Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет25/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   47

Американ ғальшы Л  к 



 

асады'2 

____ ___ 

Д'  Элл  ^аостиіщустриалды қоғам»  гүжырым-

и  др._-"  М.!  МГУ,  1995Д 29ГбстСР,,ОД‘1'  У',ебное  пособие  /П о д   ред.  Радаева  В.В.

"  ДР-  М..  МГУ.  7 995^°31 * fiex ПСРИОДа'  Учебное  пособие  /П о д   ред.  Радаева  В.В.

дамасын жасай отырып, бүл жүйенін төмендегідей бес белгісін келтіреді.

а) өндейтін сала экономикасынан кызмет көрсететін экономикаға 

көшу;

ә)  түрғындардың  экономикалык  беясешшіігінде  дене  еңоегі 



жумыскерлері емес, ой еңбегі жүмыскерлерінін каркынды орын алуы, 

әсіресе ғылыми-техникалык мамандар;

б)  басқару  аясында  электронаык-есеитеу  техникасы  шешімін 

кабылдап, оны көбірек қодцану; 

.

в)  саясатты  калыптастыруда  жаңалыкты  ендіру  негізі  ретхнде 



теориялық білімнің басшылык, ролінің бодуы;

т) жаңа қоғамның маңызды  инструменттері болып  корпорация 

саналмайды, университет пен зерттеу орталыкгары болмақ.

Постиндустриалды  қоғамнын,  экономикасы  —  бұл  ақпараттык 

экономика. 

Меншік түрғысьшан бүл экономика пострыноктыктиптеп 

аралас экономика ретінде қаралды.

Егер коғамды оның даму баспалдағы аркылы бөлетін теориялык 

көзқарастарды жинақтайтын болсак, оңда схемалык түрде  негізінен 

үш  жікке  белуге  болады:



а) формациялык;

ә) оркениеттілік;

б) нарықтық; 

.  .

— формациялык жіктеу коғамның томеңдегідей формаиияға болінуін 

карастырады: 

алғаш қы  түрмыстық  кауым,  күл  иеленушшік, 

феодалдық, капиталистік және коммунистік (формация - өндірпш 

күшгер мен өндірістік катынастардың (әлеуметпк-экономикалык) және 

қондырмшгык институттың біріккендігі);

—  оркениеттілік  жіктеу  коғамды  уш  дәуірге  бөлуді  карастырады. 

аграрлық, индустриалдық және постиндустриалдык (акпараттық),

— нарықтық жіктеу коғамды — 

нарыктык жэне нарыктык емес 

деп 


бөліп қарайды.

Нарықгык емес қоғамға: алғашкы түрмыстық кауым форманиясы. 

күл иеленушілік формациясы, феодалдык формация және жоспарды 

әміршіл экономикалы социализм жатады- 

.  .

Нарықтык  коғам 

еркін  бәсекедегі  «таза»  капитализм  до>ірін 

кдмтиды. Дәстүрлі экономикалык коғам кззіргі әлемнін Азия,  фрикл 

және Латын Америкасынын  140-тай елінде өмір сүруде,  <іл  ондлғы 

өңдіріс, белу және айырбастау дәстүрге, салткд, жекелеген ғүрып гарғ а 

негізделген жэне аралас экономикалык коғам негізінен индустриадаы



241

дамыған елдерді камтиды. Жогарыдағы көрсетілген коғамды жіктеуде 

кайшылықжок, қайта олар бірін-бірі толыктырады. Дәуірлерді нені 

өндіргенмен емес,  қайта қалаіі өндіргендігімен жэне калай өндіргіш 

кұштермен айыра аламыз деп жазған К.  Маркс. Өндіргіш күштердің 

даму деңгейі коғамдық процестің жалпы критериі болып табылады. 

Баскаша айтсақ, меншік түрінің оріүрлі жағдайында жұмыс күші өндіріс 

күрал-жабдығымен қайтіп біріктіріледі, қалай үйлестіріледі және қалай 

экономикада баскарылады: нарықтық бәсекелістік арқылы, жоспарлау 

аркылы немесе екеуінін көмегі арқылы ма, яғни аралас баскару жүйесі: 

мемлекет пен нарық аркылы.

Белгіді ғалым-экономистер, амеряка 

жотрғы оку 

орньша арналған 



«Экономикс» 

окулығының авторлары Р. Макконнелл мен Л.Брюдын 

кезқарастары бойынша, әлемдегі индустриалды дамыған елдерді екі 

белгісімен ажыратуға болады:



1.  Өндіріс күрал-жабдығына деген меншіктің түрлері бойынша;

2.  Осы экономикалык  кызметтің  үйлестіру және  басқару әдістері 

бойынша. 1

Қоғамдық  ондіріс  кұрылымында  ондіргіш  күштер  ондірістік 

катынастармен диалектикалық бірігу жағдайында болады. Өндірістік 

катынастар — бүл ендірістің коғамдык түрде жүзеге асуы. Өндірістік 

катынастар -  бұл меншіктік катынастар.

Өндірістік катынастардың өндіргіш күшпен бірігуі ондіріс әдісін

күрайды,  яғни  қоғам н ы ң   эк о н о м и к а л ы к   қүры луы ,  онын

экономикалык базасы.  Экономикалык немесе ондірістік катынастар

отбасылык, діни, күкыктық, мәдени, саяси, әлеуметгік 

кагынастармен

косылып.  коғамның  кондырмасын  күрайды.  Базис  пен  қондырма

бірігу жағдайында  болады. 

Базистін  өндіргіш  күштер  мен  ондірістік

қатынастар арасындағы кайшылықтары қоғамның жана күйге кошуіне

объективті

 

жағдайлар тудырады. 

Бүл кезде  кондырма қоғамньін бір

күйден басқасына көшуіне көмектесуі мүмкін немесе отеуге кедергі 

жасайды.

Адамзат қоғамы өзінің бүкіл тарихында өндіргіш күштер  деңгейі 

мен өндірістік катынастар сипаты арасындағы объективті  туындаған 

кайшылықтардың  әсерінен  бір  күйден  екіншісіне,  бір  коғамдык 

экономикалы к  ф ормациядан  басқасы на,  төменгі  еркениет 

аспалдағынан жоғарғысына ауысуы.  Меншік түрлерінің  ауысуына 

іаиланысты жаңа прогрессивті ондірістік қатьшастар  пайда болады.

1  Экономикс.  (  том, 

А О   « Р ИИ О Л».  Таллин.  1993.  47 

бет.

242


Адамзат өркениеттілігі баспалдағымен қоғам кетеріле отырып, 

қауымдастык  (коғамды қ)  м енш ік  түрінен  жекеге,  жекеден 

қоғамдыққа (мемлекетгікке) козғалысжасап, экономиканы тек кана 

рынокпен немесе тек қана мемлекетпен баскарады.  Кдзіргі жағдайда 

өндіргіш  күштер  мен  өндірістік  катынастардың  арасындағы 

қайшылықтар  адамзат  қоғамының  аралас  экономикаға,  аралас 

меншік (жеке  мен  мемлекеттік)  түріне,  баскару тәсілінін  аралас 

(рынок пен мемлекетгік) жүйесіне көшуімен жойылады.



Тарихка  терен  үңіле  отырып  байкағанымыз,  бүрынғы  заманнын 

өзінде меншік түрлері таза куйінде болған емес, олардын кез келгенін 

басқасымен аралас  күйінде  кездестіреміз.  Мұндай жағдай корнекті 

түрде  біздің  дәуірімізге  дейін  VI-IV  ғасырда  Ертедегі 

им  мен 

Ертедеғі  Грецияда  байкалды.  Ол  елдерде  сол  кезде  көне  дуниелік

(антикалық)  меншік өмір сүрді.

Кәне дүниелік (антикалык) меншік — кауымдык меншік  гүрінщ 

жерге деген синтезін қүрайды. Бүл мемлекеттік міндеттерді және 

әрбір азамат меншігін  шешудін негізі болып табылып,  оларға ол 

еркін  шешім  қабылдай  алады.  Осы  дәуірге  Ертедегі Афина мен 

Ертедегі Рим жетістігі дәлел,  әсіресе жеке түлғаның, мәдениеттщ 

өрлеуі,  сондай-ак азаматтык,  саяси жэне экономикалык өмірдш

дамуы қарқынды болғаны тән. 

.

Бүрынғы социалистік елдерде, КСРО-мен қоса 70-ші жылдар 



бастап,  өндірістік  қатынастар  сипаты  өндіргіш  күштер  ^ 

деңгейімен кайшылыкка келді.  Бүл мемлекеттік мешшктш  а 

меншік түріне карағанда 90% болуымен, барлық үлғаималы е 

аясьш терең монополиялап, экономика дамуьш тежеуден  аик 

Осы  елдердің  экономикасы  катан  орталықтан 

қысымында  болып,  экономикалык  мүдделікті  жокка  шы 

’ 

ғылыми-техникалык  прогреске  селқос  көңіл  белді. 



° 

өндірістің  тиімділігі  70-шы  жылдардан  бастап  катты 

тауардын; тапшылығы жалпы белен алды.  Экономика 

Осьшан 


жеткіліксіз дамуынан экономикалык дағдарыска тап  о 

TVniH


барып  нары кка  өтудін  объективті  кажеттшіг* 

осы


қажеттілігі  1985-ші жылғы сәуірден бастап анык  а 

^

жылдан  бастап  мемлекетгік  баскару  аппаратында  < 



«Нарык» 

термині пайда болып, ол 1987-ші жылдын маусы 

басқарудың бөлінбейтін элементі ретінде дәріптедш.


19.2.  ӨТПЕЛІ  ЭКОНОМИКА:  ОНЫ Ң ТҮРЛЕРІ, 

НЫШАНДАРЫ,  СИПАТЫ  ЖӘНЕ  МІНДЕТТЕРІ

Өтпелі экономика типтерін өту процестеріиіи сипаты мен ауқымы 

бойынша айырады. 

Өтпелі экономиканьш ғаламдык және локалды 

типтерін бөліп қараймыз.  Ғаламдық адамзаттың бір дәуірден екінші 

дәуірге  өтуімен  байланысты: 

индустриалдык  дәуірге  дейінгіден 

индустриалдыкка ету немесе индустриалдықтан постиндустриалдық- 

ка  (акпараттық);  екі  өркениетіліктен  (шығыс  және  батыс)  біркелкі 

әлемдік өркениетке өту.

Жоғарыда  аталған  дәуірлер  шенберінде  локалды қ  өтпелі 

процестер жүзеге асады: дәстұрлі экономикадан әртүрлі моделдегі 

рыноктық экономикаға ету.  Бүл кезде ғаламдык өту процесі өтпелі 

жономиканың локагщы нышаны мен типтеріне қатты эсер етеді:

а)  инерциялы  экономика. 

Қоғам  мен оның экономикасы кыска 



м е рзі мде  о з і н і ң  

сипатын,  түрін және  жағдайын  озгерте  алмайды. 



И н е р ц и о н д ы к  

өтиелі экономикада ұзақ 



мерзім 

кезіне бұрынғы ескі 

экономикалык түрлерді сақтауды 

ж ү з е ге  

асырады.  Экономиканы, 



о н ын  

тұрін, жай-күйі мен  қүрыльшын,  кадрларды кайта окытуды 

өзгерту, жана экономикалык ойды 5-10 жылда калыптастыру мүмкін 

смес,  ал «500  күнде» жүзеге асыру қиын болмақ.

Казақстан Республикасы нарыкка отудің екінші бағдарламасында 

отпелі  кезеңдегі  экономиканың  инерциялығы  ескеріліп,  ескі 

әм ірш ілдік-әкім ш ілдік  басқару  элем ентін  ж аңа  нары қты к 

катынастарға жайлап ауыстыруға бет-бүрыс жасалды;



ә)  отпелі экономиканың тұрақсыздығы. 

Бүл жағдайда кез-келген 

ең  жаңа  экономикалы к  тур  мен  катынастар  тез  жойылады. 

Сондыктан  түрақты  түрде  ең  толыққан,  ең  тиімді,  рыноктык 

катынастардың динамикалық жаңа түрлерін іздестірген дүрыс;

б) отпелі экономикадағы ескі және жаңа экономикалык элементгер, 

түрлер,  болшектердің бір  мезгілде болуы. 

Мүнда бір  мезгілде  кетіп 

бара жатқан мемлекетгік меншік түрімен бірге жеке меншік пайда 

болып,  ол әр  түрде  байқалады.  Сейтіп  аралас  меншік түрі  пайда 

болады.  мемлекеттік, жеке меншікпен араласқан түрде және т.б.;

в) өтпелі экономиканың тарихилығы:

-  


өту белгілі тарихи  мерзім кезінде жүзеге асады; 

отудің озі белгілі мемлекетте болады.  Нактыласак,  Қазақстан 

1 еслубликасында  өтпелі  кезеңнің  аяқталуы  шамамен 

ХХІ-ші 

ғасырдың басына белгіленуде.

244


г) 

өтпелі  экономиканьщ  өзіне  тән  арнайы  күбылысы,  тіршілігі 

және  ерекшелігі  бар. 

Себебі,  бүл  кезеңде  барлы қ  әлем дік 

қауымдастықтағы  елдер  әртүрлі  даму  баспалдағында  болып, 

экономикалык жүйенің біркелкі емес моделін қолдануда.

Егер  нарыктык жүйеге  енетін  елдерді  алатын  болсак,  оларды 

бір-бірімен  былай:  нарықтык  экономикадағы  мемлекеттің  ролі 

бойынша,  мемлекеттік  меншіктің  жалпы  қүрылымдағы  әртүрлі 

м енш ік  түрлеріндегі  үлесі  бойы нш а,  м он оп оли ялы к  ж әне 

олигополиялық нарықтардың бар болуы бойынша, еркін нарыктык 

с ек то р д ы ң   үлесі  б о й ы н ш а   ай ы р у ға  б о л ад ы .  Н а р ы к т ы к  

эк о н о м и к ад ағы   елдер  дәстүрлі  эк о н о м и к а д а н   н ар ы қ ты к  

экономиканьщ қазіргі жаңа түріне  — әлеуметтік бағытталған  әрі 

басқарудың аралас түріне көшуде.

Бұрынғы  социалистік  елдердің  нарыкка  өтуі  адамзат  коғамы 

дамуындағы қайталанбас нәрсе.  Олардын нарыктык экономикаға 

өтуінің өзіне тән ерекшелігі бар.  Бұл өту күбылысы дәстүрлі түрде 

емес, жоспарлы экономикаға енетін аздаған  мемлекеттердін озіне 

қатысты ерекшелігімен сыипатгалады.

Жоспарлы экономикадағы аздаған елдердің өзінде өту мерзіміне 

эсер ететін кәдімгідей айырмашылықтар болады. Накгыласак, ТМД 

елдерінде  жеке  меншік  болған  емес,  ал  90%  жуығы  мемлекеттік 

меншік үлесіне тиді. Сондыктан мемлекетген алу мен жекешелендіруге 

Польша мен Венгрияға қарағанда көп уакыт кажет болды.  Біз атап 

отырған екі едце мемлекеттік меншік үлесі  14  %-дан аскан жок, ал 

жеке меншік үлесі — 76  %  қүрады.

Осьщан байкайтынымыз, Польша мен Венгрияға нарыкка өтудін 

жедел 

«шоктық» 

варианты әбден келеді, ал бұл Ресей үшін болмайтын 

жай.  Алайда  Ресейде  осы  аталған  өту  варианты  

« 5 0 0   күн» 

бағдарламасымен жүзеге асты.



Өтпелі процестер өзінің сипаты жағынан табиғи-эволюциялык және 

табиғи-реформаторлық болып келеді.

Қоғамның бір жүйеден екіншісіне табиғи-эволюциялык процеске 

көшуі  әдетте  ғалам ды қ  эволю циялы к  процесс  ш еңберінде 

байқалады. Алайда ғаламдық өзгерістер шеңберінде өтпелі процесс 

табиғи-реформаторлык сипатка ие болуы мүмкін. Өтпелі процестін 

табиғи-реформаторлық  сипаты  өтпелі  экономиканын  локалдык 

типінде байкалуы мүмкін.

Мысал  ретінде,  реформаторлык  сипаттағы  локальды  өтпелі

245


экономикаға  1917-шіжыддан  кейінгі  Ресейдегі социализм кұрылысы 

кезенін айта аламыз. Осындай жағдай  1946-шы жылдан соң Шығыс 

Еуропа  мен  Азия  елдерінде  болды.  Реформаторлык  сыйпаттағы 

эволюциялыктипке мысал ретінде. соғыстан кейінгі Германияның 

тоталитарлык қазіргі типтегі нарықтык экономикаға өтуін айтамыз. 

Белгілі  неміс  ғалымы  әрі  экономисі  Людвиг  Эрхардтың  (1897- 

1977 жж.) жасаған  бағдарламасының негізінде ету жүзеге асты.

Қазақстан  Республикасының  әлеуметтік  бағытталған  аралас 

нарықгық экономикаға өтуі ТМД елдеріндегі сияқты эволюциялык,- 

реформаторлық сипат алды. 



Нарыктык экономикаға өтудің Қазакстан 

Республикасындағы басты міндеттері мыналар:

1.  Мемлекеттік  меншікті  мемлекеттен  алу және  жекешелендіру. 

Мемлекетсіздендіру — мемлекеттін экономиканы тікелей баскару 

қызметін  алып  тастауын  айгамыз.  М еншікті  жеке  меншікке 

жекешелендіру мем;іекс'і'іш. абсолютгік монополиялык меншіктілігін 

жоюды  білдіреді.  Мемлекеттік меншіктің үлесі азайып,  шамамен 

30-40  %  шеңберде  калады.



2

.  Казақстандык  кәсіпкерлердіц  әлеуметтік  жігініқ  қалыптасуы 

(еңбекке  қабілетті тұрғындардың ж;ппы саныиыц  10-15%  қамту).

3.

  Нарыктык  инфракүрылымның  калыптасуы, 

басты  нәрсе  — 

тауар  мен  қор биржасы және басқада әртүрлі нарықтың құрылуы.

4.  Бәсекелістік пен кәсіпкерлікті дамыту макса гымен экономиканы 

монополиясыздандыру.

5.  Бағаны  бейтараптандыру, 

сүраным  мен  ұсыным  негізінде 

рыноктык сипатгағы бағаға көшу.

6

.  Экономиканың каржы-экономикалык турактануы.

7. 


Өтпелі кезенде тұрғындардың әлеуметгік қорғау жүйесін мықты 

камтамасыз ету.

Нарыққа өту өзіндік мақсат емес, әлеуметтік бағытгалған аралас 

экономиканы  қүрудың  қүралы.  Экономика  адам  үшін  емес, 

экономика адам үшін болуы керек.



19.3.  ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ НАРЫҚТЫК 

ЭКОНОМИКАҒА ӨТУІНІҢ  ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Нарыктык  катынастардың  Қазакстан  Республикасындағы 

Ксыыптасуының ерекшелігі  көптеген  факторлармен  байланысты 

іүсіндіріледі.  үлгтык,  әлеуметтік-дем ограф иялы қ,  ғылы ми- 

гехниксілык, үйымдык~күрылымдық, табиғи-шикізатгык, табиғи-

246


климаттық жэне географиялык сипаггармен.

Біріншіден, өтпелі экономиканың ерекшелігі сонда,  Қазақстан 

өтуді түтастық шеңберінде,  егемендікте және өз мемлекетгілігінде 

жүзеге асырады.

Екіншіден, экономиканың етуін Қазақстан алғашқы рет әлемдік 

ирактикада әкімшідддк-әміршілдікпен ғана емес, сондай-ак қоғамдык 

меншіктегі жоспарлы экономикалык жүйеден,  жеке жэне  аралас 

меншіктуріне негізделген нарықка отуді жүзеге асырды. Әкімшшдік- 

әміршідцік экономикадан нарыкқа отудің халықаралык тәжірибесі 

Жапония  мен  Оңтүстік  Кореядағы  баскарудың  әкімш ілдік- 

әміршілдік  элементін  қолданғандығы  қажет  нәрсе.  Бірак  көзді 

жүмып қойып, ұлттық құндылық пен дәстүрді ескермей жат елдін 

гәжірбиесін  кеш іре  салу,  экономиканы  реформалауға  толык 

мүмкіндік жасамайды.  Сондықтан, әлемдік өркениеттілікгің біздің 

үлтты қ  қ ү н д ы л ы ғы м ы зб ен   д ә стү р ім ізге   сай  б о л аты н д ай  

тенденциясына бағыт үстағанымыз жөн.

Үшіншіден,  Қ азакстанны н  территориялы қ-географ иялы қ 

жағдайы — өркениеттіліктің батыс пен шығысты қосатын ерекше 

орыны болып табылып, өткелі кезендегі экономикаға айрықша эсер 

етеді.


Тертіншіден,  Қазақстан  Республикасындағы  экономиканы 

реформалау созылған экономикалык дағдарыс жағдайында өтуде.

Ол  КСРО-ның  ыдырауьшен,  бүрынғы жаллы  одактык  халык 

шаруашылығы кешенінің экономикалык, байланыстарының үзілуімен 

түсіндіріледі. Жалпы одақтық экономикамен интеградиялык елдерде 

болған, еліміздің каукарлы ғылыми-техникалық, өнеркәсіптік және 

ауыл шаруашылығы әулеуеті талап етілмей калды.

Бесіншіден,  әнеркәсіптегі мемлекеттік сектор негізінен ірі кен- 

байы ту,  м етал л у р ги я л ы қ ,  х и м и я л ы к   ж ә н е   х и м и я -м ұ н а й  

кәсіпорындарынан түрады. Ауыл шаруашылығында ірі кәсіпорындар 

~ совхоздар көп болды. Республикада олар — 2059-ға жетіп, барлық 

ауыл  шаруашылығы  кәсіпорынының  75%  қүрады.  Қазакстан 

совхоздары  ТМД-ғы ең  ірі болып  келіп,  олардың әркайсысында 

орташа алғанда  15 мьщ шамасынан аздау егіс көлемі және  16 мыннан 

астам ірі кара мал басы болды.  Осындай ерекшеліктер осы аядағы 

жекешелендіру сипатына эсер етпей коймады.

Жекешелендіру тек қана үшінші  кезенде  (1996-1998  жж.) ғана 

аяқтала бастады.  Сондай-ак жекешелеңдіру  мен  өндірісті  көтеру

247


ө н е р к ә с іп т е гі  с и я қ т ы   ауы л  ш а р у а ш ы л ы ғы н д а   шет  ел 

инвесторларының катысуы.мен жүзеге асты.

Реформалау практикасы көрсеткендеіі. Казакстан Республикасы 

тандап  алған  бағыт  —  аралас  әлеуметтік  бағыттағы  нарыктык 

экономиками  калыптастыру — республиканың өзіндік жағдайын, 

өзінін моделін кұру факторын кебірек ескереді.  Казакстан ары қарай 

реформаны жүргізгенле баска елдің өтпелі экономикадағы әлсіздігі 

мен жетістіктерін есекере отырып,  нарыктык экономиканьщ озіне 

тән үлттык моделін  күрады.

КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН ТЕРМ ИНДЕР

Өтпелі  кезең;  отпелі  экономика:  типі,  ныш аны,  сипаты, 

міндеттері; дәстүрлі экономика; формациялық жікгеу; оркениетгілік 

жіктеу;  нарыктық жіктеу;  экономиканьщ инерциялылығы; отпелі 

кезеннің тұраксыздығы.

САБАҚТЫҢ ҮЛГІ  РЕТІНДЕГІ  ЖОСПАРЫ

1.  Ә кім ш ілдік-әмірш ілдік  экономикадан  нары кка  етудін 

объективті кажеттілігі.

2.  Өтпелі  экономиканьщ  мәні,  оның  негізгі  нышандары  мен 

мәселелері.

3.  Қ азақстан  Республикасы ндағы   отгіелі  экономиканын. 

ерекшелігі.

ӘҢГІМЕ  ӨТКІЗУГЕ Ж ЭНЕ  МЕН  Ө ЗІН -Ө ЗІ БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҰРАҚТАРЫ

1.  Коғ^м  дамуында  объективті  түрде  өтпелі  жағдай  неге 

туындайды?

2.  Өтпелі экономиканьщ қандай типтерін білесіз?

3.  Өтпелі экономикаға кандай сипат және нышандар тән?

4.  Өтпелі экономика типтерін сипаттары бойынша калай айыруға 

болады?

5.  Қ азақстан  Республикасындағы  отпелі  эконом иканьщ  



ерекшелігі неде?

248


ЖИЫРМАСЫНШЫ  ТАРАУ.  ӨТПЕЛІ  ЭКОНОМ И- 

КАДАҒЫ  ӘЛЕУМЕТТІК  ЭКОНОМИКАЛЫҚ 

ҚАТЫНАСТАРДЫҢ  ҚАЛЫПТАСУЫ

20.1.  ӨТПЕЛІ  ЭКОНОМИКАДАҒЫ М ЕНШ ІК 

ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ

Өтпелі кезеңде нарықтық экономикаға өту мемлекет үшін қиын 

мәселелерді көлденең тартады: меншік қатынастарын өзгерте, кайта 

Қүру,  жалпы  жаппай  мемлекеттік  менш іктен  өндіруші  мен 

меншіккердің жақындасу түрлерін табу, тіпті олардың толық бірігуін 

қамтамасыз  ету.  Демек,  мемлекеттік  меншікті  реформалау,  оны 

жекешелендіру,  мемлекеттік  мүліктің  жеке  объект  жэне  жеке 

үжымдық  (үж ы мды қ-топты к)  иелігіне  ауыстыру  м әсел есі 

туындайды.  Мемлекеттік  кәсіпорындарды  жекешелендіру  ғана 

кәсіпорынның  экономикалык  еркіндігі  мен  жауапкершілігін 

органикалык түрде ымыраластыра алады.

Бұрынғы кейбір социалистік елдерде мемлекеттік меншік баска 

меншіктүрлерінің жалпы күрылымына қарағанда артықгау болады. 

Осы жағдай ел экономикасында бәсекелестіктің болмауына,  алып 

келіп,  өндіріс  тиімділігін  төмендеуіне,  өндіруші  кәсіпорындар 

түтынушыны  билеп төстеуіне және тапшьшық экономикасының 

пайда болуына алып кедді.

Осылардың барлығы бәсекелестік нарықтық ортаны құру үшін 

мемлекеттік меншікті реформалау кажеттілігін анықтады.  Осыны 

жүзеге асыру өндірушінін түтынушыға өктемділігін жоюға, өндіріс 

тиімділігін артгыруға, нарықты жоғары сапалы тауар  мен  кызмет 

көрсетумен барынша толтыра түседі.

Өтпелі экономика кезіндегі мемлекетгік қатынастарды баскаша 

күрудың  халықаралық  тәжірибесі  меншік  түрлерін  өзгертудің 

эволюция-реформаторлық тәсілін, жекешелендіру тәсілін кенірек 

колдануды дәріптейді.

Экономикалык әдебиеттерде мына екі терминді: «мёмлекетген 

алу» мен «жекеншелеңдіруді» бір-біріне теңесгіріп қарайцы. Алайда 

«мемлекетсіздендіру» термині мемлекетген тікелей басқару қызметін 

алып  тастауды  түсіндіреді.  Басқаша  айтқанда,  мемлекеттік 

кәсіпорынға  өзінше  еркіндік  беру  меншік  түрін  ауыстырумен 

байланысты емес. Мемлекетсіздендіру мемлекетгік кәсіпорындардьщ

249

толык коммерциялық еселке көшуін білдіреді. Мемлекетсіздендіру 

— жекешелендіруге дейінп аралык баспалдақ.




1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал