Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет2/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47

1977 ж ж.)  ж ә н е   герм анияны ң ға л ы м -эк он ом и сі  Вальтер  Ойкен 

(1891-1950  ж ж .)  болы п табылады.

Сонымен,  «саяси  экономия»,  эл де  «экономикалык  теория» 

немесе  «теориялық экономика»  ма?

Э к о н о м и к а л ы қ  ғ ы л ы м   үш   ғ а с ы р   бойы   (X V II-X IX  ғғ.)  саяси 



экономия ретінде д ам ы д ы .  Экономикалык теория аныктамасында 

тап ты қ к ө зқ а р а с ты ң  б а сы м д ы л ы ғы н  дәлелдей отырып,  К.  Маркс

9


оны  к ең ін ен   қолдануды   ұсы нды .  Осы  ұғымды  алғашқы  рет 

француз-жазушысы әрі  королі Людвиг Х ІІІ-тің сарай қызметкері, 

Антуан  М онкретьен ө зін ін   эконом икалы к ілім інің айналымына 

енгізіп,  ол  «Саяси  эк он ом и я трактаты»  атты  к іт а б ы н  

1 6 1 5  

жылы  жазған  болатын.

Ағылшын ғалым-экономисі Альфред Маршалл (1842-1924 ж ж.) 

өзінің  «Саяси  эконом ия  принциптері»  (1890 ж .) деген   еңбегінде 

«саяси экономия» термині  «экономикалык теория» ұғымымен пара- 

парлығын  айтты.  «Саяси  эк о н о м и я ,  —  д е п   ж азды   ол ,  —  « эл - 

аукаттылықтың  материалдық н егізін  құру ж ә н е  қолданум ен өте 

тығыз байланысты  саласы болы п табылады.  Бұл накты шындық 

жиынтығы  ем ес,  тек  нақты  шындықты  аш у үш ін құрал-сайм ан 

і-а н а » 1.  С о д а н   б е р і  100  ж ы л д а н  

а с т а м   уақы т  ө т т і  ж ә н е  

эконом икалы к  ғылым  (алдағы  талдаудан  байқалғандай)  ж аңа 

зерттеулермен толыктырылады.  Осы  зерттеулер дамыған едцерге 

кен тараған  «Экономикс»  (авторлары П .С ам уэльсон ,  К эм пбелл 

Р . М а к к о н е л л ,  С т э н л и   Л .Б р ю   ж ә н е   б а с қ а л а р ы )  т и п т е с  

оқулықтарында баяндалады.

Экономикалык  теория  Д .  Рикардо  мен  К.  М аркстің  еңбек 

күны 

тео р и я сы н а  догм ати к а л ы қ  

к о зқ а р а с п е н  

қ араудан  

босатылды.  ХІХ-шы  ғасырдың  соңғы  ширегінде  құн  мәселесін 

шешуге  жаңа тәсіддід кең қодцануы етек жайып, жоғарыда аталған 

шекті  пайдалылық  теориясы  туындады.  Ж аңа  т өсіл дің   басты 

идеясы:  кұнды   тек  ш ығындарға  (м еш іі  ең бек те  н е м е с е   «үш 

факторда»  —  ен б ек ,  ж ер ,  капиталда  б ол сы н )  балау  оры нсы з 

жай.  Қ үн  (бағалылық)  пайдалылық дә р е ж е с ім е н   анықталды.

А.  Маршалл ө зін ің  «Саяси эк он ом и я  приндиптері»  (1890 ж .) 

ж ү м ы сы н д а  м ы н а н д а й  ойды   қорытындылаған: Д .  Рикардо м ен  

К. М ар к сты ң  ең б ектің  қүндық теориясы  м ен ш ек ті  пайдалылык 

т е о р и я с ы   (« м ар ж и н а л и зм »)  ары  қарай  б ір д е й   дам ы м ай ды , 

сон д ы ктан  оларды синтездеуді жүзеге асырды.  Ш екті пайдалылык 

теориясы  мен  классикалық  кұнныц  еңбек  теориясын  біріктіру 

аркылы ғылыми  кұн теориясын қүруға ж ол  ашты.

«Өндіріс  шығындары,  сүраным  интенсивтігі,  өндіріс  шектеулігі 

ж ән е  онім  бағасы ,  —  деп  ж азды   А .М арш алл,  —  бірі-бірін   өзара

1  Маршалл  А.  Саяси  экономия  принциптері,  J  т  -  М.,  1993,  31,  36  беггер.

10


р ет т ей д і» 1.  О сы   уақы тқа  д е й ін   алайда  бұл  екі  теор и я н ы ң  

с и н т е з д е л у і  ок ул ы қ та р да  то л ы қ   қ ол д ан ы л ған   ж о қ .  Бірак 

Д .  Рикардо  м ен  К.  М арксты ң  ең бек тер ін ің   құндық теориясы   -  

қосы м ш а құн  өн дір ісі  м ехан и зім ін   ашты.  Осы  ө н дір іссіз  бірде- 

бір коғам дамы майды.

Ш екті  пайдалы лы қ  теориясы   орташ а 

м ел ш ер ден   шекті 

шығын  ш амаға  өту м үм к ін дігін   ж асап  ж ә н е   оларды ң  сүраным 

мен үсыным мөлшеріндегі, келеміндегі,  сондай-ақ шығындардағы 

өзгерістерге  алып  келді.  Бүл  талдау  п р о ц есі  үш ін  маңы зы  өте 

зор.  Экономикалык. теорияда математикалык тәсіл ді қолдануға 

жол  ашыдцы.

Қ азіргі  к езде  эк он ом и к ал ы к  теори я н ы ң   мазмүны   бүрынғы 

саяси экономия ш еңберіне қарағанда ауқымды ж эне ол теориялык 

эконом ика,  әртүрлі экономикалык, бағыттар м ен экономикалы к 

ойлар ж етістігі жиынтығында қаралады.

Экономикалык  теория  —  бұл  іргелі  экономикалык  ғылым, 

әлеуметтік-гуманитарлық  ж ән е  кәсіби  экономикалык  білімнің 

негізі.  Осы тұрғьщан,  экономикалык теорияны коғамдык байлықты 

ж эн е  экономикалык  қатынастар  мен  экономикалык  зандарды 

зерттейтін  ғылым  ретінде  анықтауға  болады.

1.2.  Э К О Н О М И К А Л Ы Қ  ТЕ О РИ Я Н Ы Ң  П Ә Н І, 

ӘДІС ТЕРІ Ж Ә Н Е   ЗАҢДАРЫ

Экономикалык теорияның зерттеу пәнін алғаш рет классикалык 

мектеп окілдерінің бірі 

А.  Смит 

жасаған болатын. 

О л б ы л ай  деген: 

бұл ғы л ы м  о б ъ е к т и в т і,  а д а м н ы ң  е р к і м е н  с а н а с ы н а  тәу іл ді е м ір  

с ү р е т ін   қ о ғ а м д а ғ ы   м а т е р и а л д ы қ   и г іл ік т е р д і  ө н д ір у ,  б е л у , 

ай ы р б астау  ж ә н е  тұ ты н у  з а н д а р ы н   қ а р а с т ы р у ы  қаж ет.  С о н д а й - 

а қ   әртүрлі то п т а р  а р а сы н д а ғы  ө н ім д і б өл удің  таб и ғи  заң д ы лы ғы  

ж ә н е  о н ы м е н  б а й л а н ы с т ы  б өл у  қ а т ы н а с т а р ы н  д а  қарасты р ад ы .



К.  М арксты ң  пайы м дауы нш а,  са я си   эк он ом и я   заттарды, 

м атериалды қ  игілік терді  ем ес  (он ы   басқ а  ғылымдар ш еш еді), 

адамдардың арасындағы  өндіру,  белу,  айырбастау ж өне  тұтыну 

туралы  эк о н о м и к а л ы к ,  ө ң д ір іс т ік   қаты настарды   карасты - 

рады.  К.  М аркстың «Саяси эконом икаға сын»  (1859 ж.)  енбегіңе

1 Маршалл А.  Саяси  экономия  принциптері,  2 т -   М.,  1993,  100, 

109


 беттер

Ф.  Э н гел ьс  к о м м е н та р и й   ж асап   бы лай  деген:  «Саяси  экономия 

затпен  ем ес,  адамдар  арасындағы  катынастардьщ  іс-әрекетін 

карастырады»,  бірак  «бул  катынастар  затпен  байланыстары  ж эне 

загтар аркылы байкалады»1.

Казіргі  уакытта шет елде  кең тараған  «Экономикс»  оқулығыньщ 

авторы  П ол  С ам уэльсон  экономикалы к  теорияны ң  бірнеш е 

аныктамасын келтіреді:

1.  Экономикалык теория 

-   д е п  ж азды   ол,  —  бұл  қы зм ет түрлері 

туралы  ғылым,  айы рбас  ж э н е   адам дар  арасы ндағы   ақш алай  іс - 

әрекетке байланысты.

2.  Экономикалык теория 

а дам дар ды ң   с и р е к   н е м е с е   ш ектеулі 

ө н д ір гіш   р есу р ст а р ы н   (ө н д ір іс т ік   м а қ са т қ а   бағы ттал ған   ж е р , 

е ң б е к ,  тауарлар;  м ы сал ы ,  м а ш и н а   м е н   т е х н и к а л ы к   б іл ім д е р ) 

қ ол дан у  арқы лы   ж ә н е   әр т ү р л і  тауарды  

ө н д ір у   м е н   түты ну 

м ак са ты н да,  ол арды   қ оғам   м ү ш ел ер і  ар а сы н д а   б е л у   туралы 

ғылым.

3.  Экономикалык  теория 

а д а м д а р д ы ң   ө м ір л ік   қ ы зм е т ін ің  

к үн дел ік ті  іск ер л іг ін   ж ә н е   ө з д е р ін е   ө м ір   сү р у   м ү м к ін д іг ін   таба 

оты ры п ж э н е   о сы   ж о л д ы   қ о л д а н у  туралы   ғылым.

4.  Экономикалык  теория 

а д а м за т т ы ң   түты н у  м е н   ө н д ір у  

сал асы н дағы   ө з ін ін   м ін д е т т е р ім е н   қал ай  ай н ал асаты н ы   туралы 

ғылым.

5.  Экономикалык теория 

ба й л ы к  туралы   ғылым  р е т ін д е » .2

«Бұл  тізім інің  үзақ  екенін»  пайымдай  отырып  П .С амуэльсон

мы надай ойды  жалғастырады:  «жақсы кітапхананы ң б өл ім ін де бір 

сағат кы зм ет істеген сауатты адам , уақытын бары нш а со за түседі», 

с о н д ы қ т а н   д а   « э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я ,  с ө з с і з ,   ө з і н е   о с ы  

аны ктамаларда  корсетіл ген  барлы қ эл ем ен ттер ді кірістіреді ж ә н е  

о л а р   ұ з а қ   т із ім г е   с о з ы л а д ы » .  О д а н   к е й ін  

П .С а м у эл ь со н : 

«экономикалык  теория  пәнінің  ешқандай  анықтамасы  дәл  болуы 

мүмкін  емес,  тіпті  олай  болудың  қажетінде  жоқ» 

—  д е й д і.  О ға н  

к а р а м а ст а н  

П .

С а м у э л ь с о н   ө з ін ің   п ә н г е   д е г е н   қ о р ы т ы н д ы  

а н ы к т а м а сы н   к е л т ір е д і.

'  Маркс  К .,  Энгельс  Ф.  Шығармалар,  13  т.,  498  бет.



С ам уэльсон  П.  Э к он ом и к а,  1  т.  -   М .,  Н П О   «Алгон»,  В Н И И С И ,  1992, 

67  бет.

12


« Э к о н о м и к а л ы к  

т е о р и я   к а й д а ғ ы   б ір   с и р е к   ө ң д ір у ш і  

ресу р стар д ы   адам   м ен   қ о ғам  у а к ы т ты ң  өтеуін е  қ а р а й ,  а к ш а н ы н  

к е м егім е н  н ем есе о л а р д ы ң  қаты су ы н сы з,  әртүр л і тауарды  өн діру 

ү ш ін   т а ң д а й д ы   ж ә н е   о л а р д ы   қ а з ір   м е н  

б о л а ш а қ т а   тү ты н у  

м а қ с а т ы н д а   ә р тү р л і  а д ам   м ен   к о ға м   т о п т а р ы   а р а с ы н д а   б е л у д і 

қ о л д а н у  ту р ал ы   ғы л ы м » .

П .  С а м у э л ь с о н ы ң   б ү л   а н ы қ т а м а с ы н д а   а д а м д а р д ы ң  

э к о н о м и к а л ы к ,  м ін е з - қ ұ л қ ы   а й т ы л а д ы .,  Ә ң г ім е   н а р ы қ т ы к  

ж ағдайдағы  ж ә н е  б ө секел естік ортадағы  — ад ам н ы ң ,  өн діруш ін ің , 

т ү т ы н у ш ы н ы ң ,  ү й - ш а р у а ш ы л ы ғ ы н ы ң ,   к ә с і п о р ы н н ы ң ,  

м ем л ек еттің  м ін е з -қ ү л қ ы  туралы .  С еб ебі,  б ір еу ін ің  м ін е з -қ ү л к ы  

б а с қ а  а д а м н ы ң  п с и х о л о г и я с ы н а н   өр б и д і.  А л ай д а,  « Э к о н о м и к с »  

о қ у л ы ғ ы н ы ң   а в т о р ы   м ү н ы  т ү с ін д ір м е г е н м е н ,  б ә р і-б ір   м ы н а н ы  

т ү ж ы р ы м д ай д ы :  а д а м н ы ң   н а р ы қ   ж а ғ д а й ы н д а ғ ы   м ін е з -қ ү л қ ы  

та б и ға т т а н   ты с  к ү ш т е р д е н   т у ы н д а й д ы ,  ол   а д а м д а р   а р а с ы н д а ғ ы  

ө зар а эк о н о м и кал ы к, қ а ты н а ст ар м е н   б ай қал ад ы .  К.  М а к к о н н е л л  

м е н   С.  Б р ю  

« Э к о н о м и к с »   о к у л ы ғ ы н д а   б ы л а й   д е г е н :  «Бүл 

ғы л ы м н ы ң   м ә с е л е л е р і  ә д ет те   ж е к е   ғ а н а   е м е с ,  ол   к о ғ а м д ы к  

к ө з қ а р а с  т ү р ғ ы с ы н а н   о қ ы т ы л а д ы .  Т ау ар   м е н   қ ы з м е т  к ө р с е ту д і 

ө н д ір у ,  б ө л у   ж ә н е   тү тьін у ,  м ү н д а  ж а л п ы  

қ о ға м   к ө з қ а р а с ы  

түр ғы сы н ан   қ а р а с т ы р ы л а д ы » 1.

А й т а л ы қ ,  о с ы   к ө з қ а р а с   т ү р ғ ы с ы н а н   қ а й с ы б ір   а в т о р   е з ін ің  

зертгеуіне ә л еу м е ттік -эк о н о м и к ал ы қ  каты настарды  қарасты ра м а, 

ә л д е   қ а р а с т ы р м а й   м а ,  о д а н   б е й х а б а р   ж ә н е   ол   ә р д а й ы м   о с ы  

пр о б л ем ал ар д ы  кездестіреді.  О л ар  э к о н о м и к а л ы к  ка те го р и я л а р , 

п р и зм асы  а р қ ы л ы ,  әр тү р л і гр а ф и к те р м е н  та л ға у с ы зд ы к  ки сы ғы , 

сүраны м  м ен  үсы н ы м  за ң ы ,  н а р ы к  субъектісін дегі м ін е з-қ ү л к ы н  

қ а р а с т ы р а д ы .  Адамдардыц  мінез-құлқы  себеп ті  ем ес,  кайсы  бір 



әлеуметтік-экономикалық  қатынастардың салдары.

О сы дан   т ү й ет ін   ой:  эк он ом и к ал ы к   тео р и я   ә л е у м е т т ік - 

эк о н о м и к а л ы қ   қ а т ы н а с т а р д ы   эк о н о м и к а л ы к   за к д а р   мен 

экономикалык  категорияларды  бейнелеу  ж ән е  дамыту  аркылы 

оқытады.

Сонымен экономикалык  теорияны оқытудын пән і әлеуметгік- 

эк оном ик алы қ қаты настар болы п табылады ж ән е олар барлык

'  Макконнелл  К.Р.,  Брю  С.Л.  Экономикс  -   М.,  Республика,  1992.  19 бет.

қ о ға м д ы қ   өн д іріс  ф а з а л а р ы н д а   (ө н д ір у ,  бөлу,  а й ы р б а с т а у  ж ә н е  

түтыну)  қалы гітасады .

О сы   а й т ы л ға н   о й д ы ң  

п а й д а с ы н а   ж ә н е  

т а ғ ы   бір  м ы с а л  

келтіруге  болад ы .  П .С а м у э л ь с о н   « Э к о н о м и к с »   м ә н ж а зб а с ы н ы ң  

І І І - ш і  т а р а у ы н д а   н а р ы қ т ы ң   м е х а н и зм   м ә н ін ің   а н ы қ т а м а с ы н  

к е л т і р е д і .   « Н а р ы қ т ы қ   м е х а н и з м ,  —  д е п   ж а з а д ы   о л ,  — 



шаруашылықты 

үйы м дасты руды ң  со н дай   тү р і,  онда  ж ек е 

түтынушылар  мен ендірушілер нарық арқылы экономиканың негізгі 

үш  мәселесін  шешу мақсатында  (нені  өндіру керек?,  қалай өндіру 

керек?,  кім  үшін  ендіру  керек?)»  өзара  іс-әр ек ет жасайды .

Е р іксіз  м ы н а д а й   сау ал  туад ы :  н а р ы қ т ы қ  м е х а н и зм   қ ы зм е т і 

кезінде адамдар арасы нда кан д ай  қаты н астар калы птасады ? Ж ауап  

бір  ж а к т ы :  нарықтық  механизм  —  бұл  сондай  экономикалық 



категория,  оның  көрінісі  арқылы  адамдар  арасындағы қоғамдық- 

экономикалык  қаты настар  е т е   анық  байқалады .  М ін е,  осы 

катынастар  нарықтық  экономиканын  негізгі  үш  мәселесін  шешуге 

бағытталған.

Э к о н о м и кал ы к тео р и я ғы лы м и  тан ы п -білудің  әртүрлі әдістерін 

колданады .  Кез-келген ғылыми  зерттеудің методологиялық негізі — 

диалектикалык танып білу әдісі болып табылады.  Бүл әдістің ғы лы м и 

м әні  мынада:  б ар л ы қ э к о н о м и к а л ы к  қүбьціыстар м ен  процестерді 

о л ар д ы ң   дам уы   тү р ғы с ы н а н   —  ж а й   тү р ін ен   күрделісін е,  тө м ен гі 

саты д ан   ж о ға р ы с ы н а   к а р а й   қар асты р ьу іад ы .  О сы   п р о ц естер д і 

карасты ру кезінде та н ы п -б іл у д ің  к ө п теген  тәсілд ер ін  қол д ан ад ы . 

Т аны п білудін д и алекги калы қ әдісі б ар лы қ ғы лы мда қолданы латы н 

ж алпы  әдіс болып табылады. Д и алекти кан ьщ  ж алпы  заң ы н  қолдана 

о г ы р ы п ,  э к о н о м и к а л ы қ   т е о р и я   ө з ін е   т ә н   ғ ы л ы м   р е т ін д е  

сипаттайты н ар найы  зерттеу әдістерінде қолданады .

Экономикалык теорияның  пайдаланатын  зерттеу әдістерінің ең 

маңы зды сы   —  ғылыми  абстр ак ц и я   ә д іс і  болы п  табы л ады . 

«Абстракция» терм инін н ақты  түсіндірер болсақ, ж екеш е ты с ойлау 

деген үғы м ды  білдіреді. К ү н д ел ік гі өм ірд е  «абстракция» к ө б ін ес е  

нақты  б олм ы стан  ты с ж э н е  т е к  ойда,  елес ретінде түсндіріледі. Ал 

нақты   нәрсе — бүл күнделікгі өмірде керін етін   қүбы лы с ш ы нды ғы .

Ғы лы м и абстракция дегеніміз зерттеліп отырған қүбы лы старды ң 

м арды м сы з, ө тк ін ш і ж актар ы н  дерексіздендіру, олардағы  түрақты  

қ аси еттер д і  тау ьш   к ө р сету   п р о ц е с і.  М ы с а л ы :  «өндіріс»  д е г е н



14

т е р м и н д і  алайы қ.  Бұл  с ө з д і 

ай тқ ан   к е зд е ,  бұл  ұғы м ны ң 

абстракциялы,  ойдан тыс  екендігіне күдіктенбейміз.  Жалпылама 

өндіріс — бұл абстракция, бірақ ақылға сиымды абстракция. Себебі, 

шын  м ән ін де ол жалпылама н әр сен і  көрсетеді,  оны тұйықтайды 

ж әне сөйтіп біздерді қайталаудан құгқарады.  Мысалы, өнеркәсіптік 

өндіріс,  құрылыс  өндірісі,  ауыл  шаруашылық  өндірісі  ж ән е  т.б. 

Біздер жалпылама өндіріс туралы әңгіме қозғағанда барлық өндіріс 

салаларының жиынтығын айтамыз.

К.М аркс айтқан болатын:  «...экономикалык формаларға анализ 

беруге  микроскопты  д а ,  не  химиялық  реактивті  де  пайдалануға 

болмайды.  Бұл екеуінің орнына абстракцияның күші жүруге тиіс»1. 

К ө б ін е се   қүбылыстың  м ә н ін   түсін уде,  сол   кездегі  к езд ей со қ , 

қосарланған  к ей бір  ж ағдайлар  кедергі ж асайды .  С онды қтанда 

басты   н ә р с е н і  ш еш іп   алу үш ін  —  м ә с е л е н ің   м ә н ін   тоқы п,  оны  

т ер ең   к орты н ды л ау,  к ед ер г і  ж а са й т ы н ,  ек ін ш і  д ә р е ж е д е г і 

қүбылыстардан дерексіздендіру қажет.

Кез-келген  процесті  зерттеуде  экономикалык  теория  тарихи 

ж ә н е   л о г и к а л ы қ   ә д і с т е р д і ң   б ір л іг ін   қ о л д а н а д ы .  О сы  

тенденциясының дамуын айқындау үш ін,  қүбылыс пен процестің 

пайда  болуы ,  оларды ң  ө с у   ж олдары н  к өрсету  қажет,  Д ем ек , 

эк оном ик алы к  теория  тарихи  п р и н ц и п ті  басш ы лы кка  алады. 

Э к он ом и к ал ы к   қаты настарды   тари хи   к ө зқ а р а с п е н   зерттей 

оты ры п, 

эк о н о м и к а л ы к   тео р и я   тари хты н  с о ң ы н а н   іл есе 

алмайды.  С ебебі тарих көп жағдайда к ездей соқ  факторлар,  қым- 

қиғаш қүбылыстар,  кері ш егіністер мен  ілгері озы п кетушіліктер 

іс-әрекетіне б о й  алдырады.  Осы кезде экономикалык ғылымыньщ 

логикасы көм екке келеді.  С онды қтан да эк оном ик алы к теория 

ә д іс ін ің   ең  м аңы зды   п р и н ц и п тер і  —  зер ттеудің   тарихи  ж ән е 

логикалық ә д іст ер ін ің   бірлігі болы п  табылады.  Логикалык әдіс 

~   деп  жазды   Ф .Э н гельс,  -   бұл  сол  бір  тарихи  ә д іс,  тек  тарихи 

дамудың  кездейсоғы нан  босаты лған.  Э к он ом и к алы к   теория 

осы тарихы сатыдағы  болмы сты  бей н ел ей ді ж ән е «заңға сәйкес, 

шындықты тарихи процестің өзі беріп отырады».2

1  Маркс  К.,  Энгельс  Ф.  Шығармалар,  23  т.,  6  бет.

2  Маркс  К.,  Энгельс  Ф.  Шығармалар,  13  т.,  497  бет.

15


Э коном и калы к  п р оц есті  о к ы п -б іл у де  жалпы ,  ерекш е  м ен 

жекенің диалектикасы н  катан сақтау оры н алады.

Болм ы сты   т а н ы п -б іл у   п р о ц е с і  п р а к т и к а м ен   бастал ы п , 

практикамен  аяқталады.  Қоғамдык практика — экономика теория 

әдісінің  ең  маңызды  буыны  ж эн е  оның  ереж есінің  дұрыстығын 

растайтын  өлшемі  болып табылады.

Абстрактылы  ойлау  п р о ц есін де  эконом икалы к категориялар 

(тауар,  нары қ,  ақш а,  капитал,  пайда  ж э н е   т.б.)  калыптасады. 

Э коном икалы к  категория  —  логикалы қ  ұғым  ж э н е   адамдар 

арасындағы әлеум еттік-эконом икалы қ қайсы бір қатынастарды 

көрсетеді.  Д ем ек ,  эк он ом и к ал ы к   теор и я  адамдар  арасындағы 

ә л е у м е т т ік - э к о н о м и к а л ы қ   к а т ы н а ст а р д ы   э к о н о м и к а л ы к  

категориялар ретінде  бей н ел еу арқылы окытады.

Экономикалык  зерттеуде  анализ  (талдау)  ж эн е  синтез  тәсілі 

д е  қолданы лады .  Т аб и ға т та ғы д а й ,  қ о ға м д а   д а   зер т т е л е т ін  

күбылыстар  м ен  п р оц естер   белгілер,  қасиеттер  ж ә н е   сипаттар 

жиынтығына  ие  болады .  О сы  объ ек тін і  дұры с  түсін у  үш ін , 

оларды   е ң   а л д ы м ен  

қ ү р а м д а с  б ө л ік т е р г е   ж ік т е у   қ аж ет. 

Зерттелетін  қүбылыс  ө зін ің  күрамдас  бөліктері м ен  жақтарына 

ж іктеледі.  Осы  бөліктер  мен  жақтардың  әрқайсысын  нақтылап, 

түтас  кұбылыстың кажетті  бір  болігі  ретінде карастыруды  анализ 

(талдау)  дейміз.

Ал айда,  күбылысты  қарасты ру тек талдаум ен  ш ектелм ейді. 

Әрбір қүрамдас бөліктерді зерттеп болған со ң ,  осы  элементтерді 

кайтадан түтас  етіп біріктіру қажет.  Зерттелетін құбылыстардың 

бөліктерін жұптастыру ж әне  оларды тугас  күбылыс ретінде танып- 

білуді  синтез дейміз.

Ғылыми болмы с  э к с п е р и м е н т   қолдануды ,  эконом икалы к 

п роц ес  п ен   қүбылыстардың  логикалы қ  ж ә н е   математикалы қ 

м одел дер ін   ж асауды   да  қарастырады.  О сы ны ң  барлығы  ж аңа 

т е о р и я ,  түж ы р ы м дам ал ар   м е н   э к о н о м и к а л ы к   за ң д а р д ы ң  

қалыптасуын камтамасыз етеді.

Г**^Кез-келген  қоғамдық  өмір  мен  табиғат  сияқты  экономикада 

кездейсоктықтың тікелей  ауыртпалығына құбылыстардың ретсіз 

бейнелеріне бағытталған белгілі зандылықтарға ж ол салады.

Қ оғам дағы   эк о н о м и к а л ы к   п р о ц е с т е р д і  б а сқ ар у  он дағы

16


экономикалы к  заңдарға 

т эн . 

Экономикалык  зандар  оздігінен  іе- 

әрекет  жасамайды.  Адамдар  өндіре,  айырбастап  ж әне  түтына 

бастаға н   ж а ғ д а й д а   ғана  эк оном ик алы к  заң дар   пайда  б о д а  

бастайды.

Қандай да  ғылымнын басты  міндеті  — табиғатта  немесе  коғамда 

қолданылатын  зандарды  адам  мүддесіне  колдану  үшін  танып  білу 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал