Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория


-  меншік түріне қарамай-ақ барлык шаруашылык субье



жүктеу 17.01 Mb.
Pdf просмотр
бет41/47
Дата14.09.2017
өлшемі17.01 Mb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   47

-  меншік түріне қарамай-ақ барлык шаруашылык субье 

іскерлік белсенділігін барынша ынталандырады. 

,

Осы  м ін д е т т е р д і  ш е ш у   Қ а з а қ с т а н   Р е с п у б л и к а с ы н ы н

экономикалык жөне әлеуметгіктүракгьмығына жеткізеді.

Мемлекет аралық екі жакты экономикалы к баилань 

р 

жақтан  салык  салудың  (алудың)  мәселелері  жиі 



кез^  



, 

мэселе занды ж эне жеке түлғалар мүдделерін алдым 

ен

Себебі олар табысты өз елінің территориясында ғана ем 



де табады.  Нәтижесінде оларға салык салу ез ел1Нде 

•  eKj


елде де жүргізіледі. Әлемдік  тәжиірбеде салык 

шады.



жактан салык салуды азайтудың үш мүмкіндш ж т  к   Р 

ітеді


Сөйтіп олар үшін салык алу салу салмағын  аР 

салығын 


Мысалы, А Қ Ш -та салы к төлеушінің шет елде төл 

оны


салық алымы сомасынан шегеруге рүксат етшуі мү 

мемЛекет 

салык  несиесі  ретінде  ескеруге  де  болады.

аралық келісім бойынша занды ж эне жеке т ү л ғ ъ Р  босатьшады. 

тыс елде тапкан табысынан америкада салык салу 

L  epj  өз

Керісінше, 

А Қ Ш -та 



табыс  тапкан  шет  ел  салык  төлеушшері  е

елінің салық салуьшан босатьшады. 

.,«т»пнмтяпиялау

Қазақстан  РеспУбликасывд\ ^ “

 

мен

ж әнерефрмалаудыңказірпж ағдаиьіндаш  

отыр  Щ етел

жетілген  технологиясын  тарту  кажеттші 

У 

Сондыктан



компаниялары екі жактан салык салудан коркакт 

салык



да  шет  ел  и ^ г о р ы н ь ш   мұлкін  жэне  табысын  ,

салудан бссатуүшш Казахстан Ресщблигасы

жа^Ран.  О с ы 5 с ш  бойынша шетел

немесе Казакстан Республикасында тапкан

түсім бойынша салык төлейді.

КАТЕГОРИЯЛАР Ж ЭНЕ ТЕРМ ИНД ЕР

Баға,  коғамдык  кажеггі  шығындар, 

бағасы, еңдірісгін кетерме багасы, баға сметасы (күра


бөлшек баға, аймактық баға,  уакытша, түракты,  нәзіктік, лимиттік, 

маусымдық,  өндіріс  бағасы ,  ұсыны м  бағасы ,  базистік  баға, 

монополиялы к  баға,  номинальды   баға,  прейскуранттық  баға, 

анықтамалык баға,  каггы  (катаң) баға, сырғыма баға, әлемдік баға, 

енетін баға, өтімді баға, трасферпік  баға, баға стратегиясы, салыкгар, 

прогрессивтік салық, регрессивтік салық  , тікелей салык, жанама 

салык,  пропорциональды  салық,  мемлекеттік  салық,  жергілікті 

салық, қосымша құн салығы, акциздер, пайдаға салық, табыс салығы, 

екі жактан салық саду.

САБАҚТЫҢ  ҮЛГІ  РЕТІН Д ЕГІ Ж ОСПАРЫ

1.  Бағаның мәні,  түрі ж әне кызметі.

2.  Н ары кка  оту  кезіндегі  баға  құрылуын  реформалаудын 

кажеттілігі.

3.  Салық салудың теориялы қ негізгі.

МӘНЖАЗБА М Е Н  БАЯНДАМА ТАҚЫ РЫ ПТАРЫ

1.  Қазақстан республикасындағы қазіргі салық саясаты.

2.  Бағаның  қүрылуын  реформалау  ж әне  оның  нарыққа  өту 

кезіндегі қажеттілігі.

Ә Ң ГІМ Е ӨТКІЗУГЕ Ж Ә Н Е  Ө З ІН -Ө З І БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҰРАҚТАР

1.  Баға дегеніміз не?  Бағаның қандай түрлері Сізге белгілі? Баға 

кандай қызметгер атқарады?

2.  Болшек сауда, оның құрылымы қандай?

3.  Салық:  олар  қандай  кызметтер  атқарады?  Салық  салудьш 

түрлері қандай?

4.  Косымша күн салығы Сіз қалай түсінесіз?

5. Акциздер: оны сіз калай түсінесіз?

6.  Қазакстан Республикасында іс жүзінде Лаффер қисығы неге 

мақүлданбайды?

7. Баға қүрылуын реформалаудың кажетгілігі неде? Салық салуды 

реформалау кажет пе?


Ж И Ы Р М А   Т О Ғ Ы З Ы Н Ш Ы   Т А Р А У .  Т А Б Ы С Т А Р  

Т Е О Р И Я С Ы   Ж Э Н Е   Т Ұ Р Ғ Ы Н Д А Р Д Ы  

Ә Л Е У М Е Т Т І К   Қ О Р Ғ А У Д Ы Ң   М Ә С Е Л Е Л Е Р І

29.1,  БӨЛУ ТЕОРИЯСЫ :  ӨТКЕНІ  М ЕН   БҮГІНІ.

БӨЛУ П РИ Н Ц И П ТЕРІН Е ТЕОРИЯЛЫ Қ 

ҚӨЗҚАРАСТАРДЫҢ ЭВОЛЮ ЦИЯСЫ

Бөлу коғамдык ұдайы өндірістің маңызды фазасы болып табылады. 

Бөлу когамдық үдайы өңдірісгің  фазасы ретінде өндіріс пен тугынудын 

арасында болып, қүбылыс түрінде өнімдерді бөлу міндетін аткарады. 

Алайда,  бөлуді  жузеге  асыру  үшін  өнімді  бөлуде  мынау  кажет: 

біріншіден,  қоғам  мүшелеріне  өндіріс  түріне  карай  белу,  өнімді 

белу осы белудің нәтижесі болады.

Өнімді бөлу мәселесі ең өзекті мәселе болған ж эне бола береді. 

Себебі  ол  миллиондаған  адамдар  мүдделеріне  эсер  етеді.  Оны 

зерттеуге  кептеген  экономикалы к  ойдың  әртүрлі  мектебі  мен 

бағыттарының  өкілдері  қатыскан.  Олардын  әркайсысы  дәуірдің 

сол кездегі және  ертедегі ерекшелігіне  карай,  өмірлік игіліктерді 

бөлудің әртүрлі принципін үсынған. Мысалы, еркін нарык теориясы 

(«либерализм»  мектебі)  өкідцері 

—  А.  Смит  мен 

Д. 


Рикардоның 

есептеуінше, жалакы негізін қальштастырудың  принципіне «омір сүру 

Қажетгілік деңгейі» алуды ұсынған.  Себебі бүл «деңгейлік» жұмысшы 

мен оның отбасының өмір сүруіне кажетгі болды.

Д. Рикардоның ойынша,  «өмір сүру қажетгілік деңгейі»,  «еңбек 

бағасының  табиғи  нарығы»  болып  табылады.  Еркін  нарыкты 

жақтаушылардың бірі -  Ж ан  Батист Сэй 



(1767-1823 

жж.)  «Саяси 

экономия трактаты» 

(1803 

ж.)  еңбегінде 



«өндірістін үш  факторы» 

теориясын үсынады. Бүған еңбек, капитал, жерді  жаткызады. Осы 

факторлардың қызметін пайдаланғаны үшін жалакы, пайда, рента 

төлем ретіңде жүзеге асады.



Нарыктык  экономиканы  реттеу  теориясының  негізін  салушы 

«кейнстік» мектебі, 

Дж. 


Кейнс «Еңбекпен қамту, пайыз және акшанын 

жалпы  теориясы»  деген  енбегінде  (1936  ж .)  жалакыны  реттеудін 

принципін  өндіріс  көлемі  және  түрғындардын  енбекпен  қамтуына 

тәуелді екендігін үсыиды. 

,

Нарык  жағдайында  жалданып  жүмыс  істейтін  адам  еноегі 

К. Маркстың пайымдауынша, жүмыс күші  «қүныныи»  принципімен 

төленеді.  Неміс  соііиалисі  Фердинанд  Лассаль  (1825-1864  жж .),

393

болудін  тепе-теңдік  принципін  ұсынды:  тен  еңбек  өніміне  әркімнін 

теи  күкыктығы,  яғни  бүрындары  кездескен  барлық  бөлу  принципі 

оның ойынша, бар мүліктің тепе-теңсіздігіне алып барады.  Бүл принцип 

сынға алынды.  Өмір игіліктерін тепе-тең бөлу принципі  К. Маркстын 

ойынша,  қоғамды  деградацияға  алып  келуі  мүмкін. 

Сондыктан  да 

бүл  жағдайда  адал  жүмыскер  де  және  өз  жүмысына  немкүрайды 

(жалкау,  самаркау)  карайтын  адам  да  өз  еңбегіне  сый-сияпатты 

тең алуы әбден  мүмкін. 

Онын ойынша,  өмірлік игіліктерді  бөлудін 

бірден-бір мүмкін  принципі  «еңбегі  бойынша»  белу болмақ. 

Аталған 


принциптің  өзіндік  кемшіліп  бар  және  әлеуметтік  әділеттілік 

критериіне толық жауап бермейді. «Енбегі бойынша» бөлу түрғындар 

табыс  деңгейінін  тенсіздігіне  алып  келеді.  Бүл  теңсіздік былай 

түсіндіріледі:  адамдар  өзінің  күш -қайраты м ен  ж әне  ойлау 

кабілеттілігімен,  отбасы жағдайымен  және еңбекке қатынасымен 

ерскшеленеді.  Енбектің сандык (үзактығы мен интенсивтігі) және 

оның сапалық (күрделігі және баскада еңбекжағдайлары) әртүрлілігі, 

гснсіздігі  болады.  Бүл  принциптің  артықшылығы  сонда,  әрбір 

адамның енбек нәтижесіне мүдделілігін камтамасыз етеді.  Өзінің 

біліктілігін  котеруге  мүдделілік  ол  жеке  адамның  ғана  емес, 

кәсігюрын, тіпті коғамның мүдцесіне жауап береді.

Аралас әлеуметгік бағытталған нарыкгык экономикаға көшу кезінде 

«еңбек бойынша» бөлу принципі «қүндык эквивалент» принципіне орын 

бере бастады.

Баскаша айтсак, бөлудің «капитал бойынша», «меншік бойынша», 

жүмыс  күші  «қүны»  бойынша  приниипі  жүзеге  асып,  табысты 

кәдімгідей дифференциялауға, сүраным төлем қабілетгілігін өсіруге 

;\лып келіп, тапшылық пен инфляцияны тежейді. Соған қарамастан 

еабекке карай болу принципіне негізделген жалақы, әзірше көптеген 

гүрғындар үшін табыстың басты  көзі болып отыр.  Ш ын мәнінде 

екі  кайшьшык  бетпе-бет  келді:  «еңбекке  карай  белу»  жэне  жеке 

кәсіпкерлік жағдайында «құндық эквивалент», «капитал бойынша», 

«меншік  бойынша»  приндипі  мен  бөлу.  Әлеуметтік  әділеттілік 

критериі  бүл жағдайда теңі ерілген түрге ие боладьг. Жоғарғы және 

төменгі  табыс  денгейінің  езара  алшақтығы  ирогрессивті  табыс 

саіығымен реттелетін болады.  Оның өсімі 40% -дан аспауы қажет, 

себебі  іскерлік белсенділікті ынталандыруды тәмендетпеу керек.

Казакстан  Республикасынын  аралас  әлеуметтік  бағытталған 

нарыктык  экономикаға  көшуі  жолдамалы  еңбекті  қолдануды



394

бағамдап, оньщ еңбек ақысьш реформалауды катар жүргізіп отырады.

Еңбек акының жаңа жүйесінде мыналар қарастырылған:

— еңбек ақы  минималды деңгейінің сапасы  мен  күрделілігіне 

байланысты  мемлекеттін кепілдігі.  Бұл біркелкі тарифтік сетканы 

(Б Т С )  ж ә н е   б ір к е л к і  ж алп ы   р е сп у б л и к ал ы к   м ам анды к 

классификаторын ендіргенде жүзеге асады;

— нақты еңбек акы деңгейі біркелкі тарифтік сетка (БТС-ЕТС) 

белгіліген деңгейден тө.мен болмауы керек;

— жалақыға кез келген шектеуді (салықтан басқа) алып тастау;

— жұмыс  беруші  мен  жүмыскерлердің  арасында  еңбек  акыға 

келісім-шарт принципін қолданады. Әрбір жұмыскер өзінің енбек 

Күқығын  корғауда  кәсіподакка  жугіне  алады.  Тарифтік жүйенің 

белгілі түрлері барлық шетеддерде колданылады.

Жалақыны реттеу үш буындық бағытта өрбиді:

— еңбек нарығының көмегімен;

— мемлекеттің аралысуымен;

~  үжымдық келісімдер.

Т ариф   бойы нш а  «минимумды»  мемлекет  белгілейді, 

мемлекетгің ролі осы ғана, ал басқасының барлығы еңбек нарығымен 

(жүмыс күшіне үсыным мен сүраным) реттеледі.

Жалақының келемі темендегідей белгіленеді:

— жалдамалы жеке келісім деңгейінде;

~  мамандар үшін контракталық деңгейде;

~  жүмыс берушімен ұжымдык келісім-шарт деңгейінін болу.

29.2. Ж АЛАҚЫНЫҢ М ӘН І, ТҮРЛЕРІ  М ЕН ЖҮЙЕСІ

Ж алақы  —  еңбек  қүнының  (бағасының)  акшалай  өлшемі. 

Қазақстан  Республикасының  аралас  әлеуметтік  бағытталған 

нарыктық экономикаға көшу кезінде мннимальды деңгейдегі еңбек 

ақыны мемлекет кепілдендіреді және жоғарғы деңгейдегі енбек акыға 

шек қойылмайды.  Бүл еңбекті материалды ынталандырудьщ және 

еңбек  өнімділігін  арттырудың  басты  қүралы  болып,  коғамдык 

өндірісті тиімді дамытуға ықпал етеді.

Ж алақыны  дифференциялау және  оның  ириндиптері.  Еңбек 

ақы  деңгейі  халы қ  шаруашылығы  саласы на  карай  өзіндік 

ерекшілігімен айкындалып, ол бес принципке негізделген.

Бірінші  принцип  — 



еңбектің 

күрделігі. 

Күрделі, 



білікплікті 

(квалификацияланған) еңбек жай еңбекке қарағаада 



моддау күндьі

395

күрайды және оған еңбек акы  жоғары  болуы тиіс.

Екінші принцип,  енбек жағдайына карай жіктеу. 

Еңбек жағдайы 

жеңіл және ауыр:  калыпты жэне зиянды болуы мүмкін.  Сондыктан 

калыпты  жағдайла  еңбек  еткендерге  карағанда,  ауыр  әрі  зиянды 

жумыс істейтіндер жалакыны  көп алуы кажет.

Үшінші принцип,  еліміздін дамуын байкататын экономиканын ен 

кажетті  салаларында  басқаларына  карағанда  өсім  мен  акы  төлеу 

жоғары болады.

Төртінші  принцип,  экономикалык  аудан  мен  аймактың табиғи  * 

климаттык  жағдайының  өзгешелігімен  байланысты. 

Еңбек  ақыға 

әртүрлі  экон ом и калы к  айм ақтарда  аудандық  коэф ф и ц и ен т 

белгіленіп,  жалакыға  қосымша  түрінде  косылады.  Қазакстан 

Республикасында бүл коэффициент 1,15-ті күрайды. Демек, елімізде 

барлық салаларла жүмыс  істейтіндер жалакысына  15%  қосымша 

косып алады.

Казакстан Республикасы  1996 жылғы 9-шы кдңтардағы «Кдзакстан 

Республикасы экономика саласындағы жүмысшыларға еңбек ақы төлеу 

туралы»  каулысына  сай,  жалакыны  есептегенде  қодданып жүрген 

салалык. аудандык коэффициенттер размері сакталады. Таулы, күмды 

және сусыз жерлердегі жүмыс үшін. экономикалык келеңсіз аймакта 

гуратындарға коэффициенттер сакталады.

Бесінші принцип, жүмыскер өзі еңбек ететін жердегі жэне жалпы 

ужымнын ецбек нәтижесімен байланысты.

Жалакьіны үйымдастырудың негізгі принцилтері тарифтік жүйеде 

бейнеленген.  Еңбек сыйпатыньщ сандык және сапалығын есепке 

ала  отырып,  тарифтік  жүйе  жалакыны  үйымдастырады  және 

реттейді. Тарифтік жүйеге тарифтік-квалификациялық аныктама, 

тарифтік сетка және тарифтік өсім енеді.



Тарифтік-квалификациялык анықтамаға шаруашылык саласынын 

көптеген жүмыс түрлерінің сипатгамасы мен тізімі кіреді. Жұмыстын 

барлык  түрі  күрделілігіне  қарай  разрядка  бөлінеді  және  жүмыс 

аткарушының білімі  мен орындау іскерлігіне талаптар керсетіледі.

Тарифтік  сетка  кез  келген  саладағы  маман  еңбегінің  біліктілігі

мен  біліксіздігініц  арасын  айкындауға  кызмет  етеді. 

Сетка  белгілі

сандык разрядгардан түрады және оған сай келетін коэффициенттер 

болуы керек.



Тарифтік  ставка  жұмыскердің  разрядка  байланысты  уакыт 

олшемінде  (сағат,  күн)  еқбек  акы  размерін  айкындауға  қызмет

3%

жасайды.

Тарифтік  коэффициент әртүрлі разрядтың ставкасы  қанша ретке 

өскендігін  1-ші разряд ставкасымен салыстыра көрсетеді.

Кесте 29-

 /.


Минимальды

жатақы


деңгейі

Р а з р я д т а р

1

2

3



4

6



7

8

9



10

Тарифтік коэффициенттер

1.00 1.07 1.15 1.24 1.33 1.43 1.54 1.66 1.78 1.91

Разряхггар

11

12

13



14

15

16



17

18

19



20

21

Тарифтік коэффициенттер



2.05 2.20 2.37 2.55 2.74 2.95 3.17 3.41 3.67 3.94 4.24

Ескерту:


а) жүмысшыларға 

разряд 

диапазоны  1-ден 8-ші разряд арасыңда;

б) мүғалімдерге 6-дан  13-ші разряд арасында;

в)  Жоғарғы  оқу  орындарындағы  оқытушыларға  11-ден  21-ші 

разряд арасында.

Ү к ім е ттің   1996  ж ы лғы   9 -ш ы   қ а н т а р д а ғы   « Қ аза к ст ан  

Республикасы экономика саласындағы жұмысшыларға енбек акы 

төлеу туралы» Каулысында  1996 жылы  каңтардан бастап біркелкі 

тарифтік сетка (БТС) ендірілген.

Халық  шаруашылығындағы  жұмысшы  және  кызметкерлерге 

кәсіптік-біліктілік топтар (разрядтар) бойынша біркелкі 

т ар и ф л к 

сетка (БТС):

Қаулыда еңбек акынын минималды  мөлшері көрсетілген. 

Ж умьк 

беруші жүмыскерге одан төмен төлемеуі керек.  Біркелкі 



тарифтік 

жүйенің  (БТЖ)  бірінші  разрядынын  ставкасх>(  осы 



минимумы* 

көрсетеді.



397

күрайды және оған еңбек ақы жоғары болуы тиіс.

Екінші  принцип,  еңбек жағлайына  карай жіктеу. 

Еңбек жағдайы 

жеңіл жене ауыр: калыпты және зиянлы болуы мүмкін. Сондықтан 

қалыпты жағдайда  еңбек  еткендерге  қарағанда,  ауыр  әрі  зиянды 

жүмыс істейтіндер жалакыны квп алуы  қажет.

Үшінші принцип,  еліміздің дамуын байкататын экономиканьщ ең 

қажетті  салаларында  басқаларына  карағанда  өсім  мен  акы  төлеу 

жоғары болады.

Төртінші  принцип,  экономикалык  аудан  мен  аймақтын табиғи  - 

климаттық  жағдайының  өзгешелігімен  байланысты. 

Енбек  акыға 

әртүрлі  эконом икалы к  айм актарда  ауданды к  коэф ф ициент 

оелгіленіп,  жалакыға  қосъімша  түрінде  қосылады.  Қазақстан 

еспубликасында бүл коэффициент  1,15-ті күрайды. Демек, елімізде 

барлық салаларда жүмыс  істейтіндер  жалақысына  15%  қосымша 

қосып  алады.

р .  ^ З акст‘ІН Ре^

ликасы 1996 жылғы 9-шы каңгардағы «Қазаксган 

геспубликасы экономика саласындағы жүмысшыларға еңбек ақы тәлеу 

гуралы»  каулысына сай,  жалакыны  есептегенде  қолданып  жүрген 

салалык,. аудандык коэффициентгер размері сакталады. Таулы, күмды 

жене сусыз жерлердегі жүмыс үшін. экономикалык келеңсіз аймакта 

туратындарға коэффициентгер 



сакталады.

Бесінші принцип, жүмыскер өзі еңбек ететін жердегі жэне жалпы 

үжымның еңбек нәтижесімен байланысты.

прглир г,акыны Ү^ымдасгыРУДын негізгі принцилтерітарифтік жүйеде 

...  от,еНГеИ 

ң^е к сьійгіатынын сандык және сапалығын  есепке

оетгейл!РтШ’  Г РИфТІК  жү^ е  жалакыны  үйымдастырады  және

тчоисһтік грт 

Т1К ЖҮ^ еіе таР ифтік-к вал и ф и ка ц ия л ы к аныктама, 

ср  фтіксеткажәнетарифтікөсім енеді.



коптеген J v м™алис^)ик^1^1ялык анықтамага шаруашылык саласыныи. 

баплык  түоі  ^

РЛеріШҢ сипат[амасы мен тізімі кіреді. Жүмыстын 

атқарушынын  й. леліл,пне  карай  разрядка  бөлінеді  және  жүмыс 

Тарифтік  сеткТ'МСН орындау іскерлігіне талаптар көрсетіледі. 

м

е

н

КСЛГеН  Саладағы  маман  ^бегінін  бшктілігі 

а ш д ы к З я Г п і Р 

W  айқында^

  кызмет  етеді.  Сетка  белгілі 

болуы  керек 

Н Т^рады және оған сай келетін коэффициентгер

ө л ш е Й П с а г а Т ^ н / е ң б Г Г а а д  РоаЗРЯДКа  байланысты  уакыт

ң о е к

  акы  размерін  айқындауға  кызмет

жасайды.

Тарифтік  коэффициент әртүрлі разрядтың ставкасы канша ретке 

вскендігін  1-ші разряд ставкасымен салыстыра  көрсетеді.

Кесте 29-1.

Минимальны

жалақы


деңгейі

Р а з р я д т а р

I

2

і



3

4

5



6

7

8



9

10

Тарифтік коэффициенттер



1.00 1.07 1.15 1.24 1.33 1.43 1.54 1.66 1.78 1.91

Разрядтар

11

12

13



14

15

16



17

18

19



20

21

Тарифтік коэффициенттер



2.05 2.20 2.37 2.55 2.74 2.95 3.17 3.41 3.67 3.94 4.24

Ескерту:

а) жүмысшыларға разряд диапазоны  1-ден 8-ші разряд арасында;

б) мұғалімдерге 6-дан  13-ші разряд арасында;

в)  Жоғарғы  оку  орындарындағы  окытушыларға  11-ден  21-ші 

разряд арасында.

Ү к ім е ттің   1996  ж ы лғы   9 -ш ы   к а ң та р д а ғы   « Қ аза к ст ан  

Республикасы экономика саласындағы жұмысшыларға енбек акы 

төлеу туралы» Қаулысында  1996 жылы каңтардан бастап біркелкі 

тарифтік сетка (БТС) ендірілген.

Халық  шаруашылығындағы  жұмысшы  жэне  кызметкерлерге 

кәсіптік-біліктілік топтар (разрядтар) бойынша біркелкі тарифтік 

сетка (БТС):

Қаулыда еңбек акынын минимадды  мвлшері керсетілген. Жұмыс 

беруші жүмыскерге одан төмен төлемеуі  керек.  Біркелкі тарифтік 

жүйенің  (БТЖ )  бірінші  разрядынын  ставкасы  осы  минимумды 

көрсетеді.



397

Жалақынын  1997-ші  жылғы  миниматьды мөлшері  мынандай:

Мысалы,  18-ші разряіггағы жұмыскерге жалақы төленуін есептеп 

керейік.  Айталык,  1997  жылдын  кантарынан  18-ші  разрядпен 

республикадағы  жалақы  мынаған  тен:  2030  х  3.41=6922  теңге  30 

тиын,  оған  15%  аудандык  (қазакстандык)  косымшаны  косьщыз 

6922  х  1.15  =   7960  тенге  64  тиын.

Осылайша  еңбек  акы  бюджеттік 

үйымдағы  жүмыскерлерге 

(жоғарғы  оқу  орны,  мектеп,  аурухана)  төленеді. 



Кәсіпорындағы 

жүмысшыларға 2-ші  мен  8-ші разряд аралығы колданылады.

Мемлекеттік  емес  көсіпорында  тарифтік  ставканы,  тарифтік 

коэффициента және лауазымды қызметкердің айлығын кәсіпорын 

оз  шешімімен  белгілейді.  Мемлекеттік  тарифтік  жүйе  жұмысты 

тарификациялау  процесінде  жай  бағыт  сілтеу  үшін  керек.  Және 

әртүрлі біліктіліктегі (квалификациядағы) жүмыскердің минималды 

жалакысын белгілеуге қажет:

Қазіргі кезде барлык өлемдік кауымдастық еддерінде жалакынын 

негізінен  екі түрі  колданылады:  мерзімді және  кесімді. 

Біздің елдін 

жағдайында олардың әркайсысы жүйелерге жіктеледі.

Мерзімді  жалакы  нақты  істелген  жүмыс  уақытының  шамасына 

байланысты төленеді.

Кесімді  жалақы  кажетті  сапада  шығарылған  өнімнің  мөлшеріне 

карай  толенеді. 

Жүмыскерлердің  еңбегін  нормалау  мен  есептеу 

киынға түскенде мерзшді жалақыны қолданады. 

Шығарылған 

жеке 


өнім  (табыс)  жүмыскердің  езіне  ғана  емес  бүкіл 

технологиялык 

процеспен (мысалы, химиялық тұтқаның операторы, ашыткыны 

шығаратын оператор т.б.) байланысты болғанда мерзімді жалакы 

колданылады.  Мерзімді жалақы инженер-техник ж үм ы с керлерге, 

кызметкер,  краншы, электрик, наладчиктер т.б. төленеді.

Өнімнің саңдык молшерін өндірістік бөлімше мен операцияларда 

үлғайту  кажет  болғанда  кесімді  жалақы  ендіріледі  (кесте  29-2 

караныз).



Номиналды жалакы -  жүмыскердің өзініц енбегіне алатьш акшалай 

Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 17.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   47




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет