Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория


Коэффициент көп болса, онда табысты үлестірудің тепе-теңсіздігі



жүктеу 17.01 Mb.
Pdf просмотр
бет43/47
Дата14.09.2017
өлшемі17.01 Mb.
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   47

Коэффициент көп болса, онда табысты үлестірудің тепе-теңсіздігі 

жоғары болады.

1 0 0


-

Е

Лоренц қисығы 

(накгы үлестіру)

Отбасы  саны,  %

и 

20 

40 

60 

80 

100

Сурет 29-2. Лоренц қисығы.

407

Тепе-теңсіздік мәселесімен кедейлік тікелей байланысты. Адамның 

кедей  немесе  кедей  еместігін  қалай  аныктауға  болады?  Мүны 

анықтау үшін кедейлік көрсеткішін колданады.  Ол табыс деңгейінін 

айнасы.  сонды қтан  минимальды  өмір деңгейін  сүйемелдеу үшін 

қажет:  Кедейлікті  аньіктаудын  негізіне  отбасы  шамасы  (қанша 

адамнан түратыны) жатады. АҚШ -да  1990 жылы кедейлік көрсеткіш 

бір адамнан түратын отбасына жылына 7777 долларға бағаланған, 

екі адамға —  10426 долл.,  үш адамға — 13078 доллар, төрт адамға —

 

15730 доллар болған. А Қ Ш -да барлық түрғындардың  13,5%-дайы 



немесе  шамамен  33  миллиондай  адам  кедейлік  кейіпін  киген.1 

Казакстан Республикасы статистика комитетінің мәліметі бойьшша, 

республиканың 64% түрғыны кедейлік деңгейінде трады.

Отбасы шығыңдарыи (бюджетін) статистикалык зерттеу негізіңде 

неміс экономнст-ғалымы Эрнст Энгель (1821-1896 ж ж ., сол кісінін 

есімімен аталады) ол мынандай зандылықты ашқан:  азық-түлік сатып 

алуға  арналған  түрғындар  табысы  бөлігінің  сол  табыстың  өсуіне 

байланысты  кагьшасы,  жалпы  табысқа  кемиді.  Әр  елдегі және  әр 

жылғы статистикалық мәдіметтерді талдап, ол мынандай корьггындығьі 

келген:  отбасының  табысы  көп  болса,  онда  «төменгі  рангтағы»  “  

азык-түлік тауарын  алуға  шығынды  аз жүмсайды. 

Энгельдін сөзін 

келтірейік: «Әртүрлі бюджетті зерттеу табыс аз болғанда, онынкөп 

бөлігі тамакка  кететіндігін ғана  көрсетіп  койған  жоқ,  сондай-ак 

тамактанудың төмен дәрежеде екендігін байқатты; табыс аз болған 

сайын,  оньщ көп белігі физикалы қ (күш-куат)  мәніне жүмсалады 

және рухани дамуға аз қалатындығын көрсетті».

Осы зандылық кейінірек «Энгельдің бірінші заңы» болып аталды. 

ХХ-шы ғасырда статистикалык зерттеу материалдары көрсеткендей, 

бүл заң тек бай жэне кедей отбасыларына ғана емес, сондай-ак бай 

ж эне  кедей  елдерге  де  қаж еттігін  дәлелдеді.  Демек,  тамакка 

жүмсалатын отбасы шығындарының үлес — мөлшерінен, адамнын 

әлаукаттылығы  денгейін  байқауға  болады.  Бүл  көрсеткіш  казір 

халыкаралык статистикада қолданылады (егер отбасы табысынын 

50% тамакка жүмсалса, ол кедей саналады).



Кеңестік  бюджет  статистикасынан  алынған,  бүрынғы  К С РО 'й 

арналған  1988 

ж ы л ры


 

Энгель қисығы 29-3 суретте көрсетілген.

1  Рыночная 

экономика: 

I  т.,  2  б өл ім . 

Макроэкономика 

М .,  СОМИНТЕК, 

1992,  226  бет.

408

К едейлік  деңгей ін   төм ендету  үшін  м емлекет  мы нандай 

шараларды  қабылдауы  керек:  кадрларды  дайындау  және  кайта 

дайындаудың  ұлғайтылған  бағдарламасы,  түрғындардың  жеке 

топтарын әлеуметтік қорғау механизмін жасау және табыспен аз 

камтамасыз  етілген  тұрғындар  тобын  қолдау  бағдарламасын 

қаржыландыру.

салықтар

туысканға және басқаларға кемек 

сақталған немесе сақтық акшалар 

қызмет көрсету 

өнеркәсіп тауарлары 

Азық-түлік

ту­

ты­


ну

лар


табыстар (долл./ай)

Сурет  2 9 -3 .  Бүрынғы  К С РО -ға  арналған  Энгель  қисығы, 

1988 ж.

Мамандар мен  ғалымдар кедейлікпен күресудің калыптасқан 

тұжырымы  жок.  Кейбір  экономистер  (Дж.  Кейнс  ж әне  оның 

ізбасарлары )  ж оғары дағы   ш араларды   үлғайтуды   ұсынады . 

Неоклассиктер ~  кедейлікпен күресудің бағдарламасын кыскартуды 

үсынады,  себебі  мүндай  бағдарламалар  мемлекеттік  бюджеттің 

күйзелісін күшейгеді.

Н ар ы қ   ө зін ен   өзі  табы сты   әд ілетті  үлестіре  алм ай д ы . 

тұрғындардын  әлеуметтік  қорғалуын  қамтамасыз  етпейтіндігі 

белгілі.  Сондықтан  да  табысты  үлестіру  аясында  мемлекеттің 

араласу қажетгілігі туады.  Мемлекет табысты мемлекеттік бюджет 

арқылы  қайта  бөлуді жүзеге  асырады.  Н ары кты к  экономикасы 

Дамыған  елдерде  м ем лекеттік  ж и ы н ты к   ш ы ғы ны   арасы нда 

әлеуметгік қажеттіліктер үлесінде  кадрлар  дайындау шығындары 

және қайта дайындауға (ЖҮО-нің орташа 5%-ы) елеулі орын алады. 

Бүл  қазіргі  өндірістің  ж аңа  техн ологиялы к  базиске  етуіне 

байланысты сапалы жаңа жүмыс күшіне объективті кажеттіліктен 

туған.


409

29  5  К Ө ЛЕҢ КЕЛІ  Э К О Н О М И К А Н Ы Ң   ТАБЫСТАРЫ ЖӘНЕ 

О Н Ы Ң   ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШ ЕЛІГІ

Табыстарда  дифф еренциялауды н  нақты  жағдайын  анықтау 

колснкслі экономика саласындағы енбексіз габысгар мәселесін караулы 

талап етеді. Экономикалык әдебиетгерде әзірше «көлеңкелі экономика» 

үғымын аныкгаудын калыптасқан кезкарасы жок. Кейбір экономистер 

«көленкелі экономика» күрделі жиыгаык әртүрлі өндірісгік қатьшастар 

десе,  баскалары оны арнайы  бакылау мен есептеуден жасырынған 

экономикалы к  кызмет  түріне  балайды,  үшіншілері,  «көлеңкелі 

экономиканы»  барлык  кызмет  түрлерімен  байланыстырып,  оньщ 

әлеуметтік  және  деструктивті  кажеттіліктерді  қанағаттандыруға 

бағытталғанын  айтып,  адам  бойындағы  жағымсыз  іс-әрекетті 

байкатады  (қару 

и іы ғар у м ен  сату,  наркотиктер

 және  баскалары.) 

Айтылған  кезкарастар  кәдімгідей  нанымды,  объективті  накты 

қатынастарды  корсетеді,  бірақ  мәселенің  бір  аспектісін  ғана 

қарастырады.

Шынында  келеңкелі  экономиканы  жалпы  түрде  қоғамда  еш 

бакылауға  келмейтін  кызмет  корсету  мен  тауарлы  -  материалдык 

күндылыктарды  оңдіру,  бөлу,  айырбастау,  түтынумен  анықтауға 

болады. Ол өзіне шаруашылык ережелері 

мен 

нормативтік қүжатгарда 

баяндалғаннан мүлде баска және аныкталмаған, регламентгелмеген 

экономикалык кызмет түрлерін бойына сіңірген.1  Басқа да халык 

шаруашылығы секторы мен катар, көлеңкелі экономика 

салыстырмалы 

түрде эко



номмканың

 жеке секторы болып табылады. Шаруашылык 

жүйесіне байланыссыз-ак ол барлық елдерде емір сүруце. Саралшынын 

бағалауынша, жалпы үлтгық өнімде оның үлесі шамамен 



Италияда 

20-30%.  Норвегия  мен  Ш вецияда  6-17%,  АҚШ -да  8-14%,  Канада 

мен Францияда 5-8% арасында болады. Қазакстан Республикасында 

«келенкелі экономика» аукымы туралы біркелкі мәліметжоқ. Кейбір 

мәліметтерде  — 22%  колемінде  көрсетіледі.  Шетел мамандарыньш 

бағалауынша,  бүрынғы  КСРО  «көлеңкелі  экономикасы» 



дамыған 

дүние  жүзіндігі  20  елдің  санатына  енген.  Олардың  есептеуінше, 

«көленкелі»  секторда  жалпы  үлттық  онімнің  5-7%  өндіріледі- 

«Көленкелі экономиканың» мүндай ауқымы мемлекетгік 



меншіктщ 

монополист

 болуы аркасыңда жүзеге асқынаны түсінікті.



1  Головин 

С.Д. 


«О  классификации  явлений теневой эконом ики». 

МГУ. 


Серия 

Э коном ика,  1992,  № 1,  40  бет.

410


А л ғаш қ ы   р е т   б ұ р ы н ғ ы   С о в е т   О д а ғ ы н д а   « к ө л е ң к е л і 

экономиканьщ»  масштабын  елеу XX  ғасырдың  70-ші  жылдары 

жүзеге  асырылды.  «Көлеңкелі  экономиканы»  зерттеумен  80-ш і 

жылдары  әртүрлі  ғылыми-зерттеу  институттары  мен  үйымдары 

айналысты. Алайда қазіргі уақытқа дейін «Көлеңкелі экономика» 

мәселесі мемлекеттік органдар тарапынан еліміздің ешбір ғылыми 

мекемесіне талдаудың оқшауланған объектісі ретшде қойылмады. 

Оған қарамастан «кәлеңкелі экономика» арнайы қан жүиесі сияқты 



халык 

шаруашылығының барлык аясын қамтып отыр.

XX гасырдын 80-ші жыдцардьщ басыңда кейбір едцердің парламент 

мен үкіметінде көлеңкелі экономиканы таддау үшін арнаиы жұмыс 

тобы күрылды. Мысалы, Австрияда  1984-ші жылдан бастап осындаи 

топ жүмыс істеуде. Олар келеңкелі экономиканың емір сүру аясын, 

көлемін жэне даму тенденциясын талдайды. Ондай топ  ранцияд  , 

Англияда,  Портуталияда,  Голландияда  қүрылған.  АҚ 

д 

мәселемен айналысатын ғылыми үйымдар мен жеке зертгеушш 



ірі  қаржы  бөлінген.  Қазақстан  Республикасы  басқа  слдерд  и 

тәжірибесін зерттей отырып,  сондай күрылым күруы кажет. 

басты мақсаты келешекге халықаралық стандартка саи «көле 

экономиканы» бақылау мен есегтгеудің масштабын кальінгастьру 

Біздің республиканың  экономикасына бешмделіп  * 

экономика» күрылымына төмендегідей элементтер 

болуы

ретінде карастыруға болады: 



а) жалған 

(жалған кұнны 

емес

жене ресми экономика шеңберіндегі түтыну күны), 



.  ,•

(регламе нттелмеген және азаматгардың анықгаш аған № ам евдк

әрекетін) кдмту); 

б) формадцы емес 

(ресми э к о н о м ^ э к о н о м и к а н ы  

емес байланыстарды коддауға непзделген және р 

япнайы


козғайды); 

в) элитарлы 

-  


туйықталған 

(шектеулі 

экономика

жүйе бойынша кызмет корсету); 



г) 

кримииадданған 



Ф? 

жүзеге


Қүзырывдағы қызмет және салт-дәстүрге 

рын  арнайы

асады; 

д)  криминалды  экономика 

заңға  қар 

коим иналды

экономика  шеңберінен  тыс  кызмет  жасаидь ), 

табыстарын 

квазиэкономика 

(азам аттарды н  мүлікі  мен 



fenv3K0HepecMH 

экономикдцан тыс зорлық-зомбылық 



жасауаркыль 

экОНОм и к а »  

экономикаға  ш ек  қойм ай  эсер  ету.  «Көлен 

Қүрылымын 26-4 суретген караңыз. 



„ , ІІІК 

түрлері 

жөне


Қазақстан  Республикасында  жасырын  ме 

көПХенбері

жалған экономика субъекгілері, негізп тәсідд  Р  >

411


калыптаскдн.  Олармен күресу арнайы  күкык сактау органдары үшін 

де киындау.  «Көлеңкелі экономикамен»  күресудін бірден бір тәсілі 

алдағы  кезде  электронды  акшаға  көшу  болмак.1  іМүнда  акшанын, 

колдаболғандығы, түскен көздері жүмсалған бағыттарьшыц жасырьш 

екені жойылып,  инфляциямен  күресу күшейеді,  халык түтынатын 

тауар  өндірісін  қалыптастырады,  тауар  сүранымы  мен  үсынымын 

баланстайды.  кәсіпкерлік  пен  дүрыс  бәсекені  дамытады,  қазірп 

материалды  ресурстарды  үлестіру  (бөлу)  жүйесін  өзгертеді,  сауда 

биржасын  дамытады  ж әне  т.б.  «К елеңкелі  экономиканьщ » 

халыкаралык шеңберде таралуы оның қауіптілігін артгыра түседі.



Сурет 26-4.  «Көлеңкелі» экономиканьщ кестесі.

Демек,  «көленкелі  экономика»  факторын  нақты  тәжірибеде 

ескермеу,  мемлекеттің  коптеген  ақшалай  қаржысын  шығынға 

үшыратады, келенсіз әлеуметтік-экономикалық салдарға-ак жағалы



1  Бүл-ж ана.  «жылдамдыктан 

жылдам»  чектің 

түрі. 

Пластикалық 

(н еси е) 

карточка  түріидс  болады.

412

қылмыскерді  өсіреді,  алаяктык,  тауарды  фальсификациялауға, 

үрлауға,  қызмет құзырын артық сілтеуге және басқада қылмысқа 

~ үрындырады.

КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН ТЕРМ ИНДЕР

Еңбек саны, еңбек сапасы, еңбекті мөлшерлеу, енбек шегі; түгыну 

шегі;  жалақы,  номиналды  және  нақты  жалакы,  тарифтік  жүйе, 

тарифтік-квалификациялық анықтама;  сыйакы,  тарифтік  сетка, 

тарифгік ставка, жалақының аудандық коэффициенті; әлеуметгік 

әділеттілік, әлеуметтіктөлем, отбасы табысы, накты табыс, еңбексіз 

табыс, минималды тұтыну бюджеті, рационалды түтыну бюджеті, 

түрғы ндар  т а б ы с ы н   и н д е к с а ц и я л а у ,  с а қ т а л ғ а н   а к ш а н ы  

индексациялау,  күн  көру  деңгейін  индексациялау,  табыс  тепе- 

теңсіздігі, кедейлік шегі, кедейлік сызығы,  «көленкелі экономика», 

ресми  емес  эконом ика,  жалған  эконом ика,  формалды  емес 

экономика.



САБАҚТЫҢ ҮЛГІ  РЕТІВДЕГІ  ЖОСПАРЫ

1.  Табыстың теориялық негізінің қалыптасуы жэне болінуі.

2.  Әлеуметтік қорғаудың жөне кепілдіктің мән-жайы.

3.  Әл-ауқаттылық пен табысты дифференциациялау.



МӘНЖАЗБА МЕН БАЯНДАМА ТАҚЫРЫПТАРЫ

1 •  Нарык және түрғындарды әлеуметгік корғау.

2.  Нарыққа өту кезінде түрғындардын табысьш индексациялау.

3.  Дамыған елдердегі еңбек акы эволюциясы.



ӘҢГІМЕ  ӨТКІЗУГЕ Ж ӘНЕ Ө ЗІН -Ө ЗІ  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҮРАҚТАР

1.  Белу дегеніміз не жэне онын кандай кызыметтері бар?  Бөлу 

жайлы не білесіз, оның функциясын атаңыз?

2.  Жалақыньщ мәнін түсіндіріңіз.

3.  Еңбек акының кандай түрін және жүйесін білесіз?

4.  Жалақьіның реформалаудын мән-мағынасы неде?

5.  Шағын кәсіпорында еңбек ақының ерекшелігі кандай?

6.  Дамыған елдерде еңбек ақы эволюциясы жайлы не білесіз ?



413

7.  Отбасы  табысынын.  көздерін  атаңыз  ж эне  олар  калай 

колданылады?

8. Әлеуметтік әділеттілікті калай түсінесіз?

9.  Өмір сүру деңгейі деген не ж эне ол калай аныкталады?

10.  Түрғындар табысы  калай индексацияланады?

11.  Казакстан Республикасы «Түрғындардың ақшалай табысын 

түтыну тауары мен қызмет жасауға бағаның өсуін ескере отырып 

индексациялау» заңының негізгі ережелері қалай?

12. Табыстағы тепе-теңсіздікті калай өлшеуге болады?

414


А Л Т Ы Н Ш Ы   БӨ Л ЗМ . ХАЛЫ ҚАРАЛЫ Қ  Э К О Н О М И К А  

Ж Ә Н Е   Д Ү Н И Е Ж Ү З ІЛ ІК  

 

 

Ш А Р У А Ш Ы Л Ы К ,

О ТЫ ЗЫ Н Ш Ы  ТАРАУ. ДҮНИЕЖҮЗІЛІК Ш АРУАШ Ы ЛЫ Қ 

Ж Ә Н Е О Н Ы Ң  ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯСЫ

30.1. ДҮНИЕЖҮЗІЛІК ШАРУАШ ЫЛЫКТЫҢ М Ә Н ІЖ Ә Н Е  

О Н Ы Ң  ПАЙДА БО ЛУ Ы Н Ы Ң  НЕГІЗІ. ДҮНИЕЖҮЗІЛІК 

ШАРУАШЫЛЫҚТАҒЫ ЕЛДЕРДІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ



Дүниежүзілік  шаруашылык  бұл  бір-бірімен  тауарлы-ақша 

қатынастарымен  байланысқан,  егеменді  үлттык  мемлекеттердің 

жиынтығы  болып  табылады. 

Осы  шаруашылыкқа  дамыған  және 

дамушы едцер енеді.  Бүл процесс XVI-шы ғасырдың аяғы мен ХХ- 

шы ғасырдың басына дейін жалғасып, үш жүз жыддан астам уақытқа 

созыдды.

XVI-ш ы  ғасырдың соңында пайда болған үлттык мемлекеттер 

арасындағы  тауар  айырбасы  ХХ-шы  ғасырдың  басында  жалпы 

дүниежүзілік сыйпатқа ие болды.  Нәтижесінде олардың арасында 

түрақты экономикалык байланыстарды қалыптастырды. Бүған даму 

деңгейі әр дәрежедегі бір қатар дамушы елдер де жатады.

Статистиканың  куәландыруына  қарағанда,  «үлкен  жетілік» 

елдердің  көп экономикалы к  мүмкіншілігі  барлығын  байкатады. 

Ондағы  түрғындар  жалпы  алғанда  650  млн.  адам 

болы п,

  әлем 


халқының  12%-нан астамын күрайды.

Осы  «жетілік»  үлесіне  дүниежүзілік  жалпы  үлттык  өнім  мен 

өнеркәсіп өндірісінің 50%-дан артығы, ауыл шаруашылығы өнімнің 

25%-дан астамы келеді.

Д ү н и еж үзін д е  түраты н   х алы кты ң   орташ а  түрғы н ы м ен  

салыстырғанда,  «жетілікке»  енетін  елдердін бір түрғынына  4-4,5 

еседен артық азық-түлік келеді екен.

Жоғарьщағы жетілікке  енетін  елдерге  өндірістік  катынастары 

өте жақын болып, «жаңа индустриалды елдер» тобын күрайтындар 

жатады.  Оларға: Бразилия,  М ексика, Аргентина, Оңтүстік Корея,

Гонконг, Тайвань,  Сингапур жатады.  Бүл елдердін дамуына ірі 

шетел  инвестициясы   —  әсіресе,  американ,  ж апония,  батыс- 

еуропаның капитаддары — көмектесті. Сонын арқасында өнеркәсш

415


өндірісі саласында ірі  күрылыс жобалары жүзеге асты.

Э к о н о м и к а л ы к   дам уы   ж ағы н ан   ек ін ш і  д ең гей д е  Таяу 

Шығыстағы  мүнай ондіруші елдер:  Кувейт,  Біріккен Араб Әмірлігі, 

Сауд Аравиясы жатады.

Ө неркәсіптік  катынастары  аса  дамымаған  топка  40-қа  жуык 

елдер  енеді.  Дүниежүзілік  шарушылык аясында  втпелі  кезеңнің 

экономикалы к дағдарысынан  шыға  бастаған  елдер де талпыныс 

жасауда.  Н арыктык  қатынастарға  талпыныс  байкаткан  Шығыс 

Еуропа жэне ТМД елдері тартылуда. Дүниежүзілік шаруашылыктағы 

КЮ-ден астам елдер дамымаған елдер катарын  қүрайды. Жоғары 

дамыған  елдердің  индустриалды  дәрежеден  постиндустриалды 

(акпаратты)  коғамға  өтуінде  олардың  даму  деңгейі  тым  төмен 

көрінеді.

30.2. 

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЕҢБЕК БӨЛІНІСІНІҢ 

ТЕОРИЯСЫ  М ЕН АҚИҚАТЫ Ж ӘНЕ  ЕЛДЕРДІҢ 

ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫНЫҢ  ӨСУІ

Экономикалык  ғылымда  халыкаралық  еңбек  бөлісі  туралы 

томендегідей негізгі экономикалык теориялар қалыптасты.

Халыкаралық  еңбек  бөлісінің  негізгі  ілімін  абсалютті  және 

салыстырмалы  артыкшылық теориясы қүрайды.  Классикалык осы 

теория  Адам  Смит  мен  Давид  Рикардоның  XVIII  ғасырдағы 

еңбектерінде  айтылған.1  Аталған  теорияның  пайымдауынша:  әрбір 

ел  баска  елге  қарағанда,  еркін  нарық  жағдайында  өндірісіне  аз 

шығын  жүмсайтын  тауарға  маманданғаны  дұрыс.  Осы  теориянын 

олқылықтары мынада:  мүііда еңбек бөлісінің жүзеге асуын 

қы скарған  



үдісге  —  екі  ел  мен  екі  тауарға  арнап  қарастырған.  Демек,  бүл 

салыстырмалы артықшылықтың жалпы моделі ғана.

Казіргі  калыгггасыгі  отырған  жағдайда  халықаралық  еңбек 

бөлісіне коптеген факторлар эсер етеді.

Х ІХ -Х Х   ғасырдың  басы нда  халықаралық  ең бек   бөлісін 

дамытуда  жаңа  тенденциялар  пайда  болып,  салыстырмалы 

артыкшылык  теориясына  белгілі  өзгерістер  енгізуді  талап  етті. 

Ол  швед  экономистері  Эли  Хекшер  мен  Бертели  Олиннің өндіріс



Смит  А.  И сследование  о   природе  и  причинах  богатства  народов.  —  М., 

1982.  330-331  бет.  Рикардо  Д.  Начало  политической  экон ом ии  и 

н а л о г о в о г о  

облажения.  Соч.:Т.1.  М .,  116-117  беттер.

416


факторы теориясында  көрсетілген  еді.  Олардың теориясы ХХ-шы 

ғасырдың 30-шы жылдарында дүниеге  келген.

Көптеген елдердегі халықаралык өндірістің мамандануын осы 

авторлар үш фактордың-енбек, капитал және табиғи ресурстармен 

камтамасыз етілудің әр  гүрлілігімен түсіндіреді.  М ысалы,  «арзан 

еңбектің»  артық болуы  еңбек көп жұмсалатын  өнім  (текстиль, 

киім,  пайдалы  қазбаны   алу)  өндірісіне  м ам анданы п,  капитал 

артықтығы -  капитал кеп жұмсалатын өнім  (машина,  ірі қүрал- 

жабдықтар) өндірісіне мамандануды айқындайды. Аталған теория 

халықаралық еңбек бөлісіне шындық түрғысынан толы қ түсінік 

бере алады.



Американ  экономисі  В.  Леонтьев  1953-ш і  жылы  Э.  Хекшер 

мен  Б.  Олин  теориясына  тағы  бір  фактор  қосты.  Онда  елдердегі 

білікті  және  біліксіз  еңбекті  ескеру  халықаралық  енбек  бөлісіне 

кәдімгедей  эсер  ететінін  айтты.

Қазіргі  кезде  американ  ғалымы,  социолог  Майкл  Портнердін 

1961-ші жылы ашқан  «технологиялық алшактык» теориясы ерекше 

орын алады.  Оның айтуынша, халықаралық нарықта жаңа тауардын 

пайда  болуы  жаңа  технологиямен,  жаңа  ғылыми-техникалык 

потенциалмен байланыстырылып,  олар жаңа тауарды аз шығынмен 

шығаруға ықпал жасайды.

Ж аңа енген техниканы ынталы пайдаланатын фирмалар мен 

корпорациялар  халы каралы қ  ендірістің  мамандануында  жаңа 

көздерді жасайды.



Соңғы  жылдары  өнеркәсібі  дамыған  елдердегі  экономистер 

«өнімнің оміршең циклы» теориясына ерекше мән беріп,  практикада 

колдануда.  Бүл  теорияны  дүниеге  әкелген  американ  ғалым- 

экономистері  — Раймонд Вернон мен Эдвин Линевилд.  Осы теория 

хал ы қ ар алы қ   м о н о п о л и я н ы н   д ү н и е ж ү зіл ік   нары қтағы  

стратегиясынан нэр  алады.

Өнімнің пайда болуыньщ бірінші фазасы кезінде монополия 

іш кі  н ар ы қ   сүраны м ы н  қанағаттанды рады .  Е кін ш і  ф азада 

м о н о п о ли я  баска  елдердегі  өндіруш ілер  сан ы н   артты руға 

үмтылып,  өндіріс  ш ығындары алғаш қы екі  фазадағы жағдайға 

Караганда томен болады.

Халыкаралык еңбек бөлісі жеке еддердің мамавдандырылуын 

сақтайды.  Олардағы өндіріс кы зметінің әртүрлі саласын белгілі 

түрге  мамандандырады.  Қ оры ты нды сында,  өндіріс  нәтиж есін,

417


ғы лы ми-техникалы к қызметтер,  тауарлармен алмастыру жағдай 

туғы зы п,  халы қаралы қ сауда дам и түседі.



Халыкаралык,  еңбек  бөлісінің  пайда  болуы,  оның  дамуы  мен 

терендеуі  өндіргіш  күштердің өсуімен  анықталады. 

Халықаралық 

е ң б е к   б ө л і с і н і ң   қ а л ы п т а с у ы   ір і  м а ш и н а   ө н д ір іс ін е  

байланы сты ры лы п,  одан  ш икізат  пен  ж анар-ж ағар  өнімдерін 

бары нш а арттыруды талап етеді.  Көптеген елдерде қаланың өсу 

у р б а н и за ц и я с ы н   туды ры п,  а з ы қ -т ү л ік   тау ар л ар ы н а,  ауыл 

ш аруаш ы лы қ өнімдеріне  сүранымды кәдімгедей арттырады.

Халыкаралык еңбек бөлісін  негізінен үш типке бөледі:  жалпы, 

ж еке ж эне ерекше.  Жалпы халықаралық  еңбек бөлінісі дегеніміз 


Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 17.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   47




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет