Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория


Жетілу фазасы — сату көлемінде өсу қарқьшьшың турақты төмендеу



жүктеу 17.01 Mb.
Pdf просмотр
бет24/47
Дата14.09.2017
өлшемі17.01 Mb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   47

Жетілу фазасы — сату көлемінде өсу қарқьшьшың турақты төмендеу 

кезеңі. 

Бұл кезде тауарды көптеген сатып алушылар мойындайды. 

Жетілу  фазасы  енуінің  басты  белгісі  —  нарықтың  толып  қалуы. 

Бул  фаза  баскаларына  қарағанда  узақтау  болады.  Осы  фаза 

мүмкіндисгерді іздестіру мен модификация, жаналау мақсатгарын 

аныктау  жэне  бар  тауарды  жан-жакты  жетілдіру  кезеңі  ретінде 

сыипатталады.  Егер  бар  тауардың  50%  өткерілсе,  онда  нарыкта 

болған болып есептелінеді.



Кулдырау  фазасы  —  бул  сату  көлемінің  тез  төмендеу  кезені.

230


Төменгі деңгейде өткізу түрақтап, ол ұзақ уакыт сақталады немесе 

өткізу мүлде тоқтауы мүмкін.  Тауар өзінің циклдык өміршендігін 

тоқтатады,  себебі  жаңа  әрі  перспективалы  тауардың  кезектесе 

нарыққа келуі оны ығыстырады.

Тауардың циклдық өміршеңдігін бағалаудың негізгі критериі - 

сатудан түскен табыстың көлемі болмақ. Себебі ол тауарды өндіруге 

және  оны  өткеруге  кеткен  шығындарды  қамтамасыз  етіп,  пайда 

әкеледі.


Қазақстан Республикасында маркетинг элементтерін колданудын 

жекелеген талпыныстары бар:  сұранымды, жарнаманы қарастыру, 

тауар сапасы мен ассортиментінің дамуы тұжырымдамасын жасау. 

Маркетинг бұл  іскерлік операциялардың  өзіндік методологиясы 

болып табылады.  Сондықтан,  қазіргі әлемде маркетингті қолдану 

объективті қажеттілікке айналды.



Сурет  18-2.  Маркетингтіц тркырымдамасы.

Сонымен маркетинггің аркасында кәсіпорыннын сүранымға жөне 

оның  сипатына  эсер  етуге,  түтынушы  нарығына  жүмыс  істеуге,

231


накты  түтынушынын  талаптарын 

орындауға  мүмкіндік 



туды.

■әсіпорын  осыны  ескере  отырып,  езінің  нарыктык  маркетинг 

тұжырымдамасын жасайды  (сурет  18-2  қараңыз).

аркетинг өндірістік түжырымдамасы 

кәсіпорынның өндірісті 

иымдастыру  мен  т е х н о л о ги я с ы н   түракты   кажеттілікпен 

етілдіру  сеніміне  негізделген.  Тауарға  деген  сүранымнын 

ынымнан асқан  кезінде немесе тауарға өзіндік құнды төмендету 

еттшіп туғанда бүл түжырымдаманы  қолдану ыңғайлырақ. 

жет  аУаР Тркь,рымдамасы мынаған  негізделеді:  кәсіпорын үлкен 

Ппя k-TlKKe жоғаРғы сапальі тауарды үсыну арқылы жетуі мүмкін. 

Уикада  мүнда^  түж ы ры м дам аны   жүзеге  асыру  кейде

т ій к КеЛД1Л*КПеН  ^ аі^л а н ы с т ы Р ь ,л а Дьі,  с е б е б і  тауарды  

.ндауш ы лаР  он ы ң   арж ағы н д ағы   саты п  алушылардың 



х р ан и м ы й   көрмей  қалуы ғажап емес.

мөт 


Тұжырымдамасы  бьілай жүзеге  асады:  өнімнің сандық

м у м к іи Рп\ИІН

  ө н д *Рісте  к өп  б о л у ы ,  к е й ін   о н ы   бар лы к

т у ж и т е   КТерді  қ о л Д зна  о т ы р ы п   н а р ы қ т а   ө т к ізу .  Бүл

өзге,


Т п , ^ аМаНЫҢ

  мөн-ж ағдайы  -   тауар  өндірушілер  өнімнің

к т  ігткшг  е^Ш ,3дестіРгсияе, онымен қамтамасыз ететін жағдайды 

NcifjacTbipy керек.

сеііліпрлГ!!17'11 наРь,қтық тұжырымдамасы кәсіпорынды мынаған 

жетістікке  ж ет^ °¥ран“ мын аньіқтау арқылы ол коммерциялык 

оны тиімяі  а 

” 

үмкш  ж әне  басқа  бәсекелестерге  карағанда 



түж ы пим гт^1СПеН  канағаттандырады.  Бүл түжырымдама өткізу 

т ү т ь ж Г ш ы Г аСЫНа  ҚаРағанда  тауарға  бағы тталған,  кайта 

кәсіпорын  м;т!-КТеП  беруге  негізяелген-  Бұл үшін дайындаушы- 

емес  кешенпі  т  етингтік зеРттеуді  тек еткізу стадиясында ғана 

үшін 

клирнттв 



ЖүРгізіледі-  Алзйда  өзінің  мақсатына жету 

таунр жайлкі  и^Д'Ң ¥СЫНЬ1СЬШ  кабылдап болжауы  мен жэне осы 

Ә л е у м е т і  Г ,ҚТЫ сегм™ У м е н  айналысуы кажет. 

тҰжырымдаманыИт аЛЫҚ  маркетинг  түжьірымдамасы  нарықтык 

тұтьщуШылап 

олықтырады.  Ол  кәсіпоры ннан  жекелеген

сүранысын 

жннр


  м  ОНЫҢ  топтаРының,  тіпті  түгел  коғамнын

Бұл  дегеніміз,  б е л т к і^ а қ ы т т а ^ с Т н  

СаКТауДЫ ТаЛШ еТ6ДІ: 

гана  емес,  оны  өндіру  т е х н о л о г и й   баиқалатьш  тауардың  өзі 

келтірмеуі қажет. 

ологиясында  түтынушыға  зиянын

Стратегия лық маркетинг т^ы рьш дамасы  тауар еңшрушінщ


өзінің  даму  белгісіздігін  барынша  баяулатуға,  кәсіпоры нны ң 

ком м ерциялы қ  ж етістігін  басқаруға  эсер  етуді  күшейтуге 

негізделген.  Бүл  кезде  тек  перспективалы   түтынулар  ғана 

ескерілмейді,  сондай -ақ  ресурсты  қамтамасы з  етуді  шектеу 

мүмкіндіктері қарастырылады.

18.3.  МАРКЕТИНГ  -   НАРЫККА ЭСЕР ЕТЕТІН БЕЛСЕНДІ 

ЖҮЙЕ.  ОЛ  -   ӨМІР  СҮРЕТІН  СҮРАНЫМ  ЖӘНЕ 

КАЛЫ ПТАСАТЫН ҰСЫНЫМ

Енді  маркетингтің  негізгі  типтерін  карасты рам ы з.  Оны 

кәсіпоры н  (ф ирм а)  іш кі  ж әне  сы ртқы   н ары қта  сүраным 

жағдайына  қарай қолдануы  мүмкін.  Сұраным мынадай түрлерге 

бөлінеді: теріс,  рационалды емес,  әлеуетті, қанағаттандырылмаған 

(айқын,  жасырын,  толыкқанды),  қалыпты,  тиімді,  өмір сүруші, 

төмендеуші, тым  аргық ж әне  ретсіз,  сапырылған,  икемді және 

икемсіз сүраным.

Егер  көптеген  алушылар тауарға аса зауқын білдірмесе,  онда 

жағы мсы з  сураным 

б о л ы п   е с е п т е л ін е д і.  Бүл  ж а ғд а й д а  

маркетингтің  міндеті  тауарға  деген  жағымсыз  қатынастардың 

себептерін  анықтау  жөне  оларды  бәсендету  немесе  жою  үшін 

шараларды жүргізу болмақ. Әлеуметтік сүраным сатып алушылар 

қабілеттілігімен  және  тұтынушылар  мүмкіндігінін  көлемімен 

анықталады.

Рационалды емес сүраным 

адам денсаулығы  мен өміріне  кауіп 

төндіретін  тауарлармен  (темекі,  алкоголь)  байланысты  туады. 

Мүндай  жағдайда  маркетинг  ескерту  хабарламаларды  тарату 

арқылы және тауарға қол жеткізуді шектеу,  яғни оньш бағасын 

көтеру арқылы көмектесуі мүмкін.

Егер тауар  ондірушілерде керекті тауар болмаса немесе  олар 

өзінің  ассортименті  мен  сапасы  жағынан  сагып  алушылардан 

болады. 

Қанағаттанбаған  сұранымды 

жасырын және  айкын деп 

бөлеміз.  Нарықтағы бар тауардың түтынушылардын сүранысын 

канағаттандыра  алмау  кабілетсіздігін 



жасырын сүраным 

дейміз. 


Бүл жағдайда маркетингтің міндеті  нарык колемін  бағалап және 

сатып  алуш ылардың  сұранымына  сай  келетін  толы кканды  

тауарлардың дайын болуы. 

Айқын  сүраным 

акшалай  к.ор сомасы 

түрінде  кездеседі,  себебі  ол  н ар ы қта  еткерілм ей ді  ж әне 

түрғындардың қолында, не банкте жиналады. Олай болуы кажетті



233

тауарлардын  болмауымен  немесе  оны н  сатып  алушылардың 

талабына сәйкес  келмеу себептерімен түсіндіріледі.

Егер  дайы ндауш ы -кәсіпоры н  (түтынушының)  үсынысын 

гауармен  сандык  жоне  сапалык, түрғыдан  канағаттандырса,  онда 

сүраным  онтайлы  болып  табылады.  Бүл  жағдайда  маркетингтің 

мімдеті  осы  уакытта  тауар  ондірушілер  арасындағы бәсекелестік 

қызған сүранымды сақтай білуі болмақ.

Тиімді  сүраным  — сүраным  деңгейінін  онтайлығымен  жүзеге 

асады.  онда  тауардың  нарыктык,  бағасы  сатып  алушылар  үшін 

ынғайлы жэне осы уакытта тауар өндірушілер мүддесіне сай келеді.

Ретсіз сүрапым деп белгілі уақыт кезеңдер (күн,  апта,  ай, жыл) 

шегінде түракты тербелуін айтамыз.  Маркетинпгің бүл жағдайдағы 

міндегі деп сүраным тербелісін уакыт бойынша икемді баға көмегімен 

жэне баска да тәсілдермен төмендетуін айта аламыз.

Сапырылған  сүрамым  бағаны ң  көтерілуін  күтумен,  ақша 

реформасымен, тапшылыктың тууымен.тауарға төлем қабілеттілігі 

сүранымынын өсуімен пайда болады.

Тым артык сүраным дегеніміз сол, егер оның денгейі осы кездегі 

дайындаушы — кәсіпорын қанағатгандыра алатын дәрежеден жоғары 

болуын тусінеміз.  Мүндай жағдайда сүраным дедгейін жоюға емес, 

оны  төмендетуге  бағытталғап  саясат бәсендету ж әне т.б.  арқылы 

жүзеге асады.

Баска тауардын сүранымына ол байланысты болса, онда сүраным 

екінші рет деп атшіады.

Ағымдағы  маркетингтік  жағдайды  бағалауда  дайындаушы- 

кәсіпорын тауар мен кызмет көрсету сүранымыньщ төмендегенін 

байкауы  мүмкін.  Бүл жағдайдағы  маркетингтің міндеті тауардын 

сапалык сыипаттамаеын және оның жарнамасын жаңартуды тиімді 

шешу  арқылы  дүрыс  взгерту,  жаңа  нарықты  табу  және  баскада 

әдістерді қолданумен жағымсыз тенденцияны тоқтату.

Сүраным икемді  және  икемсіз болуы мүмкін.

Икемді сұраным — бүл тауар мен қызмет көрсету сүраным және 

оған деген бағаның шамалы тербелісінің әсерінен өзгеруін айтамыз.

кемсіз 

сүраным — бүл тауарға деген бағаның өзгеруіне қарамай, 

өзгермеитщ сүранымды айтамыз.

Сүранымның жай-күйіне байланысты маркетингтің соған сай 

типтері колданылады (кесте  18-3 қараңыз)

і

234


Сүраным сипаты

Маркетингтің  міндеттері

Маркетингтің

міндетгері

Теріс  сүраным

Сүранымнын  пайда болуы

Конверсиопдық

Әлсіз  сүраным  немесе 

сүраным  мүлде жок

Сүранымның  қалыптасуы 

мен  ынталаіщырылуы

Ынталандырушы

Жасырын  сұраным

Сүранымның  дамуы

Дамушы

Қүлама  сүраным



Сүранымды калпына 

келтіру


Ремаркетинг

Реттелмейтін  сүраным Сүранымды  түрактандыру

Сиихромаркетинг

Қалыпты  сүраным

Сүранымды  колдау

Қолдаушылык

Тым  артық сүраным

Сүранымнын  төмендеуі

Демаркетинг

Рационалды  емес 

сүраным

Сүранымды  жою  немесе 



төмендету

Қарсы  эсер 

етушілік

Тауар сапасына байланыссыз, егер тауарға сүраным жок болса, 

онда нарық жағымсыз сұраным жағдайында болады.  Бүл жағдайда 

конверсиондық маркетинг 

колданылады.  Бұл кездегі сүранымға ие 

емес тауарға сұранымды тудыру осы маркетингтін міндетіне жатады.

Тауар  қызмет көрсетуге  сұраным әлсі немесе мүлде жок.  Осы 

кезде сүранымды қалыптастыру мен ынталандыру қажет.  Бүл кезде 

ынталандырушы маркетингті 

колданған абзал.  Себебі, оның негізні 

міндетіне  сүранымды  күру  мен  ынталандыруды  мыналардын 

кемегімен  жүзеге  асырады:  а)  тауар  мен  қы змет  көрсетуді 

түтынушының  беруіне  «байлау»;  ә)  түтынушыға  бар  тауардын 

бағалылығын артгыру үшін,  объективті жағдайды сондай есеппен 

өзгерткен жөн; б) тауар жайлы ақпаратгык тауарды, сүранымнын 

жоқтығы нарықтағы мол тауардын болмауымен түсіндіріледі.



Жасырын сүраным 

да кездеседі. Бүл жағдайда 



дамушы маркетингп 

қолданған дүрыс. Сүраным әлеуетгі болғанда жэне оны накты жасау 

қажеттілігі  туғанда  осы  маркетинг  колданылады.  Бүл  кездегі 

маркетингтің  міндеті  сүранымды  дүрыс  бағытта  дамыту  үшін 

маркетингтік күшті барынша жүмсауға сүйенеді.

Н ары қты ң  белгілі  тауармен  толуы  нәтижесінде  сүраным 

төмендейді. Осыны қүлама сүраным дейді. Бүл кезде 

ремаркетинг 

қолданылады. Мұндағы ремаркетингтін міндеті тауарға нарықтык 

жаңалықты ендіру аркьшы оған сүранымды қайта калыптастырып, 

оны жаңа нарыкка бағыттап отыру және т.б. жүктелген.



235

Реттелмеіітін  сүраным  тауарды н  аукымына  коньюктурасына 

оайланысты түракты тербеліп отырады.  Сүранымды тұрактандыру 

кажет.  Бул  кездс 

еиихромаркетинпгі 

колданған жен.  Онын міндеті 

уакыт талабына саіі сураным тербелісінін себебін аныктау жүктелген 

және  оны  ынғайлы  бага  аркылы,  баска да тәсітдермен  бәсеңсіту 

керек.

Оңтаіілы сүраным,  яғғш ол  нарыктағы үсыным күрылымы мен 



денгейіне толыксаіі  келеді.  Нарыктағы калыпты сүранымньщ болуы 

күнделікті практикой» алдымен сүраным денгейі мен қүрылымынын 

озгертуіне эсер етстін  факторларға ерекше мән беріледі. Колдаушы 

маркетингтін 

міндеті  колда  бар  күрал-жабдыктар  көлемін 



сату 

кажеттілігін  колдау болмақ.

Егер  тауар  өндірушінін  өндірістік  мүмкіндіктер  қатынасына 

сүраным артыктылау болса,  онда сүранымды төмеғщету кажет.  Бүл 

жағдайда 

демаркетинг 

қолданылады.  Негізінде демаркетинг жана 

тауар  мен  моделде  колданылады.  Сүранымды  төмендету  үшін 

мынандай одістер колданылады: а) жарнамалауды токтату; э) сатуды 

ынтадандыруды  токтату;  б)  бағаны  көтеру  жэне  т.б.  Мүндай 

жағдайда тауарды  өндіру күкығы лицензиясын шетел фирмасына 

сатура болады.

Сүранымнын  рациональды  емес  сипаты  кезінде  ол  нельге 

тенестірілуі  кажет  Бүл  жағдайда 

қарсы  эсер  етушілік  маркетингті 

колданған  дұрыс.  О ны н  мәні  тауар  мен  кы змет  көрсетуде 

сүранымның  жоюуы  немесе  томендеуімеғғ  түсіндіріліп,  олар 

'іүгынушынын  калыпты  кезкарасы  түрғысынан  иррациональды 

түтынылады.  Егер демаркетинг ендіріс мүмкіндіктері қуатынақарай 

сапалы дүрыс тауарға сүранымның азаюымен байланысты болса, 

онда карсы эсер етушшік маркетингі тауарды керексіз, кауіпті етіп 

көрсетеді.  Міне,  қазіргі  кездесетін жағдайға сайма-сай маркетингтін 

тнптері мен сүрағіымғіың мән-жайы осындай болады.  Бүдан баска 

да ұсынымды реттейтіғі  маркетинг жүйесі қодданылады.



¥сыиымды  калыптастыратын  маркетингтін, бірнеше  түрлері  бар: 

дифференішяланбаған  маркетинг,  дифференцияланған  маркетинг, 

шоғырланған  маркетинг,  интеграцияланған  және  вертикалды 

маркетингтер.

Дифференцияланбаған маркетинг 

— тауарды жаплай өндіру мен 

жаппай  еткізуді  көздейді.  Дифференцияланбаған  яғни  сатып 

алушыларды  жынысына,  жасына  және  басқа  белгілеріне  карай



236

жіктемеу.

Қазіргі  жағдайда  дифференцияяанбаған  маркетингке  тауар 

ендірушілердің  көптеген  сатып  алушыларға  бір  ғана  тауармен 

шығуын жатқызамыз. Тауарды жасау мынаны ескертеді: ол әртүрлі 

тұтынушыны  немесе нарықтын  ең ірі сегменттерін  кызыктыруы 

қажет.  Мұндай  нары кты қ  стратегия  біркелкі  тауарлар  ушін 

дүрысырақ,  мысалы:  мұнай,  астық,  алма  және  т.б.  сондай-ақ 

жаңалық-тауар  үшін  солай  болады.  Бүндай  стратегияны  нарык 

біртектілігінің жоғары жағдайында да құптауға болады, яғни,  онда 

сатып  алушылар  талғамы  бір  калыпты  болып.  маркетингтік 

ынталандыруға және т.б.  бір калыпты іс-қимыл керсетеді.

Қ а зір г і  ж а ғд ай д а   осы   с т р а т е г и я ғ а   сү й ен е  о т ы р ы п , 

дифференцияланбаған маркетинг барынша үнемшіл болуда: тауар 

вндіруге, оны тасымадцауға, жарнамалауға,  маркетинггік зерттеуге 

аз шығын жүмсауда.  Сондай-ак осындай стратегия  кезінде  баска 

тауар  ендірушілер  тарапынан  сол  сегменттегі  нарыкта  катаң 

бәсекелестіктуындайды, сейтіп колда бар артықшылыісган айырады.

Тауарды артық ендіру жөне онымен байланысты  киындыктар 

накты түтынушы тіпегіне бағыталған түжырымдаманың тууына алып 

келді.  Бүл кезеңце сатып алушыны жынысына, жасына жэне баска 

белгісіне  карай жіктейтін 

дифференцияланған  маркетинг 

кеңінен 


қолданыла бастады. Дифферениияланған маркетинг жағдайында 

таңдап алынған әрбір нарык сегментіне тауар өндіруші накты тауарды 

үсынумен  шығады.  Бүл  кезде тауардың  бір  түрі  (киім,  аяк  киім) 

болуы мүмкін,  алайда онын модификациясы сатып алушылардың 

әртүрлі  жынысына,  жасына,  табыс  деңгейіне  карай  түтынысын 

қанағаттандыра  алады.  Сатып  алушылардын  сеніміне  ие  болып. 

өзінің көптеген  мүмкіндіктерін бекітіп,  тауар  өндіруші  қайтадан 

сатып алушыларға есеп жасайды жэне осы  нарыктағы  сегментке 

терендей енуді көздейді.

Нарықтың  тауармен  толуы 



шоғырланған  маркетинггің 

пайда 


болуына алып кедді. Ол тым аз қарастырылған нарыктағы сегментке 

бағытталады, сөйтіп түтынушылардын өз тілек талабына ешкандай 

көңіл бөлінбейді.

Интеграцияланған маркетинг 

кәсіпорында арнайы топ (команда) 

күруды талап етеді, сосын бір колға талантгы әрі кабілетті инженер 

мен сауда қызметкерлерін біріктіреді. Сөйтіп сауда кызметкерлері 

өндірістің  калыптасуына  қатысады,  ал  инженерлер  маркетинг

237

і


стратегііясын өткеруді жузеге асырады.  Кәсіпорын мамандарының 

осыпай шығармашыпыкөзара іс-әрекеті. 



маркетологтардың 

ойынша, 


нарықтағы болып жаткан озгерістерге дер кезінде іс-қимыл көрсетуге 

ыклал етеді.



КАТЕГОРИЯЛАР  МЕН ТЕРМ ИНДЕР

Маркетинг, диффсренцияланбаған  маркетинг, дифференция- 

ланған  маркетинг,  шогырланган  маркетинг,  интеграцияланған 

маркетинг,  конверсиондык маркетинг, ынталандырушы маркетинг, 

дамушы  маркетинг,  ремаркетинг,  синхромаркетинг,  колдаушы 

маркетинг,  карсы  эсер  етуші  маркетинг,  максатты  маркетинг, 

стратегиялык маркетинг, нарық сегменті, нарықтык, куыс, тауардын 

циклдік оміршендігі,  маркетинг түжырымдамасы.

САБАКТЫҢ ҮЛІ  І  РЕТГНДЕГІ  ЖОСПАРЫ

1.  Маркетингтін мәні-жайы  мен  кызметі.

2. Маркетингтің негізгі тұрлері және оның мақсаттық орындалуы.

3.  Нарық пен маркетингтік тәсілдер жұмысының аткарылуы.

4.  Маркетинпік баскару теориялары.

МӘНЖАЗБА МЕН  БАЯНДАМА ТАКЫРЫПТАРЫ

1.  Маркетинг бизнес философиясы ретінде.

2.  Стратегиялык  маркетинг  жэне  перспективалы  жоспарлау: 

ортактығы мен тән ерекшеліктері.



Ә Ң П М Е  ӨТКІЗУГЕ Ж ЭНЕ  ӨЗІН-Ө ЗІ  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҮРАҚТАРЫ

1.  Маркетинг дегеніміз не? Маркетинг не үшін керек?

2. Кәсіпорынның нарыктағы ез орнын, өз сегментш, ез «куысын» 

табу үшін маркетинг жүйесі қандай тәсілдерді қолданады?

. Рынокты «сигментгеу» дегеніміз не, ол қандай критерийлермен 

жүзеге асады?

4. 

Тауардын  циклдык  еміршендігі  дегеніміз  не?  Оны  білудін 



мақсаты кандай?

238

ТӨРТІНШІ  БӨЛІМ.  ӨТПЕЛІ  ЭКОНОМИКАНЫҢ 

_________  

ТЕОРИЯЛЫҚ  НЕГІЗІ

ОН  ТОҒЫЗЫНШЫ  ТАРАУ.  ӨТПЕЛІ 

ЭКОНОМИКА  ТЕОРИЯЛЫҚ  НЕГІЗІ

19.1.  АДАМЗАТ  ҚОҒАМЫНЫҢ  БІР КҮЙДЕН  ЕКІНШІ 

ЖАҒДАЙҒА  ӨТУДІҢ  ОБЪЕКТИВТІ  САЛДАРЫ

Қазіргі  экономикалык  теорияда  ең  аз  зерттелген  мәселе  -  

қоғамның экономикалык жүйесінің бір типінен екіншісіне көшудін 

салдары мен өтпелі экономиканың мән-жағдайы.  Бұл дүниежүзілік 

кауымдастықтағы  барлык  елдердің  өзінің  даму  деңгейі  мен 

экономикалык  жағдайының  сипаты  тұрғысынан,  әртүрлі  күйді 

кешуімен  түсіндіріледі.  Сондыктан  экономикалы к  теорияда 

қоғамның даму сатысындағы құбылыстардың басты көрсеткіштеріне 

әзірше біркелкі көзқарас жоқ. Демек, қоғамнын бір күйден екінші 

күйіне көшудің мән-жағдайы жайында біркелкі түйінделген ой да 

жоқ. Баршаға белгілі нәрсе — еңбек күрал-жабдыктарынын дамуын 

деңгейіне қарай коғам дамуын жіктеп белудің төмендегідей тұрлері 

бар: тас дәуірі,  қола және темір дәуірі.

Белгілі ғалым Л. Морган (1818-1881 жж.) еңбек курал-саймаиынын 

даму деңгейіне  қарай жабайы дәуір,  жырткыштар және  өркениетті 

дәуірлер деп боледі.

Ағылшын ғалымы әрі философы Даввд Юм (1711-1776 жж.) еңбек 

қүрал-сайманының дамуы  негізінде қоғамды — ең қарапайым,  көне 

(антикалық), феодалдық жэне капиталист деп бөледі.

Американ  социологы  әрі  экономисі  Уолт  Ростоу  (1916  ж.) 

«Экономикалык өсу сатылары» теориясын ұсынды:

I  — дәстүрлі  қоғам,  мунда өндірістің дамуы әлсіз сипатка ие;

II — қарқыңды  өрлеу ушін экономикалык жағдай жасау стадиясы,

III  —  қаркынды  өрлеу  кезеңі,  мүнда  экономикалык  прогрестін 

күші өседі және  коғамда билік жұргізе бастайды;

IV — толыққандылыкка  қарай  қозғалу,  мұнда жана техника кен 

көлемде таралады;

V — тұгынудың жоғары жаппай дәуірі.

Осы қысқаша шолу көрсеткендей,  коғамнын өртурлі даму күш

239


еңоек  күрал-сайш ны ньш  ламу децгеііімен ғана смес,  сондай-ак 

ендіріс процесіндегі ;ш м   катынастарыныңсішатымен, яғни өндіріс 

әлістерімеи  бдйланьістьірылады.  Қоғамды  ондіріс  әдісімен  бөлу 

мәселесік тереңірек зерггеген  К.  Маркс болды.



•  Маркс  өндіріс  одісін  беске  бөліп  карайды:

а) алғашкы кауымдык;

о)  күл иеленушілік;

б)  феодалдык;

в)  каниталистік;

г)  коммунистік.

Казіргі  Батыс экономикалык теория мектебі адамзат тарихындағы 

коғам  күйін үшке  боліп  карайды:

а)  аграрлык;

ә) индустриаддык;

б)  постиіщустриалдық  (акпараттық).

Р,.,К° гаМ 



йШуы

 бойь,иша көптеген әртүрлі кдассификацияға бөлу 

^ мдаРды коғлмнынламуы сатыларыныңбіркелкі көрсеткіштерін 

нім!ш  ИТер,Ч,ел.еилі' 1  Ғалымдардың  қоғамның  даму  деңгейі 

..а  классиФІ1кацияға  бөлу  үсынысының  әртүрлілігіне 



° Ларда Жекелеген  ортақ элеменггер баршылық.  Бүл

комектесед|НОМИКа  ҮШШ  іиіғашқы  са-ЗДарларды  түжырымдауға



к о ға м ьш ьи f  v m l П. е ° е ІПТ "f 111 е  отпелі  экономика  теориясы  адамзат 

қоғамынын үш  ,р,  непзп  күйінен бастау алуы  керек.

к үрал -ж абдь^ і е ң ^ і ^ п т й ы ^ Ғ К°*,0МІ‘,Ка (наРЬІК-ГЬІК'емес) е нбек

түпмыстыіг 

и 

ш и ы м - 

ПЯІН  °иымызш а,  бүған алғашкы 

еніп  мұнда т ч у т  ’ійУЛ  “слснуш,лік ж әне феодальдық өндіріс әдісі

яғни  Оіпмді айырбассыз тікедай 3™

ған^ окалвды сьшпат алЫП'

-   ркінііііг.

0

» 

ьи  гікелеи үлестіру белең алады;



дәуірін ( к а п и т а А и Т к Г т а д : Г ° МИКа’  ^

  ИНДуСТрИаЛДЫ  дамУ

нары қтык т и т е п   "коІт м и УСТРИаЛДЫ  К0Ғам  эко»омикасы,  бүл


жүктеу 17.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   47




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет