Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория


 Мемлехеттіх бюджет. Бюджет тапшылығыньщ пайда себептері



жүктеу 17.01 Mb.
Pdf просмотр
бет39/47
Дата14.09.2017
өлшемі17.01 Mb.
1   ...   35   36   37   38   39   40   41   42   ...   47

2. Мемлехеттіх бюджет. Бюджет тапшылығыньщ пайда себептері 

мен мемлехетгіх харыз.

3.  Банхтер: олардың ролі мен түрлері.

4. Бағалы хағаздар жэне оның айналымындағы мәселелері.

МӘНЖАЗБА М ЕН БАЯНДАМА ТАҚЬІРЫПТАРЫ

1. Қор биржасы; Оньщ Казахстан Республикасындағы дамуынын

372

мәселесі мен перспективасы.

2.  Қаржы  несие  катынастарын  жетілдіру:  жолдары  және 

мәселелері.

ӘҢГІМЕ ӨТКІЗУГЕ Ж ӘНЕ Ө ЗІН -Ө ЗІ  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  С¥РАҚТАР

1.  Қоғам қаржысы дегеніміз не? Оньщ құрылымы қандай?

2. Бюджет тапшылығы дегеніміз не және оны жоюдың жолдары?

3. Мемлекетгік қарыз дегеніміз не жэне оның пайда болу себебі 

неде?

4. Қаржы нарығы дегенді қалай түсінесіз және оның құрылымы 



қандай?

5.  Бағалы  қағаздар  дегеніміз  не  және  онын  айналымдағы 

қажеттілігі неде?

373


Ж И Ы Р М А   С Е Г І З І Н Ш І   Т А Р А У .

Б А Ғ А   Қ Ұ Р Ы Л Ы М Ы Н Ы Ң   Т Е О Р И Я С Ы   Ж Э Н Е  

Н А Р Ы Қ Т Ы Қ   Қ А Т Ы Н А С Т А Р   Ж Ү Й Е С І Н Д Е Г І  

С А Л Ы Қ   С А Л У

28.1.  БАҒАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ТЕОРИЯЛЫҚ 

КӨЗҚАРАСТАР

Экономикалык теория классикалык мектебінің негізін қалаушы 

Адам  Смит осыдан  200 жылдай бұрын  Глазо  (Англия)  қаласында 

университетте  лекция  окып  турып,  мынандай  сурақ  қойған:  не 

бағалырак?  Ішетін  су  ма,  әлде  гауһар  тас  па?  Су  өте  төмен 

бағаланады  немесе ешқандай қүны жоқ,  ал гауһар тас (бриллиант) 

болса жоғары бағаланады.  Кейінірек А.Смиттің осы сауалы оның 

«парадоксы» аталып кеткен. Бұл сауалдың жауабын ол шеше алмаған. 

Себебі А. Смитгін пайымдауымша алмазды қазуға (алуға) көптеген 

шығынмен байланыстырған.  Молшылық кезінде су гауһар тастан 

(алмаз) төмен бағаланады,  ал судың тапшылығы мен қуаншылық 

жағдайында адам бір тамшы суға зәру (судан артық,  бағалы нөрсе 

жоқ ол кезде) болады.  Себебі өмір мен өлім кесе-көлденең түрады. 

Міне осьщан барып жаңа теория  пайда болды. 

Игілік бағалылығы 

колда бар нәрсенің пайдалығымен аныкталады немесе сол игіліктіц 

шекті  пайдалылығы  мөлшерімен  бағаланады.  Осы ойлар тауардың 

кұн  геориясына  революция  жасады.  Сөйтіп  шекті  пайдалылык 

теориясы дүниеге келді. Оның негізін салушылар: ағылшын Уильям 

Стенли Джевонс (1835-1882 ж.), Альфред Маршалл (1842-1924 ж.); 

австриялық  Карл  Менгер  (1840-1921  ж.),  Ейген  Фон  Бем-Баверк 

(1851-1914 ж.) жэне тағы баскалар. Олардың ойынша, құн (бағалылык) 

тиімці пайдалылық дәрежесімен анықталады.

Экономикалык теория классикалык мектебінің негізін салушылар 

А. 

Смит  пен 

Д . 

Рикардоньщ  ойынша,  тауар 

күны

 

of

ан жүмсалған 



еңбектің мөлшерімен аныкталады деп есептеген. 

Адам еңбегі тауар 

кұнынын субстанциясы,  қайнар көзі.  Сондыктан да классикалык 

мектептің өкілдері еңбектің құн теориясының негізін қалап,  оны 

ары  қарай жан-жакты дамыта зерттеген К.  Маркс болды.

Егер  К.  Маркс  өзінің  барлык  зерттеуін  тауардың  енбек  құнын 

талдауға арнаса, Батыс 

елдердегі 

экономикалык ойдың 

өкіддері: 

мейлі 

либерализм,  неолиберализм,  кейнстік,  неокейнстік,  радикализм  —

374

барлығы дерлік бағаның шығуын зерттеді. Баға қозғалысының эсер 

ететін  өндіріс  шығындарының  ықпалын  ғана  емес,  сондай-ак 

жұмыссыздықцың бәсекенің, саяси тұрақсыздық, экономикалык 

дағдырыстың,  салық,  мода,  сиректік,  пайдалылық  және  басқа 

факгорлардың әсерін карастырды.

ХІХ-ғасырдың  аяғы  мен  ХХ-шы  ғасырдың  басында  Батыс  пен 

Ресей экономикалык теория өкілдері  (ағылшын экономисі Альфред 

Маршалл  жэне ресей ғалымы М.И. Туган-Барановский т.б. еңбектің 

күндық теориясын шекті пайдалылык теориясымен косты. Мысалы, 

ағылшын экономисі Альфред Маршалл құнның кайнар көзін бір 

жерден  ғана  іздемеуге  құлшыныс  жасап,  шекті  пайдалалык 

теориясын сүраным мен ұсыным теориясы және өндіріс шығындар 

ды теориясымен қосып қарады.

Бұл  ізденіс  пайдалалықтың  өзара  әсерін  біртекті  аныктауға 

итермеледі.  Ол сүраным-үсынымға,  шығынға және бағаға бірдей 

ықпал етеді деген сөз.

Демек, құн мен баға — үқсас үғымдар, алайда біркелкі, пара-пар 

деп түсінуге болмайды. Құн тауар өнщрісінің шығындарын көрсетеді

ал жекелеген тауардың бағасы нарықта байқалады және ол күннан 

ауытқуы  әбден  мүмкін.  Себебі  оған  сүраным  мен  үсыным, 

пайдалылык, сиректік, сән, инфляция жэне т.б. факторлар ықпал 

жасайды. Баға-тауар қүнының ақшалай өлшемінің модификациясы.



28.2. БАҒАНЫҢ ҚЫЗМЕТІ. БАҒА ЖҮЙЕСІ

Нарықтық  экономикада  баға  негізінен  бес  қызмет  атқарады. 

Бірінші  — есен-кисап қызметі. Бүл өнім өндіргенде қоғамдық қажетгі 

еңбек шығьшы процесінің өзгеруінде байкдпады және әртүрлі өнімді 

өндіру қалай немен жүзеге асканын көрсетеді.

Нарық жағдайында және табиғи ресурстардың шектеулі болуы 

кезінде, тауар өндіруші өнімді шығаруға қаңцай шығындар жүмсау 

пайдалы  екендігін  үнемі  қарастырады.  Өндіріс  шығыңдарының 

балама мәселесі туады.  Тауар өндіруші  «жіберілген  мүмкіндікіің 

бағасы» мәселесімен бетпе-бет келеді.



Екіншісі  —  ынталандыру  қызметі.  Бүл  кезде  баға  өндіріс 

тиімділігіне  эсер  етіп,  өнім  ассортиментін  жаңғыртуға,  жаңа 

технологияны  қолдануға,  өнім  сапасын  арттыруға  күш  салады. 

Бағаның осы кызметі біріншісімен етене байланысты.



Үшіншісі — белуші ретгеуші кызмет. Нарық жағдайында бағаның

375

бөлуші  қызметі  сураным  мен  ұсынымды  реттеу және  түтынушы 

мәртебесінің  езгеруі  кезінде  байқалады.  Бағаның  түскен  кезінде 

түтынушы  көп  сатып  алады.  Мейлі тамак болсын,  киім  болсын, 

кейде қымбаттау өнімді де ала салады.  Әрине,  бұл процесс кері де 

болу мүмкін. Бағаның араласуымен ұлтгық табысты бөлужәне кайта 

бөлу,  үдайы  үлғаймалы  ж эне  материалдык  емес  өндіріс  саласын 

каржыландыру жүзеге асады.

Бағаньщ төртінші  қызметі  — нарыктын,  тепе-тендік сақтағанда, 

түтыну мен өндірісті теңгергенде байқалады. 

Сүраным мен үсыным 

арасындағы тепе-тендіктің бүзылғаны жайлы баға белгі береді және 

оны жөңдеу үшін шара кодцануды талап етеді.



Бағаның  бесінші  кызметі  —  ақпараттық. 

Баға  түтынушыға 

сатушылар  тарапынан  тауар  үсынымы  туралы  белгі  береді жөне 

олар өз өнімі үшін қанш а алғысы келетіндігін баяндайды.  Екінші 

жағынан сатушылар сатып алушылардын толем кабілетгілігін немесе 

ендіріс ресурстарының қорын байқайды. Мүндай акдарат барометр 

сияқты   — экон ом и кадағы   конъю ктура  ж ағдайы н  айкы ндап, 

кейбіреулердің іскерлік белсенділігін арттырады.

Әлеуметтік-бағытталған  аралас  бағалар  аралас  экономикада 

сақталып кана қоймайды, онымен қатар көтерме-бөлшек сауда да 

сала ерещііелігіне карай котерме — болшек бағасы да қолданылады. 

Уакыт,  орны және сипатының іс-әрекетіне қарай бағалар әртүрлі 

салада қолданыс табады.  Елімізде нарыққа алғашқы оту кезіңінде 

тауар мен  қызмет жасауға — олардың халық шаруашылығындағы 

және әлеуметгік мыңыздылығына қарай — орталықтан бекітілген 

баға мен тарифтер (көггерме және белшек) сақгалады. Оларға: энергия 

коздері  (газ,  мүнай,  бензин,  керосин,  көмір,  электроэнергия), 

байланыс кызмет тарифтері; пәтер ақы, түрғывдардың коммуналдык 

кызметі, жүк пен жолаушы. Тасымалдау тарифтері жатады.

Нарықтык экономика еркін билеген елдерде көтерме және бөлшек 

бағалары кеңінен қолданылады.  Оларға деген қолданыс сүраным 

мен үсыныммың өзара қатынасымен жүрігшеді:



-  өндіріс бағасы, 

өндіріс шығындары жиынтығы ж эне барлык 

авансталған капиталдын, орташа шығынынан қүралады;

-   усыным  бағасы, 

сатуш ының  еш нәрсе  қоспаған  арнайы  

үсынымы;

-   базистік бага,  сатушы  мен сатып  алушы  арасындағы  алдын


ала  келісілген  баға.  сондай-ак  накты  бағаны  аиыкга> лын  непзп 

бола  алады  жэне  нарык  конъюктурасына.  тауар  сапасына  т.

байланысты  косымша бағаның косылуы;

-

 сатып-алу-сату бағасы 

(фактуралы)  ~  сатушы  ағасы  немесе

контрактде тауарды жеткізуді көрсету;



көтерме  баға, 

ірі  партия  тауарларын  сауда  және  өнер 

кәсіпорындарына жеткізуде қолдалынады;

-

  бөлшек  баға, 

тауарды  сатып  алушыға  бөлшектеп  са 

колданылады.  О ны н  күры лы м ы на  м ы налар  енеді. 

шығындары  плю с  пайда,  өткізу 

ұйымдарындағы 

а 

шығындары  плюс косымша күн салығы;



~ монополды 

б аға . 


монопояиялар бекіткен жогарғы неме

өңдіріс бағасы;



-

 номиналом баға, арнайы прейскурантта, аныктамалар

котировкасында жарияланады; 

п п


-

  п р е й с к у р а н т т ы к  б а ғ а , 

аныктамалык баға болып та 

баға биржасында көрсетіліп, диллер 



тапсырысынын 

ла 


катал огында жарияланады;

-  аныктамалык бага, 

жасалган 

істін сандык. 

нөтижесш

» 

(квартал,  жыл  т.с.с.)  ж эне  базистік  бағанын  калы



кодцанылады; 

... ■

 

W.,HP

-

  қатты  баға, 

сату-сатып  алу  контрактсінде  көрс

өзгертуге жатпайды; 

-

  с ы р ғы м а  б а ғ а , 



нарык конъкжтурасынын (  иржа к 

ында 


инфляция 

жөне  т.б.)  белгілі  мерзімде  өзгеруі 

колданылады;

-   ә л е м д ік   б а ғ а ,  х а л ы к а р а л ы к  с а у д а   б а ғ а с ы , 



қ еСте 

28

-

 /

Баға жүйес.і 



-------------- —----------

Мемлекеттік  экономиканын  баға  жүйесі

Нарыктык  экономиканын 

баға  жүйесі

Өндіріс  шығындары  (езіндік  күн) 

негізінде

Субъективті-психологиялык 

жэне  экономикалык бағалау 

негізінде 

---------

Қолдану  аясына 

байланысты

Уакыт,  орны 

мен  сипатынын 

өсеріне  карай

Сипатынын  өсеріне  карай

Көтерме  бағалар.

Теракты

Сұраным  бағасы.  ұсыным

Н і І С р К О С Ш Т І К І

К г і С І П О р Ы І І Л І К І

К у р ы л ы с т а ғ ы   м е іа л ы к  

баі-а


А  у ы л і пару а і и ыл ы гы 

11 - 



дағы  са т ы л   ал у  б а ғ а с ы  

Ж ук  гасудағы  т р а н с п о р т  

г ү р л е р і н д е п   т а р и ф т с р .  

Б о л ш е к   б а ғ а л а р  

М с м л е к е т т і к .  

К о о п е р а т и в т і к  

К о м м и с с и о н д ы к .  

Саудалағы.

П а с с а ж и р   т а с у   м с и  

о а и л а н ы с  к ы з м е т ін л с г і 

г а р и ф т е р

Тұрғы  н  ү и - к о м м у і і а л д ы  к, 

М а д е п и - т ұ р м ы с   к ы з м е -  

пп л сгі  т а р и ф т с р   ж ә п с   т.б.

У а к ы п и а

П р с п с к у р а н і -

гык

Т і р к е л г с н

М а у с ы м д ы к

Л и м и т т і к

Н ә з і к т і к

к е л і с і м д і

А й м а к т ы к

баіасы .  пары кка  сіідірілген 

баға

Өтімді  баға



Рыноктағы   лидсрлік  баға. 

П сихологиялы к  баға. 

С ырғы ма  (тайғапак)  баға. 

Д иф ф ерен и ияалан ған  

(ж іктелген)

М он ополды к баға. 

Әлеуметтік  баға.

«Қ аймағы н  алған»  баға 

Номиғіалды  баға 

Базистік баға.

К онтрактлік  баға 

Келісілген  (договор)  баға. 

А ғіы қтамалык  баға 

Ф актуралы к  баға. 

Трансф ерттік  баға.

Өндіріс  бағасы.

Қатты  (катаң)  баға.

Еркін  баға  ж өне  басқалары.



- ену бағасы, 

нарыкты жаулап алуға бағытталған.  Бұл баға өндіріс 

шығыны денгейінен төмен болып белгіленді немесе демпинггі баға 

лейміз:


-  өтімді  баға, 

сұранымы  жоғары  ерекше  тауардың  бағасы; 

түтынушыны  өзіне  тарту  үшін  бекітіліп,  сапасы,  статусы,  тауар 

ерекшелітіне аса үлкен мән беріледі,  баска бағаларға карағанда;



-  трансферттік (басқаға берілуші) баға, 

затгы кооперация түрінде 

усынып, өнімді монополияның өз ішінде откерілуімен айқыңдайды 

және  салыксалудан  қүтылу үшін  қолданды.

Тауардын 

келісімді  бағасы 

деп  екі жактын өзара  шаруашылык 

шартындағы  көрсетілген  уәделестікті  айтамыз. 

Реттеуші  баға  — 

тауардың шектеулі тізіміндегі бағасы.  Бүл бағаны жергілікті өкімет 

орындары  белгілейді.  Әдетте  монополист-кәсіпоры н  өніміне 

жүргізіледі.  Баға күрылымы үйымдары осы бағаны бедгілейді немесе 

ауытку  шегін аныктап отырады.

Экономиканыц еркін секторы шекарасында нарыктык еркін бағалар 

кызмет жасайды. 

Бүл бағамен қамтылмаған өнімнің барлығына осы 

бағаны үсынадьі.

378


Сүраным  мен  үсынымнын негізінде белгіленген  oar— 

ейміз  немесе  сатушы  мен  сатып  алушы  аркылы  да  аныктала».».-

»аға, Мемлекеттарапынан ретгеуге  келмесе: онын  кұрамынаенетін 

лығындар мен  пайда, сонымен  катар салык пен еркін емес снякгы 

нәрсе,  жеңілдік,  дотация  рентабельділік  шектеу  ж.б.  ескершмесе

еркін бағаға бадаймыз.

Қ арасты ры лған  бірінш і  ж ағдайда  баға  тікелей  реттеуге. 

екіншісінде  -   жанама реттеуге  келеді.  Ұсак жэне  орта бизнестін, 

кәсіпкерліктін 



дамуы. 

нары кты к  инфрақүрылымы  элементен 

қалыптасуы  кезінде  еркін  нарыктык  баға  саласыньш  іс  әреке 

үлғайады.  Қазіргі 



уакытта 

тауарды сатып алу мен кызмет колемшш 



70-80% 

еркін 


баға 

үлесі камтиды. Нарык дінгегш еркш баға кұраидьь 



Нарықтык 

экономика  дамыған  коп  елдерде  баға  міндетті  түрд 

реттеленеді,  еркін  нары кты к  бағасыз  өзін-өзі  реттеу  механизім 

жүмыс  істелмейді.  С ондай-ак  экономика  баланс гануын  ж' 

ендірушіні түгынушы сүранымына бағыттау (еркін бағасыз) мүмкіғ 

емес. 


Бағаны  мемлекеттік  реттеу  нарык  жағдайында дәиектілі 

жүзеге асады. 1

1.  Үкімет  органдары  тарапынан  бағаны  оакыла>. 

емле^ 7 ^  

орган  мен  олардың әлеуметтік  партнерлары  бағалы  акыд  У 

басты  мақсаты  -   өмір  сүру  күнынын  өсуін  аикындау. 

зейнетақы  мен  жалакының  жыл  сайынғы 



номинальды 

котерт 


индексін  аныктау.  Соны мен  қатар  бағанын  көтершуі  е Р  

шығыны және үлтгык бәсеке  каблетгілігіне  калай эсер 



ет ет и ш  т 

иіешіп  алу.  Бағаны  бакьшаумен  орталык  статистика  а 

айналысады,

2.  Бағаға жанама эсер ету. 

Мүнын мөні мынада: сырткы 



сауддд 

кейбір 


сандык 

немесе кедендік шектеуді енпзу  немесе алып 

Соңдай-ак  есептеу  ставкасынын  езгеруі,  салык  ыкпалды 



ескеру, акша эмиссиясынын көлемін (размер) көбеиту немесе азаит 

т.б.ж. 

Бағаға барлык мемлекетпк реттеуші 



акииялар 

эсер 


етедь

3. Мемлекетгін баға күрылу процесіне араласуы. 

үл 


жеРд 

органдарынын өндіріс шығындарын көтеруге рүксаг етілуі  ко 

езіндік күнға котеріңкі 

жойылған 

амортизация косылады 



ж- 

корларға  жіберілген  нәрселер.  Нетижесінде 



көпіеген 

сала 


«шығындар бағаны 

кысатын» 

жағдай 


туады.

!  Ходов  Л.Г. 

Государственные  вочдеистнияе Ні) 

”  л ° " ом ик‘-  *ап‘

стран  Ж  Вопросы  эконом ики.  1991  N»10.  ’ Я-ХО  беттср

379


4.  Бағадағы лидерлік. 

Бүл  күбылыс өндіріс саласынынтауар мен 

к.ы і.мет көрсету саласында баспикшы. Себебі мемлекеттін үлесі сүбелі. 

Егер салаларды мемлекет пен жеке кәсіпорындар баскарса, мемлекет 

конъюктуралык немесе күрылымдык - с;іяси  максатта өзіне жататын 

кәсіпорындар баіасына эсер егу колынан  келеді.  Мемлекет нарыктын 

колемді бөлігін бакылап.  үсынымнын шектелуімен баға белгілеуде 

лидер болып.  сала бойынша онын деңгейін  аныктайды.  Осындай 

жағдай  мемлекеттік  ірі  сатып  алушы  жене  тапсырыс  беруші 

салаларында да калыптаскан.  Мысалы: көптеген күрылыс түрлерінде. 

соғыс өндірісі  мен армияға керекті тауар өндірісінде жэне т.б. Мүндай 

жағдайда  үкімет  органдары  тауар  мен  кызмет  жасайтын  фирма- 

вндіруішмен  келісіліп  «контрактлі баға» белгілейді.  Кейін сол сала 

үшін баға базалык болып  калады. Әйтпесе мемлекет көп салаларда 

сатушы тарапынан  ғана емес,  сатып-алушы түрғысынан да бағада 

лидер болып  кетуі  мүмкін.



5.  Мемлекеттің бағаға тікелей әсері. 

Мүны мемлекеттік субсидия 

(бюджет корынан бөлінген акшалай жэне 

натуральны 

түрдегі көмек) 

жүзеге асырып, сала ішінде, салада немесе аймакта жеке түтьшушылар 

шығынынын  төмендеуін  байкатады.  Сондай  субсидияның  бірі  ~ 

кейбір тауар мен кызмет көрсетуде бағаны төмеңдету немесе токтату. 

Бүл  тәсіл  өндіруші  мен тутынушыға  арнайы  косымша  ақы төлеу 

жолымен жүзеге асады.  Бағаны тікелей реттеудің тиімді жолы (әдісі) 

косымша  кұнға салынатын салык болып табылады.



Мемлекеттін  баға  күрылымы  процесіне  тікелей  араласуы 

мемлекеттін «акцкздік тауарға» баға бекіту саясаты болмак.

Сырткы  сауда бағасына  мемлекеттің әсері экспорттаушыларды 

салыктан  босата  отырып,  экспортты  мемлекетгін  марапаттауы 

арқылы  жүргізіледі.  Кейбір  елдерде-экспортты қ  субсидия, 

жеңілдетілген  несие  мен  транспорттык  тарифтерді  беру  аркылы 

жүзеге асады.  Ішкі  бағаны  мемлекеттің тікелей ретгеуінің бірден- 

оір  гиімді  инструмент!  импортты  шектеу  және  кеден  салығын 

гөмендету  олмак.  Ішкі  нарықты  шетел  бәсекелестігінен  корғау, 

импортгалған  тауар  бағасына  кедендік  мөлшер дәрежесінде  эсер 

ету  үсынымды  шектеуге  әкеледі.  Сондай-ак  ішкі  нарыктағы 

оесекелестікті  өсекендетіп, импортгалатьш тауарға бағаны көтеріп, 

оглндык енім  өндірісі бағасына әсері болады.

6. 

Экономиканын мемлекеттік секторында өндірілген тауар және 

жасалатын  кызметке  женілдетілген  баға  мен  тарфкгерді  белгілеу.

380

Бүған минерал-ишкізат жоне жағармай  -   энергетикалык ресурстар. 

темір жол мен  почта-телеграф тарифтерінін бағасын айтамыз.

Бүл  жасанды  түрде  токтатылған  баға  мен  тарифтер  жеке 

сектордағы өндіріс  шығындарын төмендетуге ыкпал жасап. үлттык

бәсеке  кабілеттіліпн арттырады.

7, Бағанын. көрсетілген түрін немесе олардың белгіленген  көтериі} 

шегін  үкіметтің  бакылауы. 

Бағаны  осылай  реттеу  әлеуметтік 

келеңсіздіктің белен алғанында ғана  колданылады.

8. Тауардың кейбір түрлеріне бағаны бекіту мен бакылауды үлпык 

органдар  қүзырына  береді. 

Мысалы бүған  көмір  мен  кара  металға 



Еуропалық 

комір және болат бірлестігінін бағаны белгілеуін аита 

аламыз.  С ондай-ак  ауылшаруашылығы  еніміне  уакытша  ағаны 

Еуропалык 

эк о н о м и к а л ы к   одактьш   (ЕЭ О )  белгілеуі,  ішкі 



иктеграциялык 

бірлестіктерде  транспрт  тарифы  мен  салыкты 

унификациялау.

28.3.  БАҒЫ НЫ Ң ЭКОНОМ ИКАЛЫ К ТАБИҒАТЫ Ж ӘНЕ 

О Н Ы Ң  ТӨМ ЕНГІ  ШЕКАРАСЫ

Нарықтык  экономика  жағдайында  дінгекті  мәееленін  бірі

бағаның экономикалык базасын дүрыстап аныктау. се  е  1  аға^ ^

деңгейі 

соған байланысты.  Баға деңгейімен жене онын жекел 

тауарларға ара катынасы кептеген халык шаруашылығы аспекпс 

байланысты.  Көтерме  баға  денгейімен  кәсіпорын 



тшм^ 1 

байланысты, белшек баға денгейімен жұмыскердін накты жал 

байланысты.  Баға тарихи  категория.  Бағанын денгеиі  ға_" 

сондай-ак экономикалык  мазмүны  уакыт талабына  саи 

(

Баға тауар құнынын акшалай өтемі болып.  көбінесе таУаР 



ITKV 

(қүны) мелшерінен ауыткьш отырады.  Накты механизм ж 

түрлері  бағаға  сүраным  мен  үсынымнын  эсер  ету  дәр 

байланысты,  мемлекеттін бағаны  реттеу 



мүм кш дтне 

факгорларға, айналымдағы кағаз акша санына, сондаи  а 

деңгейіне, бәсеке  сипатына, өндірушінін нарыктағы моноп 

ж а ғд ай ы н а,  п а й д а л ы л ы к к а ,  с и р е к т ік к е .  э к о н о м

түраксыздыкка т.б. 

г

Һ



йытілі

Бүған дейін болған жоспарлы  баға жүйесі орта с а л а л ы к ^ к т '

өзіндік күнға қүрылған, ал ауыл шаруашылығында орта а 

негізінде.  Өзіндік  қүн  екі  аспекті де  калыптасады. 



111 ь

экономикалык элементгері;



Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 17.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   35   36   37   38   39   40   41   42   ...   47




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет