Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория


У  шаруашылық есеп сауалын қарастыруга



жүктеу 17.01 Mb.
Pdf просмотр
бет21/47
Дата14.09.2017
өлшемі17.01 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   47

У  шаруашылық есеп сауалын қарастыруга

жаңаша көзқарасты талап етті.  Мұндай көзкарасты кысқаша ғана 

былай тұжырымдауға  болады:  әртүрлі  меншіктегі  кәсіпорынның 

кәсіпкерлік кызметі шаруашылык есептін коммерциялык есепке 

ауысуын  талап  етеді.  Егер  шаруашылык  есептегі  кәсіпорыннын 

алдында негізінен өндірістік — өткізу міндеті түрса.  коммерциялык 

есеп  жағдайында  кәсіпорын  алдындағы  міндет  —  тек  ондірістік 

өткізу  ғана  емес,  сонымен  катар  қаржылык  сатып-алу  және 

маркетингтік қызмет көрсету болып табылады.

К ом м ерциялы қ  есеп  жағдайында  кәсіпоры н  кы зм етінің 

күрылымы  'гүбегейлі  түрде  озгереді,  себебі  түтынушымен  қатаң 

тапсырыс  байланысының  үзілуінен  өзінін  тауар  өткізу  кепілдігі 

болмайды және олардың басқа өндірушілер тауарына бағыт бүруы 

мүмкін. Демек кәсіпорын  өзінің  кызметін жаңа факторды ескере 

отырып  жоспарлауы  кажет,  ол  бүгінгі  талаппен  айтар  болсак  - 

нарыкгық тәуекел болып табылады.  Коммерциялык есеп кэсіпорын 

кызметінің  жоспарлау  мағынасын  жаңалай  түседі.  Бүл  процесс 

коммерциялык есегі жағдайында бір ғана өндірістік бағытгы камтып 

алмай,  сондай-ак оның  негізінен терт аспектісін:  егкізу,  каржы, 

өндіріс жэне сатып алуды да камтиды.1

15.4.  КӘСІПОРЫ Н  (ФИРМА) ТАБЫСТАРЫ 

Ж ЭН Е  ОЛАРДЫ БӨЛУ

Батыстың  экономикалык  теория  мектептерінде  кәсіпорын 

табыстарын  талдағанда  мынандай  экономикалык  категориялар 

қолданылады:



  жалпы (жиынтык)  табыс, 

өзінің опіміи 



өткеруден  алынған;

—  орташа табыс,  өткерілген енім бірлігіне есептелінген;

—  шектелген табыс, косымша онічді сату аркылы жалпы табыстыц 

үлғаюы.

Қазақстан  Республикасында  аралас  әлеуметтік-бағытталған 

н ар ы к ты к   эк о н о м и к а  ж ағдайы нда  бүры нғы   м ем лекеттік 

экономикада колданылған экономикалык категориялар сакталалы: 

ондіріс  шығындары,  озіндік  күн.  жалпы  жэне  таза табыс,  пайда, 

рентабельділік,  рентабельділік  децгейі.  Осы  экономикалы к 

категориялар мемлекетгік кәсіпорын секторында ғана емес, сондайак 

әр түрлі мемлекеттік емес көсіпорын секторында да қолданылады.



1  Х о ііер   В.  Как  делать  б и з н е с   п  Енропс.  М ..  1990.  120-156  беттер.

201


Үжымдык пен  жеке  косіпорымдағы  пайда меншіккерге жатады 

жэне  оның  жарғысына  еаіі  бөлінеді.  Өзінін  меншікті  шығынын 

есептеп  алмай.  кез  келген  мсниіік  түріндегі  косіпорынға  өзінің 

табысын  аныктау  мүмкін  емес.  Оған  —  шикізат  пен  материал 

шыіынлары жағар маіі,  электроэнергия,  негізгі өндірістік корлардың

амортизациясы. еңбек акы 



жәис

 әлеумеггік кажеттілік шығыңдары

жатады.

Кәсіпорын  шьнъіндары  онімнін  озіндік  кұны  түрінде  болып



келеді.  Өзіидік күи 

—  щ л  

оиімді дайыпдаудағы 



ақшалай 

шығынның 

жумсалуы.

Өз  өнімінің  құиы  мен  шығындар  (озіндік  қүн)  арасындаш 

айырма косіпорынның таза табысын  күрайды. Әдетге кәсіпорышшң 

таза  табысы  ретіиде  пайда  жузеге  асып  отырады.  Таза  табыс 

коеіпорынның  алған  (танқан)  табысынын  бір  бөлігі  ғана  емес, 

косіію ры іш ы ң  барлы к  табы сы   ж алпы   табыс  деп  аталады. 

Кәсіпорынның  жалпы  табысы  өнімді өткеруден түскен  ақшааан 

материалдык шығыпды алып тастағанға тең (кесте  1.5-4 караныз). 

Жалгіы  табыстан  әлеуметтік  кажеттілікке:  зейнеткерлік  кор, 

олеуметтік  және  медицииалық сактандыру  коры,  түршндардын 

жүмысгылык корына керекті нәрселер жіберіліп отырады.

Жіберілу  мөлшері  бекітілген  зандылыктар  нормасымен  негізі 

және косымша жалақы еомасынан жүзеге асады.

Енді мемлекетгік шаруашылык, есептегі кәсіпорын — мысалында 

иайдамын болінуін карасгырамыз.  ГІайданы болудің екі варианты 

бар: бірінші вариант — толық шаруашылык есептің бірінші моделі 

бойынша,  келесісі - шаруашылықесеіггщ екінші моделі бойынша. 

Олардың бір-бірінен айырмашылығы мынада: 



шаруашылык

есептін,


Кесте  15-4

_______________  

Әткерілу 

көлемі

М атери алды к  ш ы ғы н дар

К өсіпоры н  иіығыпдары 

(озіидік  күп

бірінші  моделінде  —  ш аруаш ы лы к  есеп  табы сы  

р етін де 

калылтасады,  сөйтіл  ол  озіне  жалақы  коры  мен  экономикалык



ынталандыру қорын ендіреді. Осы аталған соңғы кор мына қүрамнан 

түрады: өндірісті дамыту қоры,  әлеуметгік-мәдени шаралар  коры 

жэне  материалдык сый ақы коры.

Шаруашылык есептің екінші  моделі  біркелкі акы  толеу  қоры 

ретінде  қалыптасады.  Од өзіне  акы төлеу коры  мен  материалдык 

сыйақы корын  косып алады.  Енді осыларды  карастырамыз (кесте 

15-5-ті қараңыз).

Кесте  15-5

Т абы с

салығы

Косалкы Жер

Несис

салынған қоипа- үшш



қүнға

уын


паиыз

салық


пайда-

(ККС)


латын-

дарға


салык

Экономикалык 

ынталандыру  қоры

Резерв-


тік

Өпді-


Әлеу-

Мате­


(сак-

рісті


мегпк

риал­


тык)

дамыту мәдени

дык

қоры


шара­

сып­


лар

аны


Шаруашылык есептіц  бірінші 

моделінде  шаруашылык  есеп 

табысы калыптасады

Шаруашылык еселтін  екінші 

моделінде  біркелкі  еңбек  акы  коры 

калыптасады



Е ң б е к  

ақы  қ о р ы

т 

Экономикалык 



ынталандыру 

коры

Ецбек 


акы коры

т

+

Материалдык 



сыйакы коры

Коммерциялык шаруашылык есепке көшкен  мемлекетгік емес 

кәсіпорындарда  табысты  белу  модельсіз  негізде  жүргізіледі. 

Коммерциялык есептеу негізінде жүмыс аткаратын барлык жеке, 

үжымдык, акционерлік, шетелдік, аралас кәсіпорындар табысты белу 

процесіне мемлекеттін араласуына жол бермейді.  Бүған дейін олар 

бюджетке төлем беріп,  несиені кайтарып  кояды.  Олар енбек акы, 

жүмыскерлерді сыйақымен марапаттауға, дивидендті телеуге және 

ондірісті  дамытуға  табыстың  бір  бөлігін  бағыттауды  ез  бетінше 

аныктай алады.

Мысалы,  коммерциялық есептеу жағдайында тарифтік ставка 

мен тарифтік коэффициентгі, сондай-ақлауазымдықайлыкты бекіту 

кәсіпорынның ез шешімімен  кабылданады.  Мемлекеттік тарифтік

203


жупе 

косиюрын

 үшіи жүмысты тарификациялау гфоцееінде тек башт 

беруніі  болуы  м үм кін,  ал  кеіібір  ж ағдаііларда  —  әртүрлі 

ккалифнкаішидағы  лумы скерлердіц  мш ш малды  жалақысын 

аныктаіілы.1

Косіиорыішыц (фирма) решабе.іьділігі — бүл жүмыстың тиімділігі. 

Өндіріс реіітабельділні  мен онім реитабельділігін ажырата білу керек. 

Өііліріс реитабе.іьлі.іігі  коеіііорынпың онліріс  күрал-жабдығьш тиімді 

колдануын корсетеді.

Р  _  __________________ ГІанда  (ж;шпы)_____________   ү  ^

qq

1

 

Өнліріс  корлары  мен  аішалмалы  қаржының құны



Өшм рентабельділігі  паііда мелшерінің өткерілген өнім өзіндік 

күнынын мыII тенгегс  піаккандагысын  көрсетеді.

р  =  Иаііда  (откерілгеинен түскен)  v 

jqq


 

Өнімніц  өзіндік  күны

КАТЕГОРИЯЛАР  МЕН ТЕРМ ИНДЕР

Коеіпорын  — экономикапын негізі буыны,  кәсіпкерлік, бизнес, 

біркелкі  жеке  бірліктегі  косіпорын,  кооперативтік  кәсіпорын, 

шектелген  жоне  косымша  жауапкершіліктегі  серіктестік,  толык 

жауапкершіліктегі  ссріктестік,  коммандиттік серіктестік, картель, 

синдикат, трест,  концерн,  холдинг,  акционерлік қоғам,  концерн- 

конгломерат. корпорация,  үйьшдар мен фирмалар: инвестициялык, 

инжиринггік,  венчурлык, днзинггік,  консалтинггік,  аудиторлык, 

трастлық,  озіндік  күи.  жалпы  табыс,  таза  табыс,  шаруашылык 

есептегі  табыс.  біркелкі  енбек  акы  коры,  шаруашылык  есеп, 

шаруашылык  есеп  моделі,  коммерциялык  есеп.  экономикалык 

ынталандыру  коры,  ондірісті  дамыту  коры,  әлеуметтік-мәдени 

шаралар коры, материалды сыйақы коры,  резервтік (сактык) кор, 

ондіріс рентабельділігі, онім рентабельділігі.

САБ АКТ Ы Ң  ҮЛГІ  РЕТІНДЕГІ  ЖОСПАРЫ

I. 


Кәсіпорын нарыктык катынастардын субъектісі жэне объектісі 

ретінде.


I .  Волынский  [.  Вхождение  в  рынок.  От хозрасчета к коммерческому расчету

-   Российский  экономический  журнал,  № 10,  1992,  143  бет.

2(34

2.  Кәсіпорын типтері жән оның түрлері.

3.  Ш аруашылықжәне  коммерциялық есептеулер.  Кәсіпкерлік 

қызмеггін түрлері.

4.  Кәсіпорын табысы және оны  бөлу.

МӘНЖАЗБА М ЕН БАЯНДАМА ТАҚЫРЫПТАРЫ

1. Қазақстан Республикасы кәсіпорынның негізгі қорлары және 

олардың ерекшілігі.

2. Нарықтык қатынастар жағдайындағы к.әсіпорыннын қьгзметі.

3. Нарықтық экономикаға өту кезіндегі кәсіпорынның каржысы.

ӘҢГІМЕ  ӨТКІЗУГЕ  Ж ӘНЕ Ө ЗІН -Ө ЗІ  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҮРАҚТАР

1. Сіз кәсіпорынның қандай негізгі түрлерін білесіз және олардың 

меншік түрлерімен ара қатынасы?

2. Әкімшілдік-әміршілдік экономика мен нарыктык экономика 

жағдайында кәсіпорынның кандай негізгі кызметтері Сізге белгілі?

3. Шаруашылык есептің коммерциялықтан айырмашылыш неде?

4.  Кәсіпорын табыстары калай бөлінеді?

205


О Н   А Л Т Ы Н Ш Ы   Т А Р А У . 

Ф И Р М А   Э К О Н О М И К А С Ы Н Ы Ң   Т Е О Р И Я Л А Р Ы

16.1.  МИКРОЭКОНОМИКА ТЕОРИЯСЫНДАҒЫ 

ФИРМ АНЫ Ң ЭКОНОМИКАСЫ

Микроэкономика 



д оһ и ч ш и

  теоретикадык 



жэне

  практикалык 

зкономикалык эдебиеттщ  коп  болуына  карамастан,  казіргі күнде 

фирма эконо.мпкасы  курсыиын моні, мазмуны мен шенберіне әзірше 

козкарастардың біртүтастығы жоқ. Тіпті микроэкономика теориясы 

үніиі  бастапкы  терминдер  «косігюрын»  мен  «фирма»  болып 

габылады.

Теория  мен  практикада  «кәсіпорын» жэне «фирма» түсініктерін 

жиі  гецестіретінімізді  еске  түсірейік.  Од  бесінш і  тарауда 

көрсеікендей,  осы  тұсіністер  үқсас,  бірақ,  тенестірілмейді. 



«Косінорын»  —  бу і  бір  профилді,  бір  ғана  онім  шығаратьш  ендіріс. 

Мысалы, қант, ашьггқы. донгелектер және т. б. өидфістері бойынша 

зауьптар,

«Фирма»  —  кон  нрофнлді  өндіріс. 

Мысалы,  Италия  фирмасы 

«Фиаі» тек кана автомобиль шығарып  қоймайды, теңіз кемелерін 

және т.  б.  шығарады.

Фирма  экономикасы  курсынын  мазмүны  мен  мәні  туралы 

көжарастардын біртүтастығы  жоқ. 



Авгорлардыц бір катары фирма 

экономикасы  кәсінорыііды  экономикалык  баскаруды  зерттейді  деп 

есептесе,  оасқалары  фирма экономикасы ондірісті ұйымдастыруды 

зе р п е й д і,  ал  үшіншілері  фирма  экономикасы  кәсіпорыннын 

шаруашылык механизм!» зерггейді ден есептейді.

Ж екелеген  авторлардын  айтуынш а,  оны ң  теориясы   мен 

п р а к т и к а с

ы ң ы ң

  о д ан   әр і  д а м у ы н д а ,  м и к р о э к о н о м и к а  

макроэкономикалык талдаумен оріліп, макроэкономикаға еніп өзінің 

досгүрлі  ш екарасы нан  коп  шыға  бастауда.  К ерісінш е  де, 

макроэкономика теориясы микроэкономикамен барыі шіа жакыі ідаса 

ерілуде және оны талдаудын жалғасы болуда.

Осынын  бері  оны  зерттеу  пәнінің  айқын  шекарасынын  жок 

екендгп туралы  куо болады.

Біздің кезкарасымызда, фирма экономикасының теориясы катан 

рыноктык бәсеке жағдайындағы  фирманың шаруашылык  кызметін 

зерггейді.  Осы пәннің оқыту және функциясы аясын анықтайды.

206


16.2. 

ФИРМА СТРАТЕГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯСЫ ЖЭНЕ 

ОНЫҢ  ШАРУАШЫЛЫҚ ЖҮРГІЗУДЕГІ  НЕГІЗГІ  ЕРЕЖЕСІ

ХІХ-ғасырдың басында француз экономмсі Жан Батист Сэй (1767- 

1832 жылдар) кәсіпорынның шаруашылык кызметінін негізгі ережесін 

калыптастырды.  «Пайданы көбейту үшін өіідіріс шығындарын азай ту 

керек».

Осы  классикалық  ереже  еркін,  жетілген  нарыктык  бәсеке 

жағдайында  бас  тартпай  жүмыс  істеді.  Бұл  жағдай  сол  кездегі 

енеркәсіп фирмаларының шаруашылык қызметтері,  шығарылған 

өнім  ассортимент!  және  өткізу  рыноктары  салыстырмалы  түрде 

тұрақть! болуымен түсіндіріледі. Тұрақты рынокта фирмалар осы 

нарықта  ездерінің  белгілі  бір  үлесі  ұшін  күресті.  Ф ирманы н 

стратегиялық мақсаты сатуда бағаларды және ендіріс шығындарын 

азайту аркылы өзінің ұлесін көбейту болды.

Осы дәуір, еркін бәсеке дәуірі теоретикалык экономикаға баға 

бәсеке дәуірі ретінде белгілі. Осы уақытга бәсекелестеріне карағанда 

сондай өнімге бағасы төмен фирма ала шыкты.

Осы  бойынша  америка  ғалымы,  экономист,  америка  жоғары 

оқу  оры ндары ны ң  студенттері  үшін  белгілі  «Э коном ика» 

окулығының авторы  П.  Самуэльсон:  «Тауар өндірушілер бағалар 

бәсекесіне қарсы түра алады және ездерінін пайдасын  максимум 

деңгейге  дейін  көтере  алады,  тек  кана  шығындарды  минимум 

деңгейге дейін  азайтканда,  бүл  ез  кезегінде  өндірістің  ең  тиімді 

әдістерін ендіргенде ғана қол жеткізіледі» — деп жазды.1

Қазіргі жетілмеген, бағалық емес бәсеке жағдайында өндірістін 

шығындарын азайту аркылы пайданы көбейту жолын іздеу әрекеті. 

әсіресе фирмалар арасында бәсеке болғанда ерте ме, кеш пе фирма 

үшін төлем төлей алмау жағдайына әкеледі.

Әлемдік кауымдасты кты ң казіргі экономикасы өтпелі экономика 

ретінде сипатгалады: бір елдер, бүрынғы социалистік елдерді қосып 

алып нарықтық экономикаға етуде, дамушы елдердін бір катары 

дамудың  индустралдыға дейінгі деңгейінен  индустралды дәуірге 

етуде,  индустралды дамыған елдер  индустралдыктан акпараттык 

дәуірге өтуде.

Ақпараттықдәуірдетүтынушылардын мүктаждыктары мен сүра-



1  Пипдайк  Р.,  Рубинфельд  Д ..  М икроэкономика.  Перевод  с  английского 

п од-рсд  В.  Т.  Борисовича  и  др.  -   М.,  Экономика,  Д ело,  1992  г.

207

ныстары коп кырлы жоме үлггыкрынокгар рамкаларынаналыстауда, 

сүраныстар  мінеи  өзіндік  сипат  альш  және  де  өзінің  құрылымы 

боііымша ор  гүрлі  болуда.

Фирма, егер ол нарыкта уліеруге умтылса, мыпа ережені бүлжыгпай 

орынлауы  тиіс:  табыстарды  кобейтуді,  шығындарды  азайту аркылы 

емес, сату көлеміи ар ггыру аркылы жүзеге асыру керек, 

шын 


мәнінде 

о с ь і


 

факторлар озара байланысты болса да.

Жалпы  кабылданғанлай,  фирма  басшысы  білімді  және  жан- 

жакты болсада.  менеджерлер мен ипженерлердің кандай таланттары 

мсн  кабілеттері  болғаны м ен .  бағалы қ  емес,  қатаң  бәсеке 

жағдайларында, яғни түтынушылар сүраныстарының қүрылымында 

біршші  орынға  жанашылдык.  сапа,  дизайн,  жиі  жанарту  мен  әр 

алулн 


ассортимент,

  сатудан  кейінгі  жоғары  денгейдегі  сервис 

коиылканда,  оз фирмасында өштірістік шығындар деңгейін белгілі 

оір  шекарасынан томен  азайту мүмкін еместігіне көзі жетеді.



Микроэкономика  саласындағы  мамандардың  бағаланушы  кез- 

келген фирма үшіи кез-келген экономика үшін шаруашылык кызметтін 

бағдары болып әлемдік  сыньшты  казіргі  заманға сай кәсіпорындарда 

өндірісгі үйымдас іыруы болуы  тиіс және мына параметрлерге сәйкес 

келуі тиіс:

біріншіден. 

үлкен  мкемділігі. онім ассортиментін тез өзгертужәне 

онімді жиі жанарту кабілеттері 

болуы 

керек. Стандартталған өнімнін 

каган стандартна  негізлелген жаппай өндірісі түтынушылардың тез 

озгерегін сүраныстарына бейімделуге  кабілетсіз және оның салдары 

толем толей 

алмауға 

океледі;


екіншіден. 

фирма жаңа технологии мен өндірісгі үйымдастырудьщ 

жана  нышандарына  көшугс үмтылуы  тиіс.  Өндіріс технологиясы 

күрделі екені соншалыкты.  казір еңбекболінісі мен үйымдастырудың 

баска  да  ныш аіш арын  әсіресе  фирма  енім дерінің  бәсекеге 

кабілеттілігі туралы 



м әселе 

шынымен  койылған жағдайда  кажет 

етеді:

үшіншіден. 

фирмаға өзінің өнімінің сапасын жэне сатудан кейінгі 

серви стін   д ен гей ін е  көтеруге  ерекш е  көңіл  бөлуі  керек. 

Түтынущылардың өнім  сапасына деген тгиіаптары  бүгін тек,  өсіп 

кана койған жок.және де әзінің сипатын түбірімен өзгертті.

Казір  жаксы  енімді  шығару аз,  сонымен бірге  сатудан  кейінгі 

сермисті  үйымдастыруды,  түтынушылардың  жоғары  денгейдегі 

озіндік сүраныстарына  косымша фирмалык кызметтерді көрсету 

туралы  ойлау керек.

208


16.3. ШЫҒЫНДАР МӘСЕЛЕСІ,  ОЛАРДЫҢ ҚҮРЫЛЫМЫ 

М ЕН ФИРМА ПАЙДАСЫН КӨБЕЙТУ

Сегізінші  тарауда  өндіріс  шығындары  түрлері  мен  олардың 

тағайындалуы  қаралады.  Мұнда  казіргі  жағдайда  фирма  жұмыс 

істегенде шығындар қүрылымы қалай өзгеретіндігімен танысу.



Фирманың  шаруашылык  кызмет  процесінде  өндірістік  тұракты 

шығындар  құрылымында  қалдық және  старттық  шығындар туады. 

Фирманың түрақты  шығындарына  құрал-жабдықтар жалға  беру 

ақысының, салықтардың, әкімшілік басқару шығындары кіретінін 

еске  түсірейік.  Түрақты  шығындар  шығарылған  өнім  көлеміне 

тәуедді болмайды.

Қалдық  шығындар  -   өнімді  еткізу  мен  өндірістің  токтауымен 

болатын  тұрақты  шығындардыц  бөлігі. 

Неғүрлым  шаруашылык 

қызметінің тоқтау уакыты  ұзін  болған  сайын,  соғүрлым  калдык 

шығыңдарының көлемі аз болады. Бүл жағдайда фирмада жүмысшы 

кұшін жалдау мен ғимараттарды жалға беру туралы түрлі шарттар 

мен келісімдерден қүтылу мүмкіндіктері пайда болады.



Старттық шығындар-өндірісті қайта қосумен және онімді өткізумен 

байланысты туатын түрақты шығындардың бөлігі.

Стартгык шығындар-өндіріс пен еткізу көлемдері озгермегенде 

өзгермейтін  болуы  мүмкін.  Егер  ондіріс  әлеуетін  арттыру  керек 

болса (техника мен жүмыскелер санын), оңда стартгык шығыңдардьщ 

сандық өсуі және типті секірісі болады.

Осылайша, 



«түракты шығындар» 

түсінігі-салыстырмалы, өндіріс 

пен өткізілу өзгеруінің әсерінен олар өзгеріссіз қалмайды.

Фирманың шаруашылык кызмет процесінде 



өзгермелі шығындар 

өндіріс  көлемі  мен  өнім  өткеру көлемі  азайғанда және  артқанда 

қалай  болады?  Өзгермелі  шығындар  жүмысшы  күшіне,  шикізат 

пен  материалдардың  шығындары  екенін  есімізге  түсірейік.  Бүл 

шығындар өндіріс пен өнім өткеру көлемінін өзгеруімен өзгереді.

Фирманың  өндіріс  пен  өнім  өткеруінін  өзгеруіне  байланысты 

өзгермелі  шығындар  кұрылымында  пропорционалды,  прогрессивті, 

дегрессивті шығывдар пайда болады.

Пропорционалды өзгермелі  шығындар  — ондіріс  пен  өнім  өткеру 

пропорциясына қатысты өзгеретін шығындар.

Прогрессивті  шығындар  —  өндіріс  пен  өнім  еткеруге  карағанда 

көп деңгейде өзгеретін өзгермелі шығывдар.

Дефессивті  шығындар-өндіріс  пен  өнім  өткерілуіне  карағанда

209


салыстырмалы  түрде аз пропорцияда өзгеретін өзгермелі  шығындар.

Өзгермелі  шығындар өыдіріс  пен  өкім өткерілу көлемдері өсуі 

оойынша көрінеді.  Ец алдымен  одар ондіріс  көлемімен  баяу өседі 

жэне осы уакыгга дегрессивті шығындар пайда болады.  Оның себебі 

мына жағдай: фирманың экономикалык кызметі  кенейген сайын 

жүмысшы  күшін  пайдадану,  үйымдастыру  және  еңбек  болінісі 

жаксарады, арзан  шикізат пен  материалдар апынады.

Бірак  та,  белгілі  бір  сәтте.  шаруашылык  кызмет  тиімділікке 

жету, арзан  шикізат пен  материалдарды жаксы қолдану мен сатып 

аду мүмкіндіктері таусылатын деңгейге жетеді. Фирма озінін әлеуетін 

толык  пайдалану  денгейіне  жакындағанда,  өзгермелі  шығындар 

прогрессивті шығындар сипатына еніп, олар өндіріс көлемі осуден 

де тез өсе бастайды.  Бүл  мынаумен, яғни жүмысшы күші осы немесе 

баска  себептерден  қымбаттайды,  өнімнің  бірлігіне  есептегевде 

шығындар өсе бастайды, жүмыстардың қаркыны акаудың пайызын 

кәтереді.  Осылай,  дегрессивті  және  прогрессивті  шығындар 

басшылар  үшін  фирма  шаруашылык  қызметінің  тиімділігінін 

барометрі болуы тиіс.

Фирманың шаруашылык кызметінің тиімділігі турады шығындар 

күрылымынын  баска  озгерістері  де  куә  болады.  Ш ығындар 

күрылымы депжадпы  шығындардың барлық колемінде фирманьщ 

озгермелі  және  түрақты  шығындардың  пайыздық  қатынасын 

түсінеміз.

Егер А жэне  В екі фирміілардың Жсшпы  шығындары мына түрде 

келтіріледі:

А 

В



өзгермелі шығындар 

70% 


40%

түрақты  шығындар 

30% 

60%


жалпы шығындар 

100% 


100%

Осыдан  олардың  ш ы ғындарының  қүрылымы  өзгеше  деп 

корытынды жасауға болады.

А фирмасында еңбекті төлеуге  көп  шығындардың болуы,  осы 

фирмада кол еңбегінің үлесі көп екендігін көрсетеді. Оған керісінше 

В фирмасында өндірістің жоғары деңгейлі автоматтандырылуына 

сәйкес жоғары түракты шығындар мен еңбек акысында аз өзгермелі 

шығындар.

Өндіріс  шығындары  қүрылымы қазіргі жағдайда айтарлықтай 

өзгерді.  Жаңа  технологияларды  қолданудың  өсуіне  байланысты



210

құрлымында инженер-электроншиктер,  инженер-прогроммистер. 

инженер-мехаі іиктер оларга сәйкес енбек акылары мен басым жоғары 

мамандықты  жұмысшы  күшіне  кажеттілік  өседі.  Осы  себептен 

енімнің жалпы күкығында еңбек ақы үлесі айтарлыктай өсті. АҚШ - 

нда өнеркәсіп жүмысшыларының еңбек акысы 2%-дан  10%-ға өсті. 

Фирманың маркетингтік кызметіне байланысты шығындар 20%- 

дан 40%-ға өсті, осыдан фирма стратегиясында пайданы көбейтуде 

жаңа мәселелер пайда болады.

Пайданы көбейтуде мынандай теориялар мен моделдер болады. 

Пайданы кәбейтудің дәстүрлі моделі. 



Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 17.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   47




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет