Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория


(бұл  үлттық  экономикадағы  қоғамдық  еңбек  бөлісіне  тән)  еңбек



жүктеу 17.01 Mb.
Pdf просмотр
бет44/47
Дата14.09.2017
өлшемі17.01 Mb.
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   47

(бұл  үлттық  экономикадағы  қоғамдық  еңбек  бөлісіне  тән)  еңбек 

бөлінісінің  өндіріс  саласымен  жіктелуі. 

М ысалы:  өндеу мен кен 

қазу  өнеркісібі,  ауыл  ш аруаш ы лы ғы   мен  өнер  к әсіп   т.б.  Бүл 

ж ағдайда жеке  елдердің терри ториялы қ мамандануы   қалыпты 

табиғи-кли м атты к ж ағдайм ен айқы ндалады .  Ал,  халықаралық 

еңбек бөлінісінің байқалуы экспорт — елдердің индустриалдык, 

ш икізатты қ ж әне  аграрлы қ бөлуінен білінеді.

Жеке халыкаралык еңбек бөлінісі дегеніміз елдердің дараланған 

белгілі  өндіріс  саласының  дайын  өнімге 

м а м а н д а н д ы р ы л у ы н  

айтамыз. 

Х алы каралы к  еңбек  бөлінісінің  бүл  түріне  жоғары 

деңгейдегі өнеркәсіптің ж іктелінуі тән.

Ерекше  халыкаралык  еңбек  бөлінісі  деп  әртүрлі 

е л д е р д і н  

дараланған  тетік,  деталь,  агрегаттар  мен  енім  компоненттерін 

дайындауды  айтамыз. 

Осы  аталған  технологиялы қ  стадиясы  - 

өндіргіш күштердің жоғары дамыған дәрежесіне сай келеді және 

ол  ең жоғарғы тип болы п табылады.

Х алы каралы к  ең б ек   б ө л ін ісін ің   аталған  ти п тер і  көбіне 

кабы сы п жатады.  Қ азіргі жағдайда  ерекш е халы каралы к еңбек 

бөлінісінің басымды болу тенденциясы аны қ байқалады. Соңдай- 

а к   о н ы ң   б а р л ы к   т и п т е р і  д е т а л д і  ж ә н е   к о о п е р а ц и я л ы к  

м а м а н д а н д ы р ы л у м е н   т о л ы қ   т ы р ы л ы п ,  ө н д ір іс   п р о ц есі 

к ооп ерац и ялан ад ы .  М ы салы ,  ам ер и к ан ы ң   «Ф орд  Моторе» 

к он церн і  күрасты руға  қаж ет  материалдарды   25  м ы ң  шетел 

ф ирм асы нан сатып алады.  О сындай ж ағдай «Рено»  (Франция), 

« Ф и ат»   ( И т а л и я ) ,  « Т о й о т а »   м е н   « Н и с с а н »   (Ж а п о н и я ) 

концерндерінде ж эне т.б.  байқалады.



418

Өндіргіш куштердің өсуі, халықаралык еңбек бөлісінщ терендеуі 

шаруашылық өмірді интернациялануына алып барады. 

Немесе елдер 

мен халықтардың арасыңдағы түрақты экономикалық байланысты 

дамытып, ұлғаймалы өндіріс процесінің ұлтгық шеңберден шығуына 

ықпал  жасайды. 

Өндіргіш  күштердің  интернационалануының  өсуі, 

оның  бүкіл  дүниежүзілік  масштабтағы  экономикалык  прогресті 

қамтаиасыз 

ету 


шеңберін артгырады. 

Халықаралық айырбас көбінесе 

түрлі елдердегі кооператингі кәсіпорындардын арасындағы тауардың 

жеткізілуін ертерек келістіретін орын түріне айналды.  Өндірістің 

кең көлімді дамуы шикізат пен жанар  майды ғаламдық деңгейде 

қамтамасыз  етуді  алға  қояды  және  өнімді  жаппай  экспортауды 

талап етеді.  Импорттық шикізат пен жанар майды түтыну АҚШ -та 

1\3  есе  қүраса,  Батыс  Еуропада  шамамен  2\3,  Ж апонияда  4\5 

шамасында.1  Кәсіпкерлер  үлттық  нарықтың  шеңбер  ауқымына 

ерекше  назар  аударуда.  Экспортқа жалпы  үлттық  өнімнің АҚШ  

пен  Ж апонияда  -  10%,  Канада,  Франция,  Германия,  Англия, 

Швеция,  Италияда -  20-25% шығарылады екен.2



Өндіргіш  күштерді  интернационаландыру  бүкіл  дүниежүзілік 

шаруашылықтың  бір-бірім ен  байланысын  тереңдете  түседі. 

Халықаралык 

е ң б е к   б ө л ісін ің   ж етістігін  қ о л д ан а   оты ры п 

Дүниежүзілік  шаруашылыққа  енетін  әрбір  ел  қоғамдық  еңбекті 

үнемдеуге  мүмкіндігі бар.  Әсіресе,  кажетті  машина,  жабдықтар, 

түтыну тауарлары, қызмет көрсету өндірісінің жаңа түрлерін жасай 

отырып,  оларды басқа да елдермен алмасуы керек. 



Халықаралық 

еңбек бөлінісінің бүкіл дүниежүзілік мумківдігін пайдалану нәтижесінде 

елдер  арасында  экономикалык  катынастар  қалыпты,  жан-жакты 

байланысгардың болуына жағдай туады.

«Ескіден  келе  жатқан  ұлттық,  жергілікті  тар  шеңбермен  өз 

өндірісінің өнімімен шектелудің орнына жан-жақты катынастар мен 

рттардың арасында бір-біріне байланысы күшейе түседі».3

Бүкіл дүниежүзілік халықаралық еңбек бөлінісі-халыкаралык 

экономикалык, түрақтылық пен әлемдегі бейбітшілікгі орнатудын 

басты факторы болып табылады.



1  Капитализм  на  исходе  столетия. 

~   М .,  1997,  78 

бет.

2  Осында,  78,80,83,91  беттер.

3  Маркс  К .,  Энгельс  Ф.  С оч.,  4  т.,  428  бет.

419

30.3.  ХАЛЫҚАРАЛЫҚ  ЭКОНОМ ИКАЛЫ К  ИНТЕГРАЦИЯ

Бірнеше улттык шаруашылыктың бірігіп аймақтық экономикалык 

жүйе кұрауын халықаралық экономикалык интеграция процесі дейміз.

Осы  интеграц и ялы к  құры лы мға  — 



Еуропалық  экономикалык 

кауымдастык  (Е Э Қ ) 

жатады. 


ЕЭК 

1957-ші жылы  күрылып,  оған 

алғашкыда  алты  мемлекет  енді:  Бельгия,  Голландия,  Италия, 

Люксембург, Франция,  Германия.

Ал,  1973-ші  жылы  торт  мемлекет  косылды:  Англия,  Дания, 

Исландия,  Греция,  1986-шы  жылы  кантардан  бастап  Испания, 

Португалия  косылып — «Еуропа он екілігі» дүниеге келді. Үлттык 

Еуропа  парламенті  кұрылып,  өз  мәжілісін  Страсбург  (Франция) 

қаласында  өткізеді.  Қызмет саласына қауымдастыктың  бюджет- 

каржы  істерін  бакылау  жатады.  ЕЭ К-ты ң  үкіметаралық  органы 

болып  Министрлер Советі жатады.  Министрлер Советінің шешімі 

серіктес-м ем лекеттің  заңдары мен  пара-пар  саналады.  Совет 

жумысының  аясына  кауымдастық  қызметінің  негізгі  сұрақтары 

толык  енеді.  Әр  мемлекеттің  басшысы  Совет  мәжілісіне  жарты 

жыл төрағалық жасайды. Торағалықтың алмасуы алфавитгік ретпен 

ауыстырьиіады.



Еуропалык  экономикалык  кауымдастык территориясында енген 

елдерден кеден  салығы  алынбайды. 

Сондықтан тауар,  кызмет ету, 

капитал мен жүмыс күші оз ара еркін  козғалып отырады.

Ж ан   б асы н а  ш а к к ан д а   азы қ -тү л ік   ондіруді  Е уропалы к 

эк о н о м и к а л ы к   қ ауы м дасты к  елдері  А Қ Ш -ты   басы п  озды. 

Энергетикалык тәуелсіздікті камтамасыз етіп, автомобиль шығаруда 

Ж апония мен А Қ Ш -ка басты бәсекелес болды.

Ал,  1967-ші жьшы 



Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің сауда- 

экономикалык тобы  (АСЕАН) 

кұрылды.  Оған алты мемлекет мүше 

болды:  Бруней,  И н донези я,  М алайзия,  Сингапур,  Тайланд, 

Ф илиппин.  Латын  Америка  территориясында  1980-ші  жылы 

сондағы елдерден ең ірі 

экономикалык сауда тобы 

курылды. Максаты

— аймактағы сауда мен экономикалык ынтымақтастықты дамыту, 

баска  елдермен  сауда-эконом икалы қ  байланыстарды  ұлғайту, 

келеш екте  л аты н ам ер и кан д ы к  жалпы  нары қты   куру  болып 

табылады.  Бул  кауымдастыкка  11  ел кіреді: Аргентина,  Бразилия, 

Венесуэла,  Колумбия,  Мексика,  Парагвай,  Перу,  Уругвай, Чили, 

Эквадор. Штаб-пәтері Монтевидо (Уругвай) қаласында орналаскан.



420

Ал,  1992-ші жылы акпан айының  17-де 

Солтүстік америка жалпы 

нарығы 

(НАФТА)  құрылды.  Оған: АК.Ш,  Канада,  М ексика елдері 

мүше  болды.  Олардың үйғаруынша:  Кағіада  — табиғи  (орманды) 

ресурстарды,  М ексика  —  мүнай  мен  арзан  жүмыс  күшін жіберіп 

отырады.

Сондай-ак,  1991-ші  жылы  желтоқсан  айында  бүрынғы  кенес 

Одағына кірген республикалар егеменді мемлекеттер  Декларациясын 

қабылдап  Одағының  Ш арты на  кол  қойды.  С өйтіп, 



Тәуелсіз 

мемлекеттер достастығы  (ТМД) 

пайда болды.

Ж аңа реформалау жағдайығіда  олардың  араларығща  қалыпты 

экономикалык  катынастар  түрі  осы  кезге  дейін  табылған  жок. 

Экономикалык  әріптестіктің  тиімді  схемасының  калыптасуын 

Еуразиялық  төртіліктің  (1996  ж.)  шартынан  байқаймыз.  Оған: 

Қазақстан,  Ресей,  Кыргызстан,  Белоруссия елдері енді. Кеден одағы 

қүрылды.  Бірігуідің нәтижесі өз жемісін беріп к ел ед і.



30.4.  ҚАЗАҚСТАН  ХАЛЫҚАРАЛЫҚ  ЭКОНОМИКАЛЫҚ 

КАТЫНАСТАР  ЖҮЙЕСІНДЕ

Қысқа мерзім ішінде Қазақстанды егеменді тәуелсіз мемлекет 

ретінде дүниежүзіғіің  120-дан  астам  елі  мойындады.  Минерадцы 

ресурстарға бай Қазақстан шетел капиталын езіне тартып,  150-дей 

біріккен кәсіпорын қүрылды.  Соңғы үш жылда (1995,  1996,  1997) 

инвестицияның келуі 2 есе өсіп,  282 млн.  жуық доллар қүрады.



Өнеркәсібі  дамыған  елдермен  (АҚШ ,  Германия,  Үлыбритания, 

Франция, Жапония, Оңтүстік Корея т.б.) халықаралық экономикалык 

қатынастарды  дамыту  жүзеге  асуда. 

Осындай  игі  істер  АСЕАН 

елдерімен, әсіресе — Индонезия, Малайзия, Сингапурмен жасалуда. 

Ынтымақтастық Таяу жэне  Орта Шығыс едцерімен дамуда. Оларға: 

Түркия, Иран,  Сауд Аравиясын жатқызамыз. Ресей,  Өзбек, Кырғыз 

елдерімен экономикалык катынастар басым бағытгар үстауда. Еуропа 

эконом икалы к  одақ  елдерімен  Қ азақстанны ң  экон ом и калы к 

қатынаста болуы үлкен стратегиялық мүдделілікті байкатады.

Дәстүрлі экономикалык қатынастарды  Казакстан барлык ТМ Д 

елдерімен және Шығыс Еуропамен жалғастыруда.

Қытаймен өзара үзак мерзімді катынас жаңа деңгейге кетерілді. 

Қазақстан қазіргі кезде дүниежүзіндегі 60-тан астам елдермен сауда 

қатынастарын жүргізуде.

421


Қазакстан  экон ом и каны   реформалауда  шетел  капиталын 

бәсекелестік негізде тартуды алға коюда. Ол экономиканың күрделі 

мәселесін  шешіп  қана  коймайды,  жаңа  технологияны  әкелуді, 

экспорттык өнімнің  бәсекелік кабілетін  арттыруды  көздеп,  ішкі 

нарыкты өзімізде шығарылған тауар мен толтыруды мақсат етеді.

Жоғарыда 



атап  өткеніміздей, 

экспорттық 



өндірісті  дамыту 

Казақстанда басым бағыттарға ие болуда.  Казакстан Республикасы 

ТМД елдерімен кең көлемде экономикалык байланысгар жасап келеді. 

Мысалы,  1996 жылы достастық елдерге экспорт 55% болса, импорт 

74%  болған  екен.1 

Демек,  республика  үшін  негізгі  серіктес  болып 

ТМД елдері жатады, онын ішінде біріншісі -  Ресей. 

Республикадағы 

экспорттык күрылымның негізін  ірі-тонналық өнімдер — мүнай, 

астык, кемір, руда және концентраттар, қара металл прокаты, мыс, 

мырыш,  қорғасын  күрайды.  Осы  өнімдерді  алыс  ж акка  тасу 

экономикалык  жағынан  тиімсіз,  себебі  оларды  қымбаттатып 

жібереді. Сондыктаі і Кдзакстан үшін таяу көршілермен сауда-саттык 

жасау пайдалы.  1997-ші  жылы  қаңтар айында 



ТМД 

елдер үкімет 

басшыларының мәжілісінде интеграциялык даму бағдарламасыньщ 

жобасы каралды.



Тужырымдамада  интеграциялык  процесті  дамытудың  мынандай 

принциптері  каралған: 

кеден  кедергілерін  жоюуы,  салык,  акциз 

алымын төмендету, отандык тауар өндірушілерді қорғау шараларьш 

жасау. 


Осы процестерге — «микродеңгейдегі интеграция» деген айдар 

тағылды.

Ш аруашылык  субъектісінін  әр  түрлері  осы  аталған  негізде 

«микродеңгейдегі интеграцияны» жүзеге асырады.  Бұл Ресей мен 

Казакстан жобасында тәп-тәуір өткерілмек. Біріккен кәсіпорындар 

мен каржы-өнеркәсіп топтары қүрылып, керек жобадарды мүнай 

өндіру жэне газ салаларында, көмір ендіру, машина қүрылысында 

өткеру жүзеге асырылуда.

КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН ТЕРМ ИНДЕР

Дүниежүзлік шаруашылык, индустриалды едцер, жаңа индустриалды 

елдер, мүнай өндіруші елдер, халықаралық еңбек бөлісі, 

өнеркәсіггп 

интернационализациялау, халықаралық экономикалык интеграция.



1  Интеграция:  Соглашений достаточно-нуж ная действенная  программа.  Каз. 

правда,  27  кантар,  1997  жыл.

422

САБАҚТЫҢ ҮЛГІ  РЕТІН Д ЕГІ Ж ОСПАРЫ :

1.  Бүкіл дүниежүзілік шаруашылык және оны ң қазіргі дәуірдегі 

даму ерекшелігі.

2.  Өндіргіш күштер мен өндірісті интернационализациялаудың 

жодцары.

3.  Әлемдегі қазіргі экономикалы к интеграция:  олардың даму 

теңденциясы.

МӘНЖАЗБА М ЕН  БАЯНДАМА ТАҚЫ РЫ ПТАРЫ

1. Халықаралық экономикалык тауар айырбасындағы мамандану 

мен кооперация.

2.  Дүниежүзлік шаруашылықтағы трансүлттық копорация мен 

трансүлттық банкілер.

Ә Ң ГІМ Е  ӨТКІЗУГЕ Ж Ә Н Е Ө З ІН -Ө З І БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҮРАҚТАР

1.  Дүниежүзілік шаруашылык, оны қалай түсінесіз? Оньщ ерекше 

тетігі мен даму дәуірі қандай?

2.  Х алы қаралы қ  еңбек  бөлісі,  ол  дегеніміз  не  және  оны ң 

маңыздылығы каңдай?

3.  Дүниежүзілік шаруашылыктың қалыптасуы XVI-шы ғасырдың 

аяғында бастадды. Үлтгық мемлекеттің феодалдык шеңберін кандай 

экономикалык күш бүза адцы?

4.  ХХ-шы ғасырдьщ басында дүниежүзілік шаруашылықка өзінің 

салалық дамуымен қандай мемлекеттер енді?

5.  Қазіргі жағдайда дүниежүзілік шаруашылык дамуы кандай 

ерекшелігімен сипатгалады?

6.  Өндіргіш күштерді интернационализациялау: ол дегеніміз не?

7.  Өндірісті  интернационализациялауға  қандай  объективті 

себептер алып келеді?

8.  Трансұлтты қ  корпорация  (ТҮК),  оны ң  экон ом и калы к 

табиғатты қандай?

9.  Макро-микро-деңгейдегі интеграция дегеніміз не?

423


О Т Ы З   Б І Р І Н Ш І   Т А Р А У .  Д Ү Н И Е Ж Ү З ІЛ І К  

С А У Д А   Т Е О Р И Я Л А Р Ы   Ж Э Н Е   Х А Л Ы Қ А Р А Л Ы Қ  

Э К О Н О М И К А Н Ы   Б А С Қ А Р У Д Ы Ң   Т Ү Р Л Е Р І

31.1.  ДҮНИЕЖҮЗІЛГК САУДАНЫҢ  М ӘНІ,

TYPJIEPI Ж ЭНЕ  КҮРЫЛЫМЫ

Мемлекеттер өзара неге сауда жүргізеді? Осыған деген талпыныс 

жауапты  біз  эконом икалы к  теория  окілдерінің  классикалык 

мектептерінен  табамыз.  Оларға:  А.  Смит  (1723—1790  жж.)  жэне 

Д.  Рикардо  (1772—1823 жж.)  жатады.  А.  Смит  1776 жылы: 

«Дүрыс 

ойлайтын  отбасы  атасыныц  негізгі  қағидасы  — үйде  арзанға  сатып 

алуға болатын  нәрсемен ешкашан айналыспа, ондірме» 

— деген екен. 

Бүған тіпті  накты жауапты Д.  Рикардо  1817 жылы шығарған «Саяси 

экономим жоне салык салудың бастамасы» еңбег інде айтқан.  Мүнда 

Д.  Рикардо халыкаралык маманданудың пайдалылығын екі мемлекет 

арасындағы  катымасын  гүсіндірген.  Олар  шартты  түрде  — азык- 

іүлік және киім-кешек оіщірген. Осы мысалдың негізінде Америка 

мен  Еуропаның  арасындағы  сауданың  өзара  пайдалылығын 

дәлслдеген. Долірек айтсак

Д- 


Рикардо салыстырмалы артықшылык 

немесе  салыстырмалы  шығын  ондірісі  теориясын  жасады.  Осы 

теория халыкаралык сауда практикасы мен экономикалык ғылымда 

кеңінен  қолданылады. 



Халыкаралык еңбек болінісі дүниежүзіндегі 

мемлекеттер  арасындағы  тауар  айырбасынын  арасындағы 

экономикалык негізі болып табылады. 

Халыкаралык еңбек бөлінісі 

кейбір  елдердің  мамандануымен  байланыстырып,  сонда  тауар 

ондіруге қалыптасқан дүрыс жағдайлармен түсіндіріледі.  Мысалы, 

Жапонияда аудио-және видеотехниканы шығаруға дүрыс жағдайлар 

калыптаскан.  Бүл  елде жоғарғы  квалификациялы қ арзан жүмыс 

күші жэне  аудио-видеотехника шығару үшін өндірістік база бар.

Австралияда ауылшаруашылык өнімдерін ендіруге жақсы жағдай 

калыптаскан.  Онын  ішінде  ет,  жүн,  астық  өндіру  алғы  орында 

түр.


Бразилияда  табиғи-климаттық  жағдайдың  өзі  кофе  өндіруге 

бейімделген. Ал АҚШ ,  Германия, Италия, 



Францияда 

автомобиль, 

ауылшаруашылык  машиналары,  химикаттар  ж әне  т.  б.  өндіріс 

процесіне  дүрыс  жағдайлар  калыптаскан.  Дүрыс  калыптаскан 

техникалык, ендірістік табиғи-ктиматтык жағдайлар бүл елдер үшін 

белгілі  өнімді  оте  аз  шығынмен  өндіруге  мүмкіндік  жасайды.

424


Халықаралық өзара сауда кейбір елдердің белгілі 

өнімді 

өндіруге 

мамандануын қалыптастырады.  Бұл өнімді жоғарғы тиімділікпен 

өндіріп, өздері шығара алмайтын басқа тауарға айырбастайды.

Қ азақстан   Республикасы нда  дұрыс  қ ал ы п тасқ ан   т а б и ғ и - 

климаттық жағдай ТМ Д елдеріне астық, ұн, жарма,  ет өнімдерін; 

көмір, қара, түсті метадцарды жіберуге болады жэне олардан балык, 

машина,  аудио-видеотехника  т.  б.  алуға  әбдён  мүмкін.  Қазіргі 

сыртқы саудада қалыптасып отырған басты сипат оны ң қүры лы - 

мындағы өзгерістер.  М ашина, жабдықтар, химиялық тауарлармен 

сауда жасау қарқынды өсіп, шикізатпен саудаласу қыскарып келеді.

Қазіргі FTP дүниежүзі нарығында сауданың тіпті жаңа түрлерін 

қалыптастыруда. Мысалы айталық: патент саудасы, лицензия мен 

(ашқан жаңалықты белгілі уақытқа пайдалануға берілген рүқсат) 

сауда, техникалық тәжірибені саудалау — «ноу-хау».

Бүгінгі жағдайда барлық елдердің экономикасы  халықаралық 

саудамен байланысты. Тіпті экономикасы шалқып дамыған елдердің 

өзі де  солай.  Мысалы,  А Қ Ш -ты ң  экономикасы   басқа  елдерден 

мына өнімдерді импорттаумен байланысты:  банан,  какао,  кофе, 

ш эй,  никель,  қалайы,  табиғи  каучук,  алмаз  ж эне  т.  б.  өнімдер. 

Сонымен катар А Қ Ш  сыртқа мынаны шығарды: химия өнімдері, 

әртүрлі  ж аб д ы қ тар ,  авто м о б и ль,  ү зақ   м ерзім д і  тауарлары  

(тоңазытқыш, шаңсорғыш),  асты кж әне т. б.

Бір сөзбен айтсақ, халықаралық сауда — екі жакты қозғалысы 

бар көше сияқты қүбьшыс.

Сыртқы  сауда  —  тауарды  әкелуден  (импорт)  және  шығарудан 

(экспорт)  қүралады. Әрбір елдің сыртқы саудасының нәтижесі сауда 

балансынан  көрінеді.  Егер шығарылған тауар қүны әкелінген тауар 

күнынан артық болса активті сауда балансы дейміз. Керісінше болған 

жағдайда  пассивті сауда балансын күрайды.

Қазақстанның сыртқы сауда айналымы (экспорт пен им портш н 

қосындысы) және тауарлар мен қызметтерді сыртқа шығару және 

ішке әкелу туралы мәлімет 31.1-ші кестеде керсетілген.



Кест е-31.1.

Сыртқы сауда айналымы

1993

1995

1998

Экспорт

3277,0

4974,4

5338,9

Импорт

3685,8

3781,0

4241,7

Сальдо  (актив  +, 

пассив -)

-408,8

+1193,4

+1097,2

425

Қ азақстанны ң  сырткы  сауда  динамикасының  күрт  өзгеруіне 

мұнай өнімдері,  кара ж әне түсті  металлургия өнімдеріне бағаның 

төмендеуі эсер  етті.  1998  жылы  алдыңғы жылдың көрсеткішімен 

салыстырғанда экспорт  16% пайызға төмендеді.  Бірак импорттық 

түсім онша өзгеріске ұшыраған жоқ.

Сауда балансы пассивті болғанда мемлекет айырманы алтынмен 

жабуы  керек  немесе  несие  алуға  отініш  жасайды.  Сондықтан да 

әрбір мемлекет сыртка тауарды көп шығарып, аз тасуға бейімделеді. 

Бұл тауар балансының активті болуын керсетеді. Мемлекет импорпы 

түсіру ұшін қорғау іс әрекетіне кошіп, тасылатын тауарларға жоғарғы 

корғау салығын колданады немесе арзан акша саясатын іске қосады. 

Әдетге, АКДІ-ты озінің сауда әріптесі Жапонияға осылай жасайды. 

Себебі Ж апония АҚШ  нарығын арзан автомашина, тоңазыткыш, 

аудио- және  видеотехникаға толтырып тастады.

Шартты түрде:  1 доллар — 1 теңгеге тең делік. АҚШ  Жапонияға 

•тоңазыткыш  тасыса,  Ж ап они я  А Қ Ш -қ а  транзистор  тасиды. 

Тоназыткыштың  шартталуына  100  долл.  тең,  ал  транзистордың 

шартты  күны  100  иен болмак.  Шетел тауарларының легін токтату 

үшін АК.Ш «арзан» ақша саясатын ендіруге келісіп,  озінің үлттык 

валютасын,  иеннің долларға катынасы екі есе болған. Бүл жағдайда 

1  долл.  Ж апонияда  0,5  иен  ғана  береді.  Оңда  А Қ Ш -та  иенге  екі 

долл.  толеуге  тура  келеді.  М ынаны  түсіну  қиын  емес:  Америка 

тоңазытқышы  Ж апонияда  50  иен  болып,  оны  Ж апонияда  шын 

пейілмен сатып алады.  Ал,  Ж апония транзисторының бағасы екі 

есе  ө сіп ,  а м е р и к а н д ы қ т а р   үш ін  200  долл.  саты лады .  Бүл 

америкаңдықтардың қымбар жапон транзсторын сатып алу пейілін 

барынша тарылтады.

Сауда  кедергілерінің  ауқымы  көп  және  бұған  мыналар  енеді: 

сырттан әкелінетін тауарларға жоғарғы салымдар, ұлтгык валютаның 

девальваииялануы,  сыртқа шығаратын тауарларға квота,  экспортқа 

еркін  шектеулер.  Мүның барлығын протекционистік шаралар дейміз 

немесе мемлекеттін экономикалык саясаты. Бүл аталған саясат ішкі 

нарыкка шетел тауарларының еніп кетпеуіне бағытталған.

Халыкаралык нарык қазіргі жағдайда үщ негізгі бағытты құрайды:

-  тауар мен кызмет корсету (ақпарат нарығын косканда);

-  жүмыс күші;

-   карыз капиталы.

Халықаралык  нарықта  тауарлар  интернационалдык  куннын

426


негізімен байланысып,  ал орташа қоғамдық қажетті интернационалды 

жүмыс уакыты шығынымен анықталады. 

Елдің ез ішінде өндірушілер 

көп  шығьгндар  жүмсай  отырып,  пайданы  орташа  мөлш ерден  аз 

табады. Ал оте аз шығындар жұмысындағы — косымша пайда табады. 

Халыкаралык  нарықта  да  өндірушілер  жағдайды  осылай  кім нің 

шығындары  орташа  интернационаддык  деңгейден  томен  болса 

соғүрлым өз тауарын экспортгаудан оте жоғары табыс табады.

Дүниежүзілік  кауымдастык талабына  сай  калыптаскан,  сауда 

жэне тариф бойынша халыкаралык басты Келісім (ГАТТ) бар. Бүл 

келісім  1948 жылы каңтардың 1-де күшіне еніп, алғашында дамыған 

еядердің өзара өнеркәсіп тауарларьш саудалауда кедендік кедергіперді 

жоюын мақсат етіп жэне сауда саттық шектеулерді алып тастады. 

Кейінірек келісім баска да дамымаған елдерге таратылды.  Ол елдер 

шикізат өнімдерін  өндіріп үсынудың басты  түлғасы  болып отыр. 

Басты өнім — мүнай және халықаралық нарыкка азық-түлік шығару 

болыптүр.

Халықаралық еңбек бөлінісі мен өнеркәсібі дамыған елдердің 

позициясын нығайту өнеркәсіп онімдерін айырбастаудың осуіне 

алып  келеді.  Халықаралық  саудада  шикізат  тауарларының  үлес 

салмағының кемуі,  қазіргі ондірісте шикізат ролі кемуінің жалпы 

теңденциясын  байқатады.  ҒТ Р-ны ң  дамуы  жаңа  технологияны 

Қолдануға  әкеліп  шикізатка  шығындарды  ж эне  дайы н  өнімнің 

мөлшеріне  энергияны  қысқартты.  FTP  сауданың  калы птаскан 

түрлерінен  басқа түрлерін де тудырды.  Оларға: техникалық білім, 

техникалық іс-тәжірибе, технологиялык процесс пен лицензия мен 

патентгер жатады.

Сауда жэне тариф бойынша халыкаралык басты Келісім (ГАТТ) 

1948 жылы 1-иіі қаңгардан халыкаралык сауданьщ бейтарап дамуына 

ықпал жасады.  Алайда  монополиялану деңгейі  әлі  жоғары  емес, 

себебі  дүниежүзілік  экспорт  пен  импорттың  жүзден  бір  бөлігін 

трансүлтгық корпорация (ТҮК) жүзеге асырып оның едәуір бөлігін 

монополиялап алған. Американың «Бизнес интернэшнл» зерттеу 

фирмасының «Корпорация жоғарғы және  1985 жылғы дүниежүзілік 

нарық» деген баяндамасында: «Корпорацияньщ жүмыс жасауындағы 

негізгі принцип мынау: дүниежүзін өз нарығы ретінде қарап,  олар 

өндірісті үйымдастыруды ж әне орналастыруды,  сондай-ақ өнімді 

өткізуді жүзеге  асырды.  К орпорацияны ң  үлттык саяси  шекараға 

мән бермейтіні сондай,  уақыт пен  орын  канш алы қты  қажет етсе

427


соншалықты жүмыс аткара береді». Трансүлттык корпорация (ТҰК) 

дамушы елдердің барлык экспортының 50%-тен 70%-ке дейінгісін 

бакы лап отырады.  Қ азіргі  кезде  ТҮ К арқы лы :

50-ден 60%-ке дейін  — кант,  ф осф орит;

70-тен  75%-ке дейін  — күріш,  каучук,  калай ы ;

8 0 -шы 85%-ке дейін  — ш ай,  боксит,  мыс;

85-тен  90% -ке  дейін  —кофе,  м ақта,  тем ек і,  темір  рудасы, 

мүнай;


90%-ке дейін — аудио-видеотехника ж эне ж еке компьютерлер 

етіп  отырады.

Осының барлығы жоғарғы монопольды түрде үстемдік жасауға 

ы қпал  етіп,  ш ығарған  өнім ді м о н о п о л и я л ы к  бағам ен  өткізеді. 

Дамушы елдердін талабы бойынш а  1974 жылы  БҮҮ-ның арнайы 

сессиясы ТҰК-нын іс-әрекетін карастыратын универсадцы кодекс 

жасауға  шешім  қабы лдап,  ол  ко р п о р ац и я  кы зм етін  реттеп 

отыруға бағытталмак.

Сауда жэне тариф  бойы нш а халы каралы қ басты Келісіммен 

(ГА ТТ)  б а сқ а   д ү н и е ж ү з іл ік   к а у ы м д а с т ы қ т а   э к с п о р т т ы к  

бақылаудьщ  (1942-ші ж ы лдан)  халы каралы қ координациялы к 

комитеті  бар  (ш таб  пәтері  П ариж де).  Бүл  комитетті  құрудын 

басты  инициаторы АҚІН  болды.  Батыс елдері 


Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 17.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   47




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет