Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 17.01 Mb.
Pdf просмотр
бет45/47
Дата14.09.2017
өлшемі17.01 Mb.
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   47

озық 

техника мен 

технологияны  сатуға  бақы лау  ж асау  үшін  ш еш ім   қабылдады. 

Оларды  сериялы қ  игеруден  4  ж ы л  өткен   с о ң   Батыста  сатуға 

рүксат  етеді.  Осы  у ак ы т  іш інде  оларды   м о д ерн и зац и ялау 

қажеттігі туады.

О сы дан  б а й к а й т ы н ы м ы з,  тауар  мен  қ ы зм ет   көрсетудін 

халықаралык нарығы  бос емес,  ол монополияланған,  бақылауда 

және реттелген.

Халықаралық жүмысшы күші нарығы жүмыс күшінің сырттан 

келуімен 

(эмиграция) 

ж әне кетуімен 



(иммиграция) 

қалыптасады. 

А йты п  о ты рған ы м ы з  ү л тты қ   ш ар у аш ы л ы қтар   арасы ндағы  

жолдамалы еңбек адамы ны ң ауысуы  (миграция).



Миграция  —  бір  елден  екінші  елге  жүмыс  күші  ауысуынын 

ерекше түрі. 

О ньщ  пайда болуы  өмір  сүру деңгейінің темендігі 

мен  даму  к ар кы н ы   томен  елдерде  салы сты рм алы   тұрғындары 

дөрежесінің жоғары болуымен түсіндіріледі.  С оны ң салдарынан 

косымш а жүмыс күшін  кажет ететін интенсивті дамыған елдерге 

ауысып отырады.  Х алы қаралы қ м играциялы қ лектердің негізгі



428

елдері болып Батыс Европа мен АҚШ -ты саналады.  Батыс Европа 

елдеріне  негізгі  жұмысшы  мигранттар  легі  Ж ерорта  теңізі  мен 

Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінен келеді. А К Д І-ка негізгі жұмысшы 

күшінің легі М ексикадан келеді.

Қазіргі  жағдаңца  жұмыс  күші  миграциясының  ж аңа  бағыты 

пайда  болды.  Ол  Таяу  ж эн е  Орта  Ш ығыс  елдерінен  м ұнай 

көздерімен байыған Парсы шығанағындағы шағын мемлекетгер — 

Кувейт,  Сауд Аравиясы,  Біріккен Араб Әміріне  жұмыс  күші ауа 

бастады.

Қазіргі кезде Батыс Еуропа едцерінде  14 млн. шетел жұмысшысы 

мен олардың отбасы бар.

Арзан шетелдік жұмысшы күші үлттық байлықтың көп бөлігін 

ж а с а й д ы .  М ы с а л ы ,  Ф р а н ц и я д а   ш е т е л д ік   ж ү м ы с ш ы л а р  

қүрылысшылардың  —  80%-тін,  Бельгияда  —  50%  шахтерларды, 

Германия — 40% автомобиль зауытының жұмысшыларын қүрайды.

Еңбек миграциясының басқа түрі — ақылдылардың кетуі.  Бүл 

қүбылыс дамушы елдерге ғана тән. Күрделі жүмыспен айналысатын 

жоғарғы  квалиф икадиялы қ  мамандар  мен  ғалымдарға  жағдай 

жасалмаған.  Олардың атқарған жүмысына төлем де төмен. Ал өзге 

елдерде жоғарғы  квалификадиялы  жүмысшыларға,  ой  еңбегінің 

қызметкеріне, өнертапқыштар мен конструкторларға жақсы жағдай 

жасалынған. Олардың шетелге кетуінің басты себебі — дүрыс жағдай 

жасалып, жоғарғы еңбек ақының төленуі. Жоғарғы квалификациялы 

жұмысш ылар  мен  ой  еңбегі  қы зм еткерлерін  им порттауды ң 

нәтижесінде  индустриалды  елдер  осы  мамандарды  дайындауда 

оңдаған миллиард долларды үнемдейді.



31.2.  ҚАРЫ З  КАПИТАЛЫ Н Ы Ң  ДҮНИЕЖ ҮЗІЛІК НАРЫ ҒЫ  

Ж ӘНЕ  ОЛАРДЫ Ң ҚОЗҒАЛЫ СЫ НЫ Ң ТЕН ДЕН Ц И ЯСЫ

Халықаралық капитал  нарығы  50-ші жылдардың аяғы мен ХХ- 

шы ғасырдың  60-шы жылдарында  қалыптасты.  Қарыз  капиталы 

х а л ы қ а р а л ы қ   нары ғы ны н  п а й да   болуы   д ү н и е ж ү з іл ік  

шаруашылықтық өндірістің интернационалдануының өсуіне әсерін 

тигізді.  Капиталдың интернационализациялануы жүзеге асып,  оның 

қызмет саласы мемлекеттің үлттык шеңберінен  шығып  кетті.  Бұл 

процесс былай жүзеге  асады:

біріншіден,  шет мемлекеттерде жеке үлттық компаниялар өз 

кәсіпорындарын  нем есе  басқа  да  шаруашылық  объектілерін

429

күрайды;

екіншіден, 

әр  елдегі  капиталды н  өзара  байланы сы н дамыту 

ар к ы л ы   ж ү р гізіл ед і: 

Үлттык  компаниялар  ш етелде  озінің 

фирмаларын  күрып  кы змет  саласы   жағынан  халықаралық 

(трансұлттык)  капиталға  айналады. 

Бүл  процесс  өнеркәсіпті  ғана 

емес,  сондай-ақ банк жэне  каржы саласын да қамтиды;

үшіншіден, 

шетел кәсіпорындарының акция пакетін сатып алу 

арқылы әртүрлі елдер компанияларының капиталдары бір-бірімен 

аратасуын кәдімгідей үлғайтты;



тортіншіден, 

әр  елдегі  компаниялар  мүдделерінің  қосылуын 

олардың езара біріккен кәсіпорындарды құруымен түсіндіріледі;

бесіниііден, 

капиталды н  и нтернационализациялануы   жеке 

компаниялар байланысымен түсіндіріліп коймайды, сондай-ак басқа 

елдердегі  каржы  топтарымен  байланьгсы  аркылы  айкындалады. 

Мүндай байланыстар ағылшындар мен француздар, ағылшындар 

мен американдыкгар  каржы  топтарының арасында бар.

ХХ-шы ғасырдың 70—80-ші жылдарында халықаралық несиенің 

ерекше  өскені  баіікдлып.  соның  арқасында  қарыз  капиталынын 

халы каралы к  нары ктағы   дәреж есі  өсті. 

Қарыз  капиталынын 

халыкаралык  нарығы  екіге  болінеді  —  акиіа  нарығы  мен  капитал 

иарығы.

Акша нарығы 

— ол  кысқа  (бір жылға)  мерзімге берілген несие. 

Несие алу аркылы корпорация коммерциялык және мемлекеттік 

банктер сыртқы  мүмкіндіктерді  пайдалана отырып айналымдағы 

уакытша жетпеген  күрал-жабдықтарының орнын толтырады.

Капитал  нарығын, 

эдетте,  орта  мерзімдік  (2—10  жылға)  банк 

несиесімен жэне үзак мерзімдік  (10 жылдан астам) займмен жумыс 

жасайды.


Дүниежүзілік шаруашылыктың  интернациялануының терендеуі 

жағдайында капитал экспортының мәні өсуде.

Капиталды экспорттау қалай жүзеге асады:

а)  тікелей  инвестиция 

—  ен ер к әсіп ,  сауда  т.  б. 



салаларға 

бағытталған;

б)

 портфелдік инвестиция 

— шетелдік облигация, акция мен баска 

да  күнды  кағаздарға бағытталған;

в)  карыз  капиталыныц  орта  жэне  үзак  мерзімді  халыкаралык 

несиесі  мен  займдары, 

өнеркәсіп,  сауда  корпорациясы,  банк 



т. 

б.

қаржы  мекемелеріне бағытгалған.



430

Сурет  1.  Халыкаралык капиталды сыртка шығару түрлері

1993  жылы дамыған  елдердің  үлесіне  тікелей  инвестицияны н 

96%  және  портфеддік  инвестициянын  97%,  ал  барлы қ  дамушы 

елдерге — 4%,  нары қты қ экономикаға бағытталған елдеріне — 3% 

келді.  Қ азір гі  ж ағд ай д а  к ап и тал д ы   н егізгі  эк с п о р т т а у ш ы  

(импорттаушы да) А Қ Ш , Англия,  Франция, Ж апония,  Германия 

болып отыр.

Х Х -ғ а с ы р д ы ң   90  ж ы л д а р ы н ы н   б а с ы н д а   п о р т ф е л д ік  

инвестициялардың  халыкаралык  капитал  қозғалымының  басқа 

формаларына қарағанда үлесі күрт өзгерді (кесте 31.2. кара).



Кест е-31.2.

Халыкаралык капитал козғалысы түрлерінің өзгеруі  (%)

Инвестиция  тұрлері

1987 ж.

1993 ж.

Тікелей

36

25

Портфелдік

42

66

Басқа халықаралык

22

9

Егер  бүрын  капитал  аса  дам ы м аған  елдерге  экспортауға 

бағытталған болса , қазір сыртқы шығаратын жеке капитаддың көп 

бөлігі өнеркәсібі дамыған елдер тасылады.

Шетел капиталы 70-ші жылдардын аяғында Англия,  Франция, 

Германия жэне 



баска 

да дамыған елдерге көптен  қүйыла 



бастады.

Егер 


бүрын 

дамымаған елдер капитал имгтортерлары болса казір 

индустриалды дәрежеге  көтеріліп  капитал  экспортерлары болып 

отыр. Олар: Оңтүстік Корея, Гонконг, Сингапур,  Малазия, Кувейт, 

Біріккен Араб Әміршілігі, Сауд Аравиясы.

431


31.3.  КАЗІРГІ  КЕЗДЕГІ  ВАЛЮТАЛЫҚ ЖҮЙЕ ВАЛЮТАЛЫҚ 

КАТЫНАСТАР Ж ӘНЕ ВАЛЮТАЛЫҚ МЕХАНИЗМ

Дүниежүзілік валюталық жүйеге қазіргі кезде ұлттық валюта және 

үжымдық  резервтік  валюта  мен  оған  алтын  резерві  де  коса  енеді; 

өзара валюта кайтарымдылық шарты;  валюта паритеті мен курсының 

механизмі, валюталык шектеудің көлемі; халықаралық есептеу түрлері; 

халықаралық валюта нарығы режимі мен дүниежүзілік алтын нарығы.

Қазіргі халықаралық валюталықжүйеге халықаралық валюталық 

кор (ХВҚ) еніп, оған мынандай міндеттер қойылады: валюта курсын 

реттеу ережелерін айкындау және оның орыңдалуын бақылау, валюта 

кайтарымдылығына ықпал жасау ж әне валюталық шектеуді жою.

Халыкаралык валюталық қор (ХВҚ)  Біріккен Үлттар Ұйымының 

арнайы мекемесі болып саналады.  Бұл мекеме  1944 жылы күрылған, 

оған дүниежүзінің  160-тан астам  мемлекетгері мүше.

Халыкаралык  Валюталык  Қор  кы сқа  мерзімді  ж эне  орташа 

мерзімді несиелер береді.

Халы каралық  Валюталық  Кор  активінен  жиналған  жарналар 

(квота) құрайды.  Қордың  1978 жылы енген жаңа жарғысы алтынға 

арнайы  бағаны  жойып,  валюта  курсынын  қалкымалы  жүйесін 

макұддайды ХВҚ-ның жоғарғы органы — Басқарушы Кеңес, онын 

штаб-пәтері Вашиғіггонда орналасқан.

ХВК-ға  енетін  кез  келген  ел  өз  төлемін  валюта  түрінде  еркін 

конверциялаған валюта сатып алуға резерві мен төлем балансынын 

тапшылығы жоймайынша конверцияланбаған валюта басқа елдерге 

сатылмайды.

Халыкаралык валюта қоры енетін едцерге квотасын анықтайды. 

Олардын  квотасы:  жалпы  ішкі  өнімнің  ауқымы,  импорт  пен 

эксп ортты ң   көлемі,  алты н-валю та  резервінің  көлемі;  төлем 

балансынын сальдосымен байланысты.

Кдзакстан Республикасының ХВҚ-на кіруінен елдің дүниежүзілік 

экономикамен  интеграциялағіуын байқатады. Алайда несие бере 

отырып,  ХВК-ы  кепілдікті талап етеді және меншікті персоналы 

арқылы өз каржысының тиімділігіне баға береді.

Х В К -н ы н   эк сп о р ттар ы н ы ң   есептері  көрсеткендей,  ТМД 

мемлекеттерінің бірге алған квотасы ХВҚ-ы капитал ауқымынын 

4,76%   күрайды .  Бүл  с е н с а ц и я   р етін д е  қаб ы л д ан ы п , 

Сауд 

Аравиясымен, үлкен жетілік еддерінен соң, Ресей тоғызыншы орында



432

қалған.

Бірінші  орында,  әрине  АК,Ш~ты  ХВК,- ның  18,48%  капиталы 

иемденген.  Квота  көп  болса.  Х ВК_на  елдің  қосаты н төлемі  көп 

болады.


Қазақстан Республикасы кандай несие көлеміне есеп жасауына 

болады.  Х В Қ -ны ң  несие  ресурсына  катысуш ы  елдерге  шектеулі 

жағдай қойылған.

Х ВҚ-на шетел валютасын алуға Кдзакстан ұшін шекті мөлшері 

квотаның  125 проценттік р<  -мерін құрайды.

Қ а з а қ с т а н   Р е с п у б л ь   асы   э к о н о м и к а н ы   р е ф о р м а л а у  

бағдарламасын  жасауда  Х ВҚ-мен  ынтымақтасады.  Онын,  несие 

Қоры арқьілы қаржыландырып реформаны тереңдетуге комекгесіп, 

нарыктық қатынасқа негізделген экономиканы калыптастырады.1

Халықаралық валюта жүйесі XIX ғасырдың аяғында қальштасып, 

екі  ж иы нты қ  құрам нан  түрады:  валю талы к  каты н астар  мен 

валюталык  механизмдер.  Олар  Х В Қ-дын  комегімен  валюталык 

қатынастарды ж эне  халыкаралык валю талык келісімін  реттейді. 

Оған осы мақсатқа аймактық валюта- несие мекемелерін (банктер) 

кірістіреді.

Валюта  қатынастары  тарихында  үш  валюта  жүйесі  белгілі. 

Біріншісі  стихиялы  XIX  ғасырдын  аяғында  алтын  стандартының 

негізінде пайда болды. Алтын монеттік жэне алтын кұймалары ретінде 

стандартна сай  1922 жылға дейін өмір сүрді. Алтын монеттік стандарт 

кағаз  ақша  белгісінің  алтын  монетаға  еркін  ауысуын  камтамасыз 

етті: 

үлттық  мемлекеттің  алтын  монеталары  дүниежүзілік  акдіа 

міндетін  атқарады.  Алтын  монета  стандартты  алтын  қүймалар 

стандарты  ауыстырған  соң,  кағаз  ақш а  белгілері  тек  қүймалар 

салмағы  12,7 гр. болатын алтынға айырбасталды. Дүниежүзілік ақша 

міндетін тек алтын қүймалар аткарады.



Бірінші  дүниежүзілік  соғыстан  соң  Генуэз  конференциясында 

(Италия  1922  ж .)  алтын  ұрандык  стандартка  кешу  туралы 

халықаралық  келісімге  қол  қойылды.  Бүл  алтыны  аз  елдерге 

халықаралық сауда жасауға кепілдік туғызды.

Алтын үрандык стандартгын талабы бойынша үлтгык валютаны 

алтын күймаларға айырбастау делдал-валюга арқылы жүргізідді.

1  Каренов  Р.  М еждународны й  валютный  рынок  —  Советы  Казахстана,  1992, 

Nq

  154


433

Деддал — валюталар болса, алтын құймаларға еркін айырбасталды.

Ал  50-ші  жылдары  алтын  валюта  (алтын  доллар)  стандартынын, 

негізінде  валюта  жүйесі  калыптасты.  Дүниежүзілік  акша  міндетін 

алтынмен коса АҚШ доллары аткара бастады.  Бұл шешім 1944 жылы 

халыкаралык Бретгон-Вуд конференциясында (АҚШ) қабыдданады. 

AKJLLI доллары үш унциясы 31,1 гр. болатын 35 долларға сай келетін 

алтынға айырбасталды.

Аланда 1971 жылдан бастап АҚШ долларды алтьшға айырбастаудан 

бас тартып алтынға деген доллар бағасын арнайы түрде жойды.

Жаца дүниежүзілік валюта жүйесі  1979 жылдан бастап күшіне еніп, 

мұны Ямайкада ХВК-на катысушы елдер бекітті. Дүниежүзілік валюта 

жүйесі тарихында түңғыш рет дүниежүзілік акша міндетін алтын емес, 

үлттык валюта мен интернационалды есеп акша аткара бастады. Мүны

—  интернационалды  есепті  ақшаны  —  халықаралық  валюта  коры 

шығарды.

Казірп валюталык. жүйенің басты элементтері болып халыкаралык 

есептеулер  жатады. , Әр  түрлі  эконом икалы к  ж эне  каржылык 

тапшылығы  әріптес-елдердің  шенберінде ғана тіркеліп есептеулер 

механизмі болады. Бүл механизм Женева конвециясының чектер мен 

вексельдер  жэне  халыкаралык  сауда  қалыптасуының  қаудылар 

принципіне негізделген.

Халыкаралык есептер валюталык және несиелік қатынастардын 

жүргізілуі  әріптес-елдер  арасында  екі  жақты  сауда  және  төлем 

келісімімен реттеледі.

Халыкаралық есептеулер темендегі төлем түрлерімен 

айкындалады:

— басқаға аударылған аванстықтөлемдер;

— аккредетив несие инкассо көмегімен тауар төлемдерін атқару;

— аудару аркылы тауар мен есептерді түсіру төмендері;

— аудару 

арқылы 

жүзеге асатын мерзімі келген есептер төлемі.

Бардык төлемдердің түріне несиеленуде енеді.

Толык  шарттары  сатып  адушынын  төлем  кабілетінен  онын 

ко м м ер ц и ялы қ   өуелетінен  ж ән е  нары ктағы  

қ аж еттідігін ін  

жоғарылығымен байланысты.  Олар  шартгар арасындағы  келісімде 

белгіленеді.  Сондай-ақ,  келісімде  жіберу  орны  көрсетіліп,  сатып 

іілушыға  меншік  қүқығыньщ  берілу  мерзімі,  сатушы  мен  сатып 

алушының арасындағы трансүлтгық шығындарды белуге көрсетіледі-

Халыкаралык келісім стаңдартгары Халыкаралык сауданы жүзеге 

асыру  шарттары  кітабында  көрсетілген.  Ол  кітапты  Халыкаралык

434


сауда палатасы шығарған.

Халыкаралык  ірі  каржы-несие  мекемесіне  Дүниежүзілік  банк 

жатады.  Оған  бір-бірімен  байланыскан  4  халыкаралык  қаржы 

институттары енеді.  Олар:

—  Халықаршіык  даму  және  реконструкциялау  банкі  (ХДРБ), 

Х алы қаралы қ  даму  а сс о ц и а ц и я л ар ы ,  Х ал ы к ар ал ы к   карж ы  

корпорациясы.

Ж ан-жакты  инвестиция кепіддігінен  агентствосы Дүниежүзілік 

банкті қүру туралы шешім  1944 жьиіы шілдеде А Қ Ш -ты ң Бреттон- 

Вудс  (Нью  Гэмпшир  штаты)  халыкаралык  конференциясында 

Қабылданды.  Оған 44  мемлекеттен өкіддер катысты.  1991  жыддын 

басында  банк  күрамына  155  ел  мүше  болса,  әзінің  кызмет  жасау 

кезіңде банк 5 мыңнан астам зайымды жалпы 245 млрд. доллар іүратын 

Деңгейде берген.

Дүниежүзілік банк жүйесі  болген  барлык займның  3/4  бөлігіне 

жуығы ХДРБ-не беріліп, шамамен жылына  15 млрд. доллар қүрайды. 

Осы іс шара үшін қаржы нарығының молшері деңгейінде процент 

алынады ХДРБ-ның несиесінің көзін: халыкдралық қаржы нарығьшан 

кдрыз алужәне банкгің оз капиталы, сондай-ак онын табысы қүрайды.

Аса дамыған елдер Халыкаралык даму ассоциациясы тарапынан 

жылына 5 млрд. доллардай процентсіз займдар алуға мүмкіндігі бар.

Халыкдралық каржы корпорациясы жеке сектор жасаган жобаларды 

Косымша қаржыландырута комек жасайды.

Ж ан-жакты инвестиция кепілдігі агентствосы — экспроприация 

жағдайындағы саяси тәуекелділікті күрделі қаржьшандыруды, соғыс, 

азаматгық қабылдануларды және келісімінің бүзылуьш сактандырады.



Қазіргі валюталық жүйе—жанжакты валюталык нарыктык стандарт.

Қазіргі  валюталық  механизм  осы  кездегі  валюталык  қатынасты 

ретгеңді. Валюталық қатынастың негізгі мәні мынада:

—  валюталық  олшем  алтынмен  тікелей  байланысын  үзіп,  оның 

алтынга қатаң бағамы жойылды;

— алтын ел ішіндегі айналымда ғана емес, дүниежүзілік нарыкта да 

жалпы толем кұралы қызметін токтатады;

—  алтын  ерекше  отімді тауар ретінде ақшағада  сатылады,  ал ол 

ақшалар халыкаралык есептесулерде колданылады;

— елдер  арасындағы валюталык катынастар ендігі жерде улттык 

валютаның озгермелі курсына негізделеді.

Курстың бул кұбылысы екі фактормен;

435


біріншіден, 

дүниеж үзілік  қауы м дасты қтағы   елдердің  ішкі 

нарықтағы валютаны  сатып алу кабілеттілігін нақты күнының ара- 

катынасымен;



екіншіден. халыкаралық нарықта үлттық валютаға деген сүраным 

мен үсынымға байланысты.

КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН  ТЕРМ И Н Д ЕР

Халықарапык тауар,  қызмет жасу,  қарыз капиталы, жүмыс күші 

нарығы. жүмыс кушінің миграциясы, сауда балансы, интернационалды 

баға.  үлттык  баға.  үлттық  валюта,  валюталык  саясат,  валюталык 

катынастар,  валюталык жүйе, валюталык механизм, 

в а л ю т а л ы к  

курс, 

алтын стандарты, алтын монетгікжәне алтын девиздікстандарт, алтын 



долларлық стандарт,  валюталык  кор,  алтынды  монетализациялау, 

тікелей инвестиииялар,  портфельдік инвестициялар, арзан ақшалар, 

квоталар, проте кц и о н и з м.

САБАҚТЫҢ ҮЛГІ  РЕТІНДЕГІ  Ж ОСПАРЫ

1. Дүниежүзілік  нарык жэне оның  күрылымы.

2.  Карыз  капиталын  экспорттау  жэне  оның  қозғалысындағы 

өзгерістер.

3.  Қазіргі  валюталык жүйенің  проблемалары.

МӘНЖАЗБА М ЕН  БАЯНДАМА ТАҚЫРЫПТАРЫ

1.  Халыкаралык сауданың елді дамытудағы ролі.

2.  Халыкаралык валюта нарығының мақсаты және міндеттері.

ӘҢГІМ Е ӨТКІЗУГЕ Ж ӘНЕ  Ө ЗІН -Ө З І  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҮРАКТАР

1. Дүниежүзілік нарық,  оның күрылымын қалай түсінесіз?

2.  Қазіргі дүниежүзілік сауданың ерекшіліті неде?

3.  Халы карал ық карыз капиталы және оның күрылымы кандай?

4.  К апиталды   сы ртка  шығару:  ол  қандай  түрде  сырткы 

шығарылады және  оньгн казіргі ерекшілігі?

5.  Жүмыс  күшінін  дүниежүзілік  нарығы:  оның  миграциялык 

лектерінін бағыттарын атаңыз?

6.  Саудл  балансы 

дегеніңіз 

не?  Активті  ж әне 



пассивті  сауда 

балансын  к;иіай т\сінесіз?

?

436


О Т Ы З   Е К І Н Ш І   Т А РА У .  Қ А З ІР Г І  Ғ А Л А М Д Ы Қ  

П Р О Б Л Е М А Л А Р Д Ы Ң  Э К О Н О М И К А Л Ы Қ  Ж А Қ Т А Р Ы

32.1 ӨРКЕНИЕТПЛІКТІҢ ҒАЛАМДЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРЫНЫҢ 

М ӘНІ Ж ЭНЕ  КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

«Ғаламдык  проблемалар»  термині  алғашкы  рет  Батыс  елдерінде 

60-шы  жылдарда  пайда  болып,  әрі  карай  кең  көлемде  таратыла 

бастады. 

Оның  қазіргі  анықтамалары  сол  елдерде  алғаш қы  рет 

айтылды. Ғылыми әдебиетгерде «ғаламдық проблемалар» терминінен 

басқаларда  колданылады:  адамзаттың  ғаламдык  проблемалары, 

өркениеттіліктің  ғаламдық  проблемалары,  FTP—ның  ғаламдық 

проблем алары ,  д ү н и еж ү зіл ік   э к о н о м и к а л ы к   п р о б лем ал ар , 

субғаламдық,  әмбебаптык,  жалпы  дүниежүзілік  ж әне  басқада 

проблемалар бар. 



Ғаламдык ұғымы — франсуздың globol — жалпылама, 

латынның §1оЬфы—шар деген сөзінін қорытынды  іуындысы.

Демек,  ғаламдык дегеніміз жер шарындағы көкейтесті мәселелер 

аукымын қамту болып табылады.

Экономикалык даму мен географиялык жағдайының деңгейіне 

карамай,  ғаламдық  проблемаларға  әлеум еттік-эконом икалы қ 

кұбылыстар  мен  процестерді  де  жатқызамыз.  Олар  планетадағы 

барлық едцердің діңгекті мүдцелерін қамти отырып, дүниежүзілік 

коғамдастықтағы  мемлекеттердің  озара  әрекеттенуінің  дәйекті 

жолдарын  іздестіріп,  бұгіндері өркениеттілік адамдар тағдырының 

өмірлік  маңызы  барлығын  паш  етуде.  Ғаламдық  проблемаларға 

мыналар жатады: 

дүниежүзілік өз ара соғысты болдырмау; қоршаған 

ортаны қорғау; дамушы елдердің экономикалык артта калуын жою; 

энергетикалық,  шикізаттық,  азық-түлік  және  демографиялық 

проблемалар;  дүниежүзілік  мүхит  байлығы  мен  бейбіт  —  жағдайда 

космосты игеру;  ауруларды жою және басқалар.

Бүл проблемалар баскдру тәсілі жэне экономикалык процестердің 

ди нам икасы ,  үдайы  өндіріс  құры лы м ы ны ң  әсерім ен   тығыз 

байланысты  болып,  жалпы  экономикалы к  аспектіні  айқындап 

көрсете түседі.

Ғаламдык  проблемалардың  ерекшелігі  сол,  опың  барлығы  адам 

тағдырына  катысты  және  оны  шешуді  тоқтату  оркениеттілікті 

күйретумен бірдей немесе жердегі ондіріс кызметі мен өмір жағдайын 

деградациялау болып табылмак.

437

1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   47




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет