы   К,.  Н ай м ан баев
Редакторлары  М.  Эшмжанов,  А.  Бермаханов
С эт б а ев а   Ш.  К,.
С  23 
Сэулел1  э у л е т .—  А л м а т ы :   К а з а к с т а н ,   1996.— 175 
бет. 
ISBN  5-615-01717-1
Ш эм ш и я бан у  К аныш цы аы   Сатбаеваны ц  б у л   м т а б ы   кавак  х а л -  
НЫНЫИ 
когамдык, 
eMipiHe, 
р у х а н и   би1ктеу1не, 
6iniM, 
рылым,  м эд е- 
н и ет   салалары н а  ат  салы сы п,  ж е т с т а   ец бек   етк ен   б у к ш  
6ip 
э у -  
л е т т щ   ен егелг 
eMipi 
тур алы   сы р  ш ертеда.  Ш таптагы   «С этбай  а т а » , 
«И м антай  С этбай ул ы »,  «Р азив  И м ан тай ул ы   С этбаев»,  «Э бш ей  Сэт­
б а ев » ,  т.  б.  тар аулар ы   ж уртш ы ль щ да  буры н   б е й м э л ш   болы п  к е л - 
ген   т а р и х   б ет т ер ш   аш ы н,  м ол   д ер ек те р   б ер ед ь   А к адем и к   Д .  И .  Сэт­
баев  се к ш д !  тулган ы ц   ралы мдыц,  адам ды ц   ж арцы н  б е й н е й  
э у л е т  
тар ихы м ен   ты гыз  байланы сты ры ла  бая ндал ады .
К 1тап  цалы ц  окуш ы   ж уртш ы лы к да  арналган.
bn
  5-бСёго1 H fM  й f  ы р о а 
атындары  П М У -д щ
0502000000—2 Г   _   ^  
МЩ
з ц м Щ и к - С б&айсемба
3
§
7
с е  м б  а е  в ! 
б б к   вз.з  (2К.)
а т ы н д а г ы   гы л ы м и
К 1 Т А П Х А Н А С Ы
СЭТБАЕВА  Ш.,  1996

К1Р1С П Е   О Р Н Ы Н А
К,орамымыздьщ 
K,a3ipri 
рухани  ё ш р ш д е и   серпиистер- 
д щ   6ipi —  расырлар  бойы  калы птаскан  тарих  терещ нщ  
кыр-сырыныц  актары луы ;  тарих  мухитыныц  6ip  сала- 
сы —  шеж1реге  де  кезкарасты ц  т у з е л т ,  6ip  атадан  тара- 
ран  YpiM-бутакты ц  аты  атал а  бастауы нда  дер  едш.
XIX  расырдьщ  20-жылдары 
e M i p r e  
келген  Сзтбай  ата- 
баба  урпактары   eKi  ж уз  жыл  бойы  едэу1р  ескен,  еркен- 
деген  эулет.  Осы  эу л е гй ц   ею  л дер!  эр  кезде  казак,  халкы - 
нын. 
к о р э м д ы к
  e M i p i H e ,  
рухани  бшктеуш е,  бШ м, 
р ы л ы м

мэдениет саласы на  араласы п, ж ем ю и   ецбек еткеш  мэл1м.
Академик  К,аныш  И мантайулы  С зтбаевтьщ   (1899— 
1964)  улангайы р 
р ы л ы м и
 
мурасыныц  б1разы  («И збран­
ные  труды»  т.  1— 5)  «Рылым»  баспасынан  1967— 1970 
жы лдары ,  рылым  мен  мэдениет туралы   жекелеген  ецбек- 
T e p i H i u  
жинары  осы  баспадан  1989  жылы  ж ар ы к  кердь 
Ралымньщ   мол  казынасын  ж инактап,  жуйелеп,  рылыми 
тусш ш термен  толыктырып,  зерттеп  академ иялы к  кеп 
томдык  ет1п  басу  ici  эл1  колра  алынбай  келедь
Ралы мны ц 
e M i p i  
мен  кызмет1  туралы   б1ршама  ю тап- 
тар  бар:  «Академик  К,.  И.  Сэтбаев»  атты  м акал ал ар   ж и ­
нары  1965  жылы  А лматыда  шыкты,  С ССР  ралымдары- 
ньщ  биобиблиографиясында  м атериалдар  сериясы 
бой- 
ынша  «К,аныш  Имантаевич  С атпаев  »М эскеуде  1982  ж ы ­
лы ,  кей1н  толыктырылып  к а зак ш а  1989  жылы  басылды. 
«0негел1 
e M i p »  
сериясы  бойынша  М.  Сэрсекеевтщ   «С эт­
баев»  атты  ю та бы  1980  ж ылы  орысша,  кейш  толы кты ­
рылып,  к азак ш а  ж ар ы к   кердь  А кадемик туралы  «К,аныш 
ага» 
деп 
атал ган   естелп<тер 
жинары  окы рмандарра 
ж етть
¥л ы   тулралар  келер  урпактьщ  санасында,  рухани  е м ь  
рш де е зш д ж  орын  алу yuiin  оларды н ем1рбаяны  мен  кыз- 
мет1  туралы   непзд1,  д эй ек п ,  толык,  накты  ж азы лран 
р ы
-
3

лыми  румырнама  болуы  кажет  екеш  эмбеге  аян.  Бул 
Ki- 
тапта  болашакта  академик  К,.  И.  Сэтбаев  румырнамасын 
эркилы  мамандыктын  бшкта  екшдер!  жанашырлыкпен 
зерттейтш  кез  болса,  кэдеге  асар  ма  екен  деген  ниетпен 
бурын  беймэл1м  немесе  туспалдап  айтылып  кеткен  жеке- 
леген  жайлар  мен  б^ршама  умытылып  бара  жаткан  кей- 
6 i p  
деректер  туралы  эцпмелеуд!  жен  керд!к.
Ралым  мурасынын 
K e6i 
геологияра,  Металлургияра,. 
ещ цркке  байланысты  екенд1п  белгш ,  сонымен  6ipre  ко- 
рамдык  рылымдар  саласындары  ецбектер!  де  мол,  олар­
ды  тиянакты  зерттеу кажет.
Академик  К,.  И.  Сэтбаевтын  туран  кундершде  немесе 
муражайына  келупи  журтшылык  оныц  кызметтес,  мак- 
саттас, сыйлас болган  адамдарымен,  кейде балаларымен, 
немерелер1мен  жуздесуд1  калайды,  ралым 
e M ip im n  
кей- 
6ip  кезецдер1,  ескен  ортасы,  ата-бабалары,  эке-шеше, 
туыстары, урпактары, достары  туралы да сурактар  6epin, 
эцг1мелеуд1  етшед
1
.  Олардын сан  алуан  сурактарына ур­
пактары  хал-кадарынша  жауап  кайтарура  тырысады.
KiTan  улы  ралымныц  шыккан  ортасы,  оныц  ез1  жай- 
лы  тыц  деректер  6epin,  жаца 
1
здешстерге  жетелесе,  оны 
тек  ралым  рана  емес,  ражап  адам  ретшде  танура  аз  да 
болса  себешш  болса,  автор  03iHiH  алдына  койран  мак- 
сатына  жеткен,  перзенттш  парызын  етеген  болар  едй

С Э Т Б А Й   АТА
О рталы к  К,азакстанныц,  С ары арканы ц  улан-бай так 
ж ерш   еж ел п   Орта  ж уз  рулары —  аррын,  найман,  керей, 
кы пш ак,  коцы рат,  уак.  мекендегеш  белпл1.  О сылардын 
imiHfleri  айтулысынын  6ipi — Аррыннан  б1рсыпыра  ур- 
пктар  тарапты .  Аррын  руынын  арры  теп ,  аталуы   туралы 
шеж1релерде,  тарихи  к у ж аттард а  эртурл1  ж орам алдар 
болса  д а  тиянакты   туж ырымдар  ж окты ц  касы.  Эз1рше 
белпл1  болран  куж аттарды ц 
6 i p i H e  
суйенсек,  мысалы 
А кж олдыц  баласы  К,аракож аныд  терт  улы  — М айрамсо- 
пы,  К,арасопы,  Кенжесопы,  Бэсентш н  екен.  Мейрамсопы- 
ныц  К.уандьщ,  Сушндш,  Бегендш,  Ш егендш,  Б олат  атты 
бес  улы  болыпты.  ©нш-ескен  Суш ндж   урпак,тары 
K e 6 i -  
не,  Орталык,  К,закстанньщ  ен.  ш урайлы  ж ер ш щ   6ipi — 
Баянауы л  тауынын  сырткы  бектер1  А ккелш де  коныста- 
ныпты.
С уйш дж   урпактары ны н 
6ipi  К,аржастан — Кулыке, 
одан  Анай,  Анайдан  Жэд1гер,  Ж эд1герден— С атай,  одан 
Б аубек,  Баударбек,  О лж абай,  LUerip.  Б ау б ектен — Ш е- 
TiK,  Ш етш тен  Сэтбай.
Б аубек  Сэтэйулы  езш щ   немересше  сэтт1  бай,  дэулет- 
Ti  болсын  деген  тш ек  ниетпен  ж эне  экесш щ   eciMiHe уксас 
болсын  десе  керек,  Сэтбай  деп  атапты.  Сэтбай  кал ы п тас­
кан  дэстур  бойынша  ез  эке-шешесшен  repi,  ата-эж есш е 
бауыр  басып,  солардьщ   тэрбиесш де  болыпты.
С этбай  Ш етж улы   С атаев  (1823— 1902),  дэул етп ,  ау- 
катты   отбасында  дуниеге  келшт1  де,  ж алры з  болрандык- 
тан  ерте  есейген,  акылды  да  байсалды,  ез  тустас  ж аксы - 
ж айсандарм ен  сыйлас,  кад1рлес  болран  десед1.  Сэтбай- 
дьщ   эйел1  Кунсулу  туралы  дерек  аз.  Ол  да  мумюн,  эл д
1

айтулы  жерден  ш ыккан  болар.
Сэтбай  б э й б ш е а   Кунсулудан  1845  жылы  туцрышы 
И мантай  дуниеге  келгенде  улкен  той  ж асап,  к а за к   саха-
5

расынын, тукшр-тукшршен  атакты  адамдар,  эшшлер,  куй- 
шшер,  акындар  шакырылыпты.  Олар  енер  сайысына  ту- 
cin,  дуниеге  жана  келген  Имантайдын  келешепн  мадак- 
тап  толгау-жыр  шыгарыпты,  деп  айтады.  Тойра  шак,ы- 
рылрандардьщ  6ipi  сол  кезде  жас  та  болса  бас,  елге  ка- 
д1рл1  енерпаз  батыр,  энпи,  акын  Ceri3cepi  (Мухамедка- 
нафия)  БаЬрамулы  Шакшаков  (1818— 1854)  екен.  Сепз 
кырлы,  6ip  сырлылыры  уинн  Ceri
3
cepi  атанран  Мухамед- 
канафия  XIX  расырдьщ  30—40-жылдарында  казак  елше 
керш1лес  Хиуа,  К,окан  хандыктарынын,  Ойрат  шонжар- 
ларынын  шабуылдарынан  жапа  шеккен  ауылдарды  сак­
тап  калу  уш1н  аткамшген  батырлар  катарында  болган. 
Ол  етшр  елендер1мен,  тамаша  эндер1мен,  ел  ш ш д е  жу- 
pin  салдык,  сер ш к  курган  енерпаздырымен  де  ел  кад1р- 
л ic!  екен.  Оган  акындар  Ж аяу  Муса  «Ер  Сепз»  елещн, 
Нуржан  Наушабаев  «Сепз  cepi»  атты  узак жыр  арнаган.
Алайда, 
C e ri3 c e p i 
кеп  жылдар  бойы  айтылмай,  умы- 
тылып  бара  жаткан  кезде  eciMiH  ел 
eciH e 
туарген  Рабит 
M y cip en o B  
«¥лпан»  романында 
6 ip  
топ  акындар,  сал-се- 
р1лерд1  «атактынын  атактысы — 
C e ri3 c e p i 
акыннын  му- 
рагерлер1»  деп  жазды.  Сол  Сеизсер1мен  Сэтбай  Шет1ку- 
лы  сыйлас-кад1рлес  болган. 
C e ri3 c e p i 
ол  кезде  28  жаста, 
Сэтбай  одан  бес  жас 
Kinii, 
22—23-терде  болса  керек.
Улкен  тойда  Ceri3cepi  табан  астында  узак  толгауды 
теге  женелед1.  Ж ырда  халкына  калаулы,  елше  елеул1 
болган  ,елш  коргап,  кол  бастаган  батырлардын,  эдш 
билеунплердщ,  акылгей  даналардын,  майталмен  шешен- 
дердш,  акжарма  акындардын  aдaмгepшiлiк  касиеттер1 
дэрштелед1,  акын  жырлаган  сол  адамдардын  кеб! — ел- 
д!н  тарихында,  халыктын  ес1нде  сакталган  жандар  ед1. 
Сол  адамдардын  кад1р  касиеттер1н  акын  жиналган  ха­
лык  атынан  Сэтбайдьщ  Имантайына  тшеген.  Бул  окига 
жэне  арнау  елен  туралы  елде  кептеген  энпмелер  айты- 
лыпты.  Кей1н елен текста табылып,  «Орталык Казакстан» 
газет1нде  жэне  «Ак  бата»  жинагында  жарняланды.
Бул  арнау  еленд1  толык  келт1руд1  жен  кердш,  онда 
уш  жузге  машЬур  болган  айтулы  тулгалардын  ес1мдер1 
аталып,  кад1р-касиеттерi  паш  еталген.  Демек,  олардын 
eciM i 
Сэтбай  бабанын ауылында,  отбасында  аталуынын 
ез!  б!р  уакига  болса,  онын  уст1не  сонау  XIX  гасырдын 
орта  шеншде  казак  елшщ  руханн  пайымы  жогары,  ет- 
кенге  сара  кезбен  карап,  жаксыларды 
ipiK Ten, 
зердел! 
багалау дэстур1  болгандыгын  да  ангартады.
6

Алтайдан  Атыраура  деш н,  о н т у с ш т е н   Орьшборра
 
дей ш п   байтак  жерд1  алып  ж аткдн  хал к дм ы здь щ   эр  за-
 
манда  еткен  атакты  адамдарыны н 
eciMi 
ж ы рда  аталуъш- 
да  улкен  сыр,  аскак  арман,  болаш актан  у м п -б а к ы т   куту
 
леб1з1  б айкал а ды:
Д эр еж еа  бейне  хат,
Ер  болып  ecciH  балаган.
Ат  кой  десе  балага,
EciMi  болсын  Иманжан.
)KiriT 
болсын  енерл1,
Ел  журтына  беделд!.
К,амк,оры  болсын  халщнын,,
Акылра  дикан  кемелдк 
Ce3iMHin  жок  дур  катасы,
Еумырлы  бол,  ботасы.
К,абыл  болар,  элеумет,
Ердщ  б
1
здей  батасы.
Отырып  тойда  кещл  шат,
Тумага  арнап  койдым  ат.
Тьпедщ — бата  берейш,
Жиналган  кеп  азамат.
Ашып  бебек  уйкысьш,
Т1лег1ме  уйысын.
Айтылган  бата  сездер’ш,
Кж агьщ а  кры лсы н.
Асанкайры  бабадай  саналы  бол, 
Fapinne  эз  Жэшбектей  паналы  бол. 
Керейде  Дэстем  салдай  баралы  бол, 
•Атакты  Келден  бидей  балалы  бол.
Ер  Дэулендей  хал к даъ щ   батыры  бол,
 
Махамбеттей  жэдтьщнъщ  акыны  бол. 
Дау-жанжал  болдырмаска  атсалыскан,
 
Караменде  шешендей  м а ^ л д ы   бол
 
Кожаберген  бабадай  киел\  бол,
Кешебе  Итем\рдей  биел\  бол.
Базар  сайын  бес  ж^зден  атан  с а т щ ,
 
Б а й р ы   Наурызбайдай  т\й ел\  бол.
 
Маралдай  кепке  тисш  шаиаратьщ,
 
Ш едкедей  арта  берсш  салтанатьщ.
 
л е т ш - ж е а р   жарлыга  пана  болган
 
Ж оландай  елге  тисш  ш а ш т ь щ ,   '
 
Тобыкты  Энет  бидей  баталы  бол
 
Kiuii  ж у з  Эйтекедей  аталы  бол.
 
Ьектердей  к зм к з  киген  окалатып
 
Емеиэл!  Ж а ба й д аи   опалы  бол.
Балтада  Итшедей 
щщ  бол, 
« ш а л ы   Жаитайдай  азулы  бол 
т   Аргын  Жэшбектей  ер  атанып 
«ленде,  дастанда  да  жазулы  бол.  ’ 
Мзыбектей  х ал ад н ьщ   данасы  бол, 
Ц а б а с т а й   ж
Я
Ы
 бабасы  бол

Yin  жуздщ  Бегенбайдай  панасы  бол, 
Казакта  эз  Тэукедей  такытты  бол. 
Керейде  Есенейдей  бакытты  бол.
Топ  болса  кобыз  тартып,  елец  айтып,
Эн  шыркап  Салк.арадай  шабытты  бол.
Уш  жуздщ Абылайдай  xiperi  бол, 
Марабайдай  акыны — журеп  бол.
Елще  Жанатайдай  айтулы  бол, 
К,обыланды  батырдай  Шлёп  бол. 
Кыпшакта  Койлыбайдай  аруакты  бол, 
Таузарда  Алдабектей  ардакты  бол. 
Тере-биге 
Ti3riHiH 
бермей  вткен 
Найманда  Барлыбайдай  салмакты  бол.
Суйшд
1
к,  Олжабайдай  келбегп  бол, 
Тэтщара  жыраудай  зейнет-п  бол.
Сыбан  Шондай  елщнщ  сен  уйткысы, 
Тэгпмбеттей  халкыннын 
Kyfim ici 
бол. 
Белпбай,  Кулекедей  б
1
лект
1
  бол,
Берпнте  Исатайдай  журект1  бол. 
Халкыннын камын  жеген  ер'тел!  кеш 
Карауыл  К,анай  бндей  тшеюп  бол. 
Акыл-ой  мен  тур-сымбат  б1рдей  келген 
Аулабайдай  а.жарлы,  perri  бол.
Токсан  бндей  кеп  жасап,  жузге  келш, 
31лк.арадай  мал-басыц 
e c in -e H in ,
Кетпес  байлык,  таусылмас  кажырлы  втер 
Туанде  кемек 
6epciH  
К,ыдыр  келш, 
Жыраудын  Бухар  сынды 
ep eH i 
бол, 
Сансызбайдай  раскердщ кереп  бол. 
Алды-артын  ойлай кесш-шшетурын, 
Адамнын  Карабидей  зереп  бол.
Квшебеде  Тэбейдей  беделд1  бол, 
Сушндште Кетештей  енерл!  бол 
Kiuii  аррында  Жанактай  жауырынды, 
Умбетейдей  жырра  бай,  кемелд1  бол.
0 з   туысын  Шоц  бндей  кад!рл
1
  бол, 
Сэтбай  атак  секиш  сабырлы  бол.
Ел  жауынын  камалын  талай  бузран 
Балтада  Турсынбайдай  жалынды  бол.
Нашандай  кан  майданда  айбатты  бол,
Ер  Асхаттай  шайкаста  кайратты  бол. 
Кабанбайдай  жгпттщ 
6epeH i 
бол, 
Сардардын  Ер  Таргындай 
epeHi 
бол. 
Ерсары  мен  Баяндай  эулетп  бол.
Ед1ге  би  бабандай  сэулегп  бол.
Еаскерд!  ат-туйемен  жабдыктаган, 
Керейде  Турыпбердщей  дэулегп  бол. 
Орынбайдай  елщнщ  шешеш  бол,
Ер  Сырымдай  халкыннын 
KeceMi 
бол. 
Кешебе Майлы  бидей  тым  кереген 
Даулы  icTe  сезге  уста,  кешел!  бол.

Kimi  Аргьш,  Ш окай   бидей  алымды  бол,
Атырай  Ш ал   акындай  шалымды  бол.
Ш ектщ е  Арыстандай  биязы  бол,
Т а у за р д а   Ж а ш й сщ е й   дарынды  бол.
Курсары   Элдибектей  шеипмд!  бол,
Ашамайлы  Тшеншгдей к е й м д !  бол.
К у й с а  толмай,  тол ган да  аспайтурын,
Ж анб ы рш ы   М алд ы б ай д ай   ей м д г  бол.
К ерсеткен  букарара  у л г ш   ж ол ,
Тол ы бай   сыншыдайын  ж о л б а с ш ы   бол.
Ж а у л а р г а   к а р сы  
шырып
  бастайты н  к ол ,
К ерей де  А кпанбеттей  к о л б асш ы   бол.
¥ л ы   ж у з   Т е л е   бидей  а й л ал ы   бол,
Kimi  Аррын  Б е г е н б а й д а й   п а й д а л ы   бол.
К и ы н   к ы с т а у   к е зен д е  к о р ш а у   б узган ,
Т а р  ак ты   Б а й к о з ы д а й   а й б ар л ы   бол.
К ер ей д е  Т у р л ы б е к тей   т а б а н д ы   бол,
Ш э у к е р д е   Б а й д а л ы д а й   а м а л д ы   бол.
К и н а л р а н д а   е р л ер ге  к а й р а т   берген 
М а л а й с а р ы   б а т ы р д а й   ж а й д а р л ы   бол.
Теле  би  бабаддай  зейнегп  бол,
Тамада  ер  Есеттей  келбетт
1  бол.
Бикеде  Манакадай  аяулы  бол,
Мэуел
1  бэйтеректей саялы  бол.
Тшне  эзэзглдщ  ермейтш  бол,
Душпанра  тсзпницц  бермейтш  бол.
0нерге  есе  келе  куштарланып,
К,ияра  к^лашынды  сермейтш  бол.
Имантай,  айналайын  талапты  бол,
Мусылманша,  орысша  сауатты  бол,
Болашактан  эрдайым  умггп  бол,
К,озранда  Тайкедей  бш к п   бол.
Ер  Еамдей  бойлы  бол,
Жиреншедей  ойлы  бол.
Маманайдай  сиырлы,
Жарасбайдай  койлы  бол,
Бакыт  к,¥с  конып  басъща,
Дэулет  кус  келш  орнасын. 
бзщ дей   енд1р  асылга,
Еш  жамандык,  болмасын.
IciHAi  тардыр  ондасын,
Хызыр  болсын  жолдасьщ,
К,ас  ойларан  душпаннын,
T keri  кабыл  болмасын.
Эулие  мен  энбне 
Адастырмай  колдасын.
Квре  алмаран  жауларын,
Бакдтсыз  болсын,  онбасын.
Ж азы м   а л р а н 
К д р а т а й  Бигожин].
9

Архив  кужаттарыньщ  б1р1нде  Аккелш  мекеншен  он 
ceri3  адам  сонын  ш ш д е  Сэтбай  Шетжулы,  Мустафа 
Шорманулы, 
Иса  Шорманулы, 
Эубэюр  Шорманулы, 
т.  б.  кол  койган  колхат  сакталран.  Колхат  1853  жылдыц 
17  октябр!  кун1  дёлшш  арабша,  орысша  кара  тушпен 
жазылран, 
9 p in T e p i 
эдем!,  канша  уакыт  етсе  де  епнрш- 
мей  эдем1  сакталран.
КОЛХАТ
Bi3,  твменде  кол  койып,  ез  мергм1з,  танбаларымызды 
бердш.  Ушбухатны  казыра  Баянаулара,  Диуан  Махкаме- 
сшщ жер1  Аккелшге  араш уйлер  салып,  кешшрек eriH  ек- 
n e K in i 
болдык,  сонын бэрш 6i3  бес жылра келт1рмекш1м1з, 
есептеп:  б1зге ушбу  буйрык  болганнан  бастап.  1851  жы л­
дыц  октябрьдщ  17  кун1.
Управитель  Мустафа  Шорманулы  (мер  басылран Ш.  С.) 
Иса  Шорманулы  колым  койдым  (арабша  цол  к,ойылран) 
Эбурали  Шорманулы  колым  койдым.
Барман  Сарралдакуглы  колым  койдым.
Шокабай  Турсынбайурлы  колым  койдым.
Султанбек  Райымбеков,  (ек1  децгелек  тацба,  шамасы 
жаза  б1лмеген — Ш.  С.)  тары  да  б1рнеше  адамнын  колы 
мен  тацбасы  бар.  Осы  колхатта  «Сатпай  Шутыкович 
Сэтбай  Шетщурлы  колым  койдым»  деп  жазылран.
(К,Р  мем лекепк архив,  345-к,ор,  329-ic).
1853  жылы  колхат  жазылран  кезде  Сэтбай  30-жаста 
ед1,  бул  кужаттан  оныц  халыкка  пайдалы  игШхси  icTin 
басында  жургенш,  камкоршы  болранын  керсетед1.  Соны- 
мен  катар  бул  колхат  Сэтбай  арабша да,  орысша  да  сау- 
атты,  icTin мэн-жайын бшетш,  кез1 ашык сергек адам  бол­
ранын дэлелдейдк
Сэтбай  атаньщ колынын i3i  калган сол  6ip  эдем1  араб­
ша  жазу урпактары,  балалары,  немерелер1мен  шебереле- 
pi  ушш,  сез  жок,  кымбат  дуние.  Баянауылда,  Аккелш- 
де  Сэтбай  салдырран  араш  уйлердщ  кейб1реушщ  ip геле-  I 
pi  сонры  кезде дешн сакталран  ед
1
, каз1р  ауыл  баска жер- 
лерге Kemin,  ол  уйлердщ i3i калмаран.
Сэтбай  тустастары  арасында  кад!рменд1,  сыйлы  жан  ] 
болран.  Баянауылдын  Аккелш  шокысынын  батыс  ж ак
10

беткеш нде,  Ащы  езенш щ   бойында  С этбаевтар  мен  Ш ор- 
мановтын  ауылы  к атар  орналасканы,  аралас-куралас, 
Кудандалы-туыс  болганы  белгин.  Ш ормановтар  ата  теп - 
мен  бай,  баласы  ата  султан  болганы  баса  айтылып,  олар 
туралы   к ар а  бояумен  ж азы лы п  келдй  Тэрш леу  кезш де 
олардын  Б аянауы лдагы   ата-мекеш ,  зэул!м  агаш   уйлерк 
a c i p e c e  
ондагы  материалды к  ж эне  рухани  и гш к т е р   та- 
рихы  деректер  жойылды.  Ш ынында  Сэти  мырза,  онын 
баласы   Кушш,  Купиктен  Ш орман  (шын  аты  Ж ум абай, 
ж асы нда  киын  д ау  кезш де суырылып 
u ieu iiM  
айтатын  бол- 
ран,  сол  уш ш   Ш орман  аталран — хан  атына  коса  айты- 
латы н  ылтифат  белгйй  «ш ора»  мен  «ман»  адам   деген 
сездш  косындысы)  Баянауы л  тарихында  б ел п л к   9cipece, 
окыган,  бдлш д^  полковник  М уса  (1819— 1885)  онын  тун­
гыш  баласы  С адуакас  (1854— 1927)  Ш ормановтар  елдщ  
керкею ш е  улкен  ецбек 
e r r i ,  
онер-бШ мнщ   кам корш ы ла- 
ры  болды.
Ш орманов  эулет!мен 
Сэтбай 
баба,  И мантай 
ата, 
оларды ц  урпактары   киын  кездш :  тэрш леу,  куд ал ау  кез- 
д щ   ез1нде  де  ж аксы   каты наста,  туыстас  ниетте  болган. 
И мантай  алпысыншы  ж ы лдарды ц соцында  Нурым  Тасбо- 
латкы зы м ен  отаскан,  одан  туган  кызы  Кунше  ж астай  ел- 
ген  сон,  кеп  уакы т  баласы з  ж у р т ,  ешнш1  рет  уйленген. 
Ш орманныц  М устафасынын  баласы  К,анафия — К,аша- 
федтин  кайтыс  болды,  ж е а р   калган   ж ап -ж ас  эйел  Эли- 
ма  келш   ауы лга  кад1рш  асырган  ж ан  екен.  Осы  Элима- 
га  кырыктыц  ортасынан  асцан  И мантай  уйленген.  Эли- 
маны  Ш орман  ауылы  кы здай  узатып  берген.  Осы  6ip 
кай та  ш ац ы рак  болудыц  басы  касы нда  С этбай  карттыц 
е з
1
  болган  десед1.  Сейт1п  Сэтбай  атаныц  батасын  алган 
келш}  Э л и м а — Р азиза,  Разиз,  Каныш   С этбаевтарды ц 
анасы.  Сэтбай  ата  осы  немерелерш  
K e p i n  
барып  дуние­
ден  ©TinTi.  Элима  ез  балалары ны ц  ер  ж еткенш   кере  ал- 
мады.  Ол  1904  ж ылы  кайты с  болды.  Ж аста й   кал ган   ба- 
лал ар   И мантай  мен  Нурым  б эй б ш е  камкоры нда  болды.
С этбаевтарды ц  Ш ормановтар  ауылымен  кудандалы - 
гы  кейш де  ж ал гаскан .  М ысалы 
Разиза  И мантайкы зы  
Ш орекецдердщ   урпагы  Аужанныц  улы  Акыш ка  узатыл- 
ган.  О лардан  калган   Раш ат, 
к,аз1рде  белпл1  археолог 
Кемел  Акышев.
Сэтбай  кезш де  беделд1  адам дарды ц  6ipi  Тэта мен  ж а ­
кын  каты наста  болган  корш едь  Академик  В.  В.  Радлов- 
тыц  «TypKi  тайпалары ны ц  халы к  эдебиета  улплерЬ»  атты
11

он  томдык,  енбегшщ  казак,  фольклорына  арналран  ушш- 
uii  томдагы  «Тэтшщ  елершде  елше  айткан  коштасу  еле- 
щнде»:
...Тетелес  туран  С этбай ,
Ойнаушы  едщ  ара  деп,
Менен  жакын  бар  ма?— деп,
Мен  ■прлште  айтушы  ем:
Мын  миллионыд  кетсе де,
Тере  алдына  барма!— деп.
Тары  дурай  сэлем  дегейсщ,
Алаштын улы  Аррынра —
деген  жолдар  бар.
Жырдыц  басындары  тусшштемеге  Караганда  TaTi 
XIX  расырда 
eM ip  
сурген,  едэу1р  ип   ктер   аткарран,  ез 
KaflipiH  e3i  бшген,  тере  алдына 
бас  имеген  тэкэббар, 
адамды  жаксы  танитын  журтш ылыкка  б ел гш   адамдар- 
дын 
6 i p i   a p i  
акын  болранра  уксайды.  Б1рде 
T a T i 
К аратау 
жарындары  К,усбек  теренщ  ауылына  барран  жерде  Кус- 
бек  кысастык  жасап,  у  ж аккан  шекпен  кипзш ,  оны  ел- 
тгред1.  Ауырып  ж атканда  Аркадагы  елше  еленмен  сэлем 
жолдайды.  Сол  арнауда  да  С эибай  аты  аталады.  Тэ-п- 
Hiu  aKeci  Алтай  немесе  оньщ  руы  Алтай,  Коянды,  Ж ы- 
ланды  езендер1  бойында  Нураны  мекен  еткен  белгйп  би 
болран,  «Yui  мейрамнын  улында  Куандык  пен  Суйгадш 
жан  болмаган  таласкан...»  деген  жолдарра  Караганда  ол 
осы  руда  ce3i 
ты ц д а у л ы , 
кад!рл1  жан  болран.
Архивте сакталран  енд1  6ip  кунды дерек — Сэтбай  ата 
e M ip iH in  
с о н р ы
 
жылдары  сонау  алыстагы  ел  Сауд  Ара- 
биясындагы  касиеги  Мекке  мен  Медине  шаЬарларына 
сапар  uieryiHe  байланысты  бершген  руксатта  аты  жен!, 
паспорт  HOMepi  жэне  б е р  л ген  уакыты, 
мекен-жайы — 
Сэтбай  Сатаев  8854  31-12-1901  Павлодар  ye3i,  Аккелш 
болысы  деп  керсетшген.
Павлодар  ye3i  Аккелш  болысынан  Меккеге 
6 i p r e  
ат- 
танган  Сэтбай  Сатаев  пен  Алтыбасар  Ж ылкыайдаров 
кудандалы  туыс,  аукатты  адамдар.  Сэтбайдын  Ж эмш  
атты  баласынын  кызы  Гул мани  Алтыбасардын  0Mip  де­
ген  баласына  узатылган,  олардан  1903  жылы  М акпуза 
атты  кыз  дуниеге  келген.  М акпуза — к а з ||д е   б ел гш   жа- 
зушы  Калмукан  Исабаевтын  анасы.  Сэтбай  мен  Алтыба­
сар,  Иса  Шорманов  Меккеге  барран  жерде  ауырып  кай- 
тыс  болран.  Сейпп  сонау  алыстагы  касиети  кала  М екке­
ге 
6 i p r e  
барран 
c e p i K T e p i  
ак  жауып,  арулап  жерлеген.
12

Сэтбай  бабаньщ  да,  Кунсулу  эженщ де 
c y p e T T e p i 
жо- 
гы,  суретке  тусуге  казактар  кеп  мэн 
6 e p M e re H i, 
эрине, 
©KiHiuiTi. 
Ш амасы  мусылмандар  суретке 
T y c n e y i 
керек 
деген  угымнын  салдары.  Кураннын  орысша  басылымда- 
рын  жэне  сонгы  кездеп  казак тш ш де шыкканын  окыган- 
да  суретке  тусу,  туспеу туралы  ештене таппадым.  Табыл- 
мау  табиги  да  гой,  ейткеш  адам  келбетш  фотосуретке 
T y c ip y  
деген  кейшн 
eKi 
гасырда  гана  табылган  гылым 
жаналыктарыньщ 
6 i p i . 
Ал  мусылмандар  суретке  тусуге 
болмайды  дегещц 
6 ip  
немесе 
6 i p  
топ  пысык  шала  молда- 
лар  таратып  ж1бергенге уксайды.  Сол  угымнын 
K ecipiH eH  
каншама  тарих жогалды.
Кунсулу  эже  Сэтбай  атадан  бурын  элде  кешн  кайтыс 
болды  ма,  б ел п аз. 


жүктеу

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет