Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет22/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   47

Дәстурлі модель мына әдістерге 

сүйенеді:

—  статистикалық  әдіс,  өндіріс  пен  еткізудін  бүрынғы  кәлемдері 

кезінде алынған максималді пайданың статистикалык акпараттарына 

негізделеді;

—  экспериментті  әдіс,  өнімнін  көруге  арналған  партиясынын 

ондірісі  мен  өткерілуіне және де осыдан  түскен  максималді пайдаға 

негізделеді;

—  эксперттік  баға  әдісі,  өидіріс  пен  өткеру  көлемдерінін  және 

шығывдар көлемінін экспорттық баға негізінде максималді пайда алу 

мүмкіндіктерін талдауға сүйенеді.

Менеджердік теория жэне пайданы үлғайту моделі.

Осы  теорияға  келіссек  нарықтың  тәуекел  жағдайында  қатаң 

бәсекелестін ортада фирманың одан шығуға үмтылуында пайданы 

үлғайту  мен  тек  кана  аз  уақытта  ғана  емес,  сонымен  бірге  үзак 

уақыттағы кезенде де айналысуы тиіс.

Практика көрсеткендей,  осыңда  осы немесе  баска фирманың 

сайланған басшыларының тәртіптеріне байланысты мәселе туады.

Сайланған басшылар өздерін жүмыста уақытша сезініп, пайданы 

үлғайтуды ездері орынынан кеткенше жаксы сыйлық алуға үлгеру 

үшін тек қана аз уақыт кезеңіңде жүзеге асыруға ден қояды.

Ірі фирмалардың контракты бойынша сайланған басшылары, 

сай лан ған   басш ы лар  ем ес,  м акси м алды   п ай д ан ы   алуды ң 

бағдарламасын  тек  қана  аз  уакыт  кезеңінде  ғана  емес,  сонымен 

катар үзақ уакыт кезеңінде де жасайды.

Маржиналды теория жэне пайданы көбейтудің моделі.

Осы теория  шекті табыс және шекті шығындар тепе-тендігінде 

пайданы  кобейту  туралы  тезиске  сүйенеді  (сегізінші  тарауды 

қараңыз).  Сегізінші  тарауда  шекті  шығындар  мен  шекті  табыс

211


есеіпері  керсеткендеГі, олардын тепе-тендік үіи өнім өңдірісінде ғана 

болуы мүмкін.



Шекті табыс — фирманыц косымша өндірілген өнімніц әр бірлігінен 

алынған қосымша табыс.

Шекті  шығыцдар  —  орбір  косымша  онімнің  бірлігіиің  ондірісімен 

байланысты косымша шығындар.

Шекті  табыс  —  шекті  шығындар  жағдайы  фирма  жүмысы  үшін 

жетілген және жетілмеген бәсеке жағдайларында да қолданылады.

Осымен катар осында мыналарды есепке алу керек:

— жетілген бәсеке жағдайында жүмыс ісгейтін фирмалар тек қана 

бір параметріне — өндірілген өнім көлеміне бақылаужүргізе алады;

— жетілмеген бәсеке жағдайында фирмалар екі параметрлерге — 

«ндірілген  өнім  көлемі  мен  олардың  бағаларына  бақылау жүргізе 

алады.  Бүл мына жағдаймен түсіндіріледі:  фирма жетілмеген бәсеке 

жағдайыңда бағаға эсер ету мүмкіндігі бола түрып максималды пайда 

беретін өндіріс көлемі  мен бағалардын оптималды үйлесуіне сәйкес 

боду керек.

~  Пайданы көбейгумен айналыспайтын фирмалар одан әріжүмыс 

істеуге мүмкіндіктсрі аз болады.



16.4.  ФИРМА  ІШ ІЛІК ЖОСПАРЛАУ ТЕОРИЯСЫ

Жалпы  экономикалык  теория  фирма  ішілік  жоспарлаудың 

мәніне,  міндетгеріне.  мақсагтары мен кезендеріне кезқарастардын 

біртүтастығы әзірше жок.

Сондыктан  оның  жүзеге  асуының  жалпы  қабылданған  негізгі 

элементгеріне токтаймыз.



Жоспарлау  —  белгілі  бір  болашақта  фирманның  максаттарын 

аныктау, ресурстармен қамтамасыз ету мен жетістіктерге жету әдістерін 

талдау процесі, ол стратегнялық (үзак мерзімді) және ағымдағы (кысқа 

мерзімдегі) жоспарлау болып бөлінеді.

Оның негізгі элементтері катарына мына элементгер кіреді:



"  болжам  ж асау,  мемлекеттік  деңгейде  жасалған  улттык 

экономиканың және оныц жекелеген аймақгарының даму болжамщарына 

сүііеісе отырып, фирма өзінің болашакта дамуын зертгеуді карастырады;

~   жалпы  міндеттерді  калыптастыру,  бул  фирманың  даму 

болжамдарынын негізівде 

о і і ы ң

 

орыңдалуымен ресурстармен камтамасыз 

етілуінің белгілі уакыты мен жүзеге асады;

—  фирманыц  ербір  бөлімшесімен  жоспарды  нақты  орындау,

212


бағдарламаларын  ж асау,  бұнда  өндіріс  сатылатын  шикізат, 

материалдарды  дер  кезінде  жеткізуді,  өндірістік  ж әне  өткеру 

операцияларын есепке ала отырып байланыстыру;

—  фирмалар  бөлімшесінін,  арасында  ресурстарды  бөлу  фирманың 

ақшалай табыстары мен шығындары балансын қүру бағдарламаларын 

жасау,  онда  шикізат,  материалдар,  еңбек  ақы,  курделі  курылыс 

шығыңцарының көрінісі орын алады.

Осының негізінде фирманың әрбір бөлімшесінің функциялары, 

оларды орындаушылардыңжәне белек процесстермен операцияларды 

орындайтын жауапты адамдар анықталады;

— аяктаушы кезек — фирманың төменгі буындарына қабылданған 

шешімдерді тарату және накты тапсырмаларды жасау, осьщан жоспарда 

көрсетілген міндетгердіжүзеге асыру басталады.

Фирма ішін жоспарлауды ұйымдастыру бойынша екі теоретекалык 

көзқарас,  жоспарлауды  ұйымдастырудың  екі  кестесі  бар:  жоғарыдан 

төменге, төменнен жоғарыға:

—  жоғарьцан  томенге  жоспарлау. 

Осы  кестке  бойынша  жүмыс 

жоғардан  басталады.  Фирма  басшысы  пайда  бойынша  жоспар 

көрсеткіштерін, мақсаттар мен міндеттерді анықтайды. Содан кейін 

осы  керсеткіш тер  бөлш ек  ны санда  ф и р м ан ы ң   ен  том енгі 

құрылымдарына және бөлімшелеріне жеткізіледі, олар бөлімшелер 

жоспарларына енгізіледі.

— төменнен жоғарыға қарай жоспарлау.

Жоспарлаудың  осы  кестесін  қолданғанда  фирманың  төменгі 

бөлімшелері  жоспарлық  есептерді  бастайды.  Осьщан  кейін  осы 

көрсеткіштер  алдағы  уақыт  кезеңіндегі  фирманың  шаруашылык 

қызметінің біртүгас жоспарына енеді.

Жоспарлаудьщ кез келген кестесін қодданғанда фирманьщ барлық 

бөлімшелерініңжоспарлары, өңдірістікжәне еткеру операцияларының 

жалпы үйлесімі мен сәйкестігі кажет.

Фирма ішілік жоспарлаудьщ артық элементгері болып біртұтас 

жоспарлық балансга біріктірілегін пайда бойынша жоспар мен каржы 

жоспары. Соңғысында фирманың тұрақтылығыньщ керсеткіштері 

көрініс алады.



Фирма турақтылығының негізгі көрсеткіштеріне мыналар жатады:

—  активтер  —  жыл  аяғындағы  негізгі  ж әне  айналымдағы 

кұралдардың  құны;  өнімдер  мен  қызметтерді  өтеуден  бір  жыл 

ішінде түскен акша құралдарының соммасы сатылу көлемі;



~   накты  негізгі  капитал жер,  ғимарат.  Амортизациялык күны

213

ш е г е р і л г е н   к о н д ы р м ; і л а р   м е п   ж а б д ы к т а р :

-  


«юш-лоу» 

иа і і д а  

мен 

а м о р т и   и и ш я л ь і қ  



гүсімдердің кұралатын 

к а с с а л ы к  

тусімдер 

б ул  ф и р м а п ы н  

кыска 

м е р з і м д і  



рентабелділігін 

а н ы к т а у ғ а   м ү м к і н д і к   береді .

ТЕ Р М Ц !!.! Е Р  М Е Н  К АТЕ ГО РИЯЛАР

Фирма  экономикасы.  калдык. шығындар,  старттык шығындар, 

пропорцноналды  шьлылдар,  прогресивті  шығындар, дегрессивті 

шығындар.  шығындар  бантары.  шығындар  күрлымы,  пайданы 

үлғайту.  фирма  ішілік  жоспарлау,  жосаарлауды  үйымдастыру, 

жоғарыдан төменге жосгіардау,  томеннен  — жоғарыға жоспарлау, 

фнрманыц түрактылығы бойынша көрсеткіиітер.

САБАКТЬЩ  ҮЛГІ  РЕТІНДЕГІ  ЖОСПАРЫ

1.  Ф ирма  стратеғпясы ньщ   теориясы   және  шаруашылық 

ж уртудегі  онын  негіиі  ережесі.

2.  Шығындар,  олардын  күрылымы  және  паііданы  үлғайту. 

Теориялар меи моселелер.

МӘНЖАЗБА МЕН  БАЯНДАМАЛАР

1.  Казіргі  жағдайдағы  фирма  стратсгиясының  теориясы  мен 

практикасы.

2. Фирма ішілік жоспарлау:  максатгары,  міндеттері, үйымдастыру 

кезендері.

Ә Ң П М Е  ӨТКІЗУГЕ  ЖӘНЕ 



Ө З Ш - Ө З І

  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҮРАҚТАР

1.  Фирма экономикасынын теориясы нені окытады?

2.  Фирма э ко ном и кае ы ғіда ғы негізгі ереже дегеніміз не?

3.  Қалдык және старттық шығындар дегеніміз не?

4.  Сіз  пропорц и ян алды .  прогрессивті  ж әне 

дегр есси вті 

шығындарды калай түсінесіз?

5.  Пайданы үлғайтудың және оны есептеудің қандай теориялары 

мен  моделдері бар?

6.  Фирма ішілік жоспарлау туралы  Сіз не белесіз?

7. Жоспарлауды үйымдастырудың кандай әдістері бар?



ОН  ЖЕТІНШ І  ТАРАУ.  БАСҚАРУ  ТЕОРИЯСЫ 

Ж ЭНЕ  М ЕНЕДЖ М ЕНТ  НЕГІЗДЕРІ

17.1. МЕНЕДЖМЕНТ ҒЫЛЫМ РЕТІНДЕ.  БАСҚАРУШЫЛЫҚ 

ОЙЛАР ТЕОРИЯСЫНЫҢ э в о л ю ц и я с ы

М енедж м ент  —  бул  басқару  теориясы   ж эн е  нарыктык 

экономиканың қажетті элементі болып табылады. 

Басқару теориясы 

ғылым  ретінде  Х1Х-шы  ғасырдың  аяғы  мен  ХХ-шы  ғасырдың 

басында пайда  болып,  өзінің дамуында  бірнеше дәуірді  басынан 

кешірді.  Экономикалы к  әдебиеттерде  баскаруш ылык  ойдьщ 

алғашқы қаркыны 



«тейлоризм» 

деген ағыммен байланысты екені 

айтьшады. 

Фредерик  Уинслоу  Тейлор 

(1856-1915 



жж.)  американ 

инженері,  басқаруды  ғылыми  түрғыдан  жүргізуді  алғаш  рет  айткан 

болатын.  Ол кезде бүл ғажайып жацалык сиякты  көрінді.  Кейінірек 

оның  еңбектері  мойындала  басталды  және  ғылыми  баскарудыц 

классикалық  мектебінің  негізін  калады.  Ф.  Тейлор  «Фабриканы 

басқару» 

(1903 


ж.),  «Ғылыми менеджментгің принциптері» 

(1911 


ж.) 

деген еңбектерінде кесіпорынды басқаруды өнер ретінде карастырып, 

онда  «нені жасауды дәл білу жэне оны арзан  әрі  ең жаксы тәсілмен 

қалай жасауға болатынын»  карастырды. 

Оған кол жеткізу үшін  Ф. 

Тейлордың ойынша,төмендегідей кейбір баскарудың шешімдерін 

жүзеге асыру кажет: максатгы таңдау және оған жету жолы, нәтижені 

бақылаудың тәсілін дайындау. 

Ф. Тейлор өзінің еңбектерін баскаруды 

үйымдастыруды тек кәсіпорын деңгейііще карастыруға арнады. Осы 

мектептің өкілі француз ғалымы Анри Файоль 

(1841-1925 



жж.) болған. 

Ол  практикалық  тәжірбиені  жинақтау  негізінде  төмендегідей 

қорьғгыңцыға келген: «баскару -  кәсіпорынның ресурстарын барынша 

пайдаланып, оны максатка жетелеу», сөйтіп алғашкы рет мемлекетгік 

басқаруда  оны  ғылыми  ұйымдастыру  принципін  колдаудың  мүмкін 

екендігіне  ой  салды. 

А.  Ф айоль  баскаруш ы лы к  міндеттерін 

кәсіпорынның техникалык,  каржылыкжәне баска мәселелерімен 

қарағанда, ерекше зерттеу облыстары ретінде оқшауланады.



Баскарушылык  ой  XX  ғасырдың  4 0 -шы  жылдың  аяғы  мен 

50-ші  жыддың  басыңда  кезекті  карқын  белен  алды.  Ол  «адамдык 

катынастар» мектебінің пайда болуымен байланысты еді.  Бүл бағыт 

психология мен социология адамдардыц мінез-күлкы жайлы ғылым 

жетістігін  басқару  жүйесінде  қолданумен  айкындалады.  Баскару 

теориясында «адаидык катынастар» яғни «мінез-күлык» мектебі пайда

215


болды.  Бул мектептіц негізін калаушылардьш, бірі американ экономисі

-   Элтон  Мейо  (1880-1949 жж .)  болды. 

Осы  ілім формалдык емес 

баскаруды  үйымдастыру  міндеттерін,  еңбек  енімділігін  өсіруді 

ынталандырудың  жаңа  әдісін  ендіруді  үсыиды:  қызметкердің 

ағартушылыкпен  айналысуын,  өндіріс  саудалдары  мен  енбекті 

гуманизациялауды  шешуде  топтық  демократиялык  тәсілдерді 

колданды.

Баскарушылык  ойдыц жана  (1950-1960  жж.)  даму дәуірі  казіргі 

сандық

 әдіс негізінде баскаруда математика меи компьютерді колдану 

аркылы шешумен байланысты. Сойтіп «баскарушылык ғылым» мекгебі 

әмірге келді.

Баскарушылык  теориясының  70-80-ші  жылдардың  қарсаңында 

жана мектебі  калыптасты.  Ол  «ситуациялық әдіс» мектебі болатын.

Жағдайды  карастырудың  басты  ерекш елігі  әрбір  үйымдык,- 

баскарушылык  мәселені  ше-шуді  нақты  қалыптаскан жағдаймен 

байланыстыруды талап етеді. Өзінің зерттеуінің негізіне бүл мектеп 

кәсіпорын, үйымның жүмыстарын қарастыруын,  олардың белгілі 

нақты Жсіғдайда жүмыс аткаруын ескерді. Осы кәсіпорынның қызмет 

жасауына  қандай  ішкі  және  сырткы  факторлардың  ыкпалы  бар 

жэне  осы  бірнеш е  варианттардан,  мүмкін  ш еш імнің  біреуі 

кабылданып,  калыптасқан мәселенің бір ғана шешімі алынады.

Баскарушылык ойлар теориясында осы мектептерді менеджмент 

теориясы мен практикасын дамытуда негізгі деп атау қабылданған. 

Басқарушылық теориясы мектептерінің пайда болуын зерттеушілер 

сол  уакытта  қалыптасқан  белгілі  себептермен,  жағдайлармен 

б айланы сты рады .  М ы салы ,  б аск ар у ш ы л ы к   тео р и ясы н ы н  



«классикалык мектебі» 

мынсілардын әсерінен калыптасты: үйымдар 

саныңың өсуі, тауар мен кы змет көрсету нарығының өсуі, бірінші 

д ү н и е ж ү зіл ік   с о ғы с ,  1 929-1933  ж ы л ғы   д а ғд ар ы с  ж ән е 

постиндустриальды революцияның бастсілуы.

«Мінез-күлык» мектебі — «адамдық қатынастар» 

мектебінің пайда 

болуы кәсіподактың өсуі әсерімен түсіндіріледі, дайындығы жақсы 

менеджерлерге сүраным екінші дүние жүзілік соғыстың нәтижесінде 

Қіілыптаскан жағдаймен байланысты.

«Басқарушылық ғылымдар» 

мектебінің тууы корпорация, концерн, 

концерн-конгломератгар көлемі өсуі әсерімен, «кырғи-кабақ соғыс», 

өндірістің құлдырауымен түсіндіріледі.



«Ситуациялық  тәсіл»  мектебінің  пайда  болуы  экономика

мүмкіндіктерінің  ұлғаю  әсерімен,  еддер  арасындағы  ғарыштық, 

бакталастық, жоғарғы технологиялык өнімнің өмірге келуі, азаматгык 

қ ұ қ ы қ   кү р есін ің   есу і,  ж о ғар ғы   б іл ік т іл ік т і  та л ап   ететін  

мамандықтардың өсуімен байланыстырьшады.1

Басқарушылық ойлар жетістігін колдану практикасында көптеген 

елдерде басқару моделінің өзіндік үлттык ерекшелігі  пайда болды. 

Басқарудың  —  американдық,  жапондық  және  батыс  еуропалык 

мекгептері қалыптасты. Әлемдік шаруашылыкгың дамуы өзінің әсерін 

қазіргі менеджмента интернациялауға ықпал етуде.

17.2.  БАСҚАРУДЫҢ ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ЖҮЙЕСІНЕ КӨШ УДІҢ 

ОБЪЕКТИВТІ ҚАЖЕТТІЛІГІ М ЕН ЗАНДЫ ЛЫ ҒЫ

Шет елдердің дәстүрлі емес ж әне  ғылыми  баскару жүйесіне 

кешудің кезеңмен жүзеге асуы көптеген себептермен түсіндіріледі. 

Қазіргі кезде осы кептегендердің ішінен ерекше  оқшауланған бір 

ған а  себ еп   —  а д а м за т   к о ғ а м ы н ь щ   и н д у с т р и а л д ы қ т а н  

постиндустриалдықка ж әне ақпараттық коғамға көшуі.  Осы  өту 

қүбылысындағы алдағы кездегі байқалатын басты нәрсе — болашақ 

технологиясы саналатын компьютерді,  гендік инж енерия ж әне 

т.б.  кеңінен ендіру болып табылады.

Әлемдік  қауымдастыкка  енетін  елдерде  80-ш і  жылдары 

басқарушылық ойдағы қалыптасқан көзқарасты жоюға  қарқынды 

күш-жігер жүмсалды.

Ә л ем дік   нары қта  б ә с е к е л е с т ік т ің   т е з   күш ею і  ж ә н е  

технологиялық үйымдық жаңалықтарының жиілігі  мен  көлемінің 

үлғаюы  кезінде  алғы  шепте  өз  жағдайын  сынай  білген  әрі 

олқылығын дүрыс есептеген фирма басшылары артықшылыққа ие 

болады. 

Олар басқарудағы тиімді саналатын  бүрынғы  көптеген 

к ө з қ а р а с т а р д ы   ж о ю ғ а   ж ә н е   өз  ү й ы м ы н ы ң ,  о н д а ғ ы  

жүмыскерлердің  келекшекте  жақсы  болуы  түрғысынан  кайта 

қарайды.

Біздің қоғамдағы дәстүрлі емес баскаруды  колдану кажеттілігі 

басқа сипатқа өтумен туындайды: жоспарлы, мемлекеттіктен аралас 

әлеум еттік  бағы тталған  н ар ы к ты қ   эк о н о м и к аға  өту  ж әне 

әкімшілдіктен экономикалық басқару тәсіліне өту.

1  Кохно  П.А.,  Микрюков  В.А.,  Комаров  С.Е. 

М енедж мент  —  М ..  1993. 

10-11  беттер.

217


Нлрықтык,  ж ағдайда  е к ім ш іл д ік -ә м ір

ш іл д ік

  басқарудан 

эконо.микалық  тәсілге 

оту

  баскару  жүйесіне  басқаша  әдістерді 

колдануды талап етеді.

Нарык 


бұл  косіпорынныц өзінше жүмыс жасауы, сондықтан 

да  арлык жоспарлы-экономнкалык шешімдер кәсіпорын иығына 

жүктеледі:

а қ п а р а ігы н   кағазды қ  легі  қы сқарады :  барлық  керекті 

акпараггы нарық коныоктурасы жедел корсете алады;

кәсіпорындар арасында өзара ақпаратпен алмасу қажеггілігі 

туыидайды;

ондай мәлімет беру саң алуан тауарлар жинағын үлғайтады. 

үкіл олсмді бір  мәселе  қатты толғандыруда: бүгін және ертең 

кандай баскару қажет? Бүл  мәселе барлық адамзатты толғандыруда: 

акгтараттык дәуірге енген шет елдерді де жэне нарыктык қатынас 

доуіріне  алғашқы  енген  елдерді  де.  Бастыктар  көп  болғанда  не 

олуы мүмкін.  Кандай бастыктар керек? Көшбасы ма әлде жетекші 

ме. 


гер сен 

л и д е р

 болсаң,  онда  басқаша жетекшілік жасағаньш 

дүрыс.  упн  адамдарды  калай  басқаруға  болады? Дәстүрлі  емес 

аскару жүйесіне қажеттілігі себептерінің әртүрлі болғанымен, онын 

манызы  біреу-ак:  батыста  да,  бізде  де  ж эне  ТМД  елдерінде 

с сқарудыц дәстүрлі  ескі тәсілі жаңа өндірістік қатынастарға сай 

келмеиді.

0 л и Р ДӘСТҮРЛІ,  колайсыз,  жалпы,  жаппай  көпшілік өндірістен 

я.,Л 

acJaca’ 

Дәстүрлі,  қолайсыз,  жоспарлы,  нұсқаулы

і с кару ж үиесщ ен  бас  тартудамыз. 

А ҚШ -да 



оңдірістегі  250 млн. 

^рғынға 

10 млн. 


менеджер болса,  бүрынғы 

Одақта барлык баскару



бупмн1НДе 

ШІНс тУР'ьінға  18  млн. 

басқарушы  болған.  Сөйтіп, 

мемлекег бюджетіне өте 

ауыр «салмақ» түскен.  Қазакстан

(I'lrk'-inv икасында  j 5  МЛн-  түрғынға  шамамен  миллионға  жуык 



к\

 , 


Келген‘  Казақстанда 

2004 

жыдцьщ басында мемлекетгік



К 1чтгГЛеРЛЩ  ШТа''ТЫК саньі 89’9 

МЬ1Ң адамға жеткен. 

копіиіғгіь'  *)НДІрІС ГП1  бурынғы дәстүрлі,  икемсіз,  жалпы,  жаппай 

жоғчпғі  /Р -Р ш е и а и ы р м а ш ы л ы ғ ы   — 



о н ы ң

жоғарғы  икемділігі, 

денгейі  о н " ™ ӨНШШК  ^СйК  СеРИЯСЬІ  және  арнайы  жоғарғы 

д ә с т у о л і

 

ЖаңаланУымен силатгалады. Осьщан келіп



ескермей  ж а п п а й Т я ^   •  Гүякілікті  түтынушыны  жеткілікті

бағытталуы  -  бүгін 



ө з і н ^ к т ш ^ ^ л

 

көРсеткіштерге



ктамаи отыр. Аита кететін нәрсе өдетте

жоспарлы-нүсқаулы жүйеге жаппай, жалпы, ірі,  икемсіздеу өндіріс 

тән болды. Ол жоғарыдан нұсқаулы, жоспарлы тапсырмаларды беру 

арқылы   басқары лды .  О сы ндай  автом атты лы қка  қүры лған 

организмдер кәсіпорында дағдылы түрде өзінін қызметін аткарды.



Нарықтық қатынасқа көшу,  мемлекеттің толык тәуелсіздігі озін- 

өзі  басқару  тәсіліне  ерекше  мән  беруді  талап  етеді. 

Бәсекелестік 

күресте өмір сүру ұшін кәсіпорынды дәстүрлі емес жанаша баскаруды 

үйрену  керек.  Әсіресе  тауарды  шығаратын  әрі  оны  өткізумен 

айналысатын  адамдарды  баскара  білген  ж ен.  Н арық  кезінде 

кәсіпорын  мамандарында  көптеген  жаңа  қам-қаракеттер  пайда 

болды:  тауар  нарығын,  капитал  нарығын,  жұмыс  күші  нарығын 

және  т.б.  білу қажеттілігі.  Бүрын  мүндайға  сұраныс  болған  емес 

және онымен ешкім айналысқан жоқ.

Кәсіпорынның бәсекелестік кдбілетін қамтамасыз ету үшін казіргі 

кезде басшыға жаңа технологияны білу ғана емес, сонымен қатар 

басқару тәсілін меңгеру қажет. Алайда,  ішкі ортаны баскару (бүл 

баскарудың дәстүрлі  аясы,  бірақ дәстүрлі  емес  басқаруды  қажет 

етеді) тәсілін ескеріп қана қоймай, сыртқы ортаны басқару тәсілін

— бүл біздің кәсіпорын басшыларына (жетекшілеріне) жаңа, тіпті 

белгісіз,  басқарушылық  қызметгің дәстүрлі емес  аясын  — білген 

абзал.  Оны барынша тануды тоқу үшін кептеген  нәрселерді білу 

қажет-ақ — қүрылымды,  кызметтің атқарылуын, тәсілдерді және 

менеджмент технологиясын менгеру керек.

17.3. МЕНЕДЖМЕНТТІҢ ҚЫЗМЕТІ,  ТӘСІЛІ, 

ҚҮРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ПРИНЦИПТЕРІ

Ендеше,  менеджмент  дегеніміз  не  екен?  Енді  оньщ  толык 

анықтамасын беруге болады. 

Менеджмент — бұл басқарудын казіргі, 

дәстүрлі емес тәсілдері,  күралы және түрлері.

Менеджмент — бұл баскарушылық енбектің мазмүны мен сипатын 

карайтын іылым.

Басқарушылық  қызмет  төмендегідей  істердің  аткарылуын 

карастырады:

-  

кәсіпорын  жүмысын  жоспарлау  ж әне  болжау.  Басқару 

сгратегиясын, бағдарлама іс-өрекетін жасау, каржыландыру көздерін 

ізаестіружене белгіленген шешімдер мен бағдарламанын орындалу 

мерзімін анықгау;

~   ранг  дәреж есіне  байланыссыз  барлык  жүмыскерлердің 

орындауға, жүзеге асыруға тиісті жүмыстарын ұйымдастыру, яғни

219


жүмыстын орындалу қүрьиіымын үйымдастыра білу  қажет; сөйтіп 

барлык, кызметкерлердің  күш-жігсрін  өнімді жүмысқа максатпен 

бөлужәне оны  жоғарғы тиімділікке  мақсаггы  бағыттау;

-   басшы  мен  оның  карамағынлағьиіардын  істерін 



үйлестіру. 

Өзініңжәне басқалардың кьгзмет агкаруын түракты  қарау, сөйтіп 

оны өзінің және сол ұйымиын койган максатына жету үшін бағытгау;

-  аддағы мақсаггарды камтамасыз ету үшін үйымның жүмысын 

бакылау.

Ғылыми  басқарудың  дәстүрлі  емес  жүйесінде  темендегідей 

тэсілдер  колданылып, олар ғылыми түрғыдан пайдалану есебінен 

колданылатын  шешімдердің сапасын арттырады.

Біріншіден. ойын теориясы тәсілі колданылады. Бүл тәсіл қайбір 

істін бәсекелеске өсер етуін баі алау үшін пайдаланылады.

Екіниііден,  имитациялык модеддендіру тәсілі.  Бүл кезде арнайы 

күрылымдар пайдаланылады. Олар накты емірді имитация жасайды, 

яғни  өз  ұйы мы ны ң  эк о н о м и к ал ы к   ж ағдайы н  моделдейді, 

бэсекелесінің кей кездегі экономикалык іс-әрекетінің экономикалык 

жағдайын қарастырады.

Үшіншіден. 




1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал