Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет17/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   47

Қоғамдык 

-   түпкі  өнім 

асырмайды.

аныктіілады:

мүндағы:  с.  -

(мүндағы күн:  (мүндағы күн: 

темірдің 

темірдің,

(станок күнына: 

темірмен


және темір 

темір рудасы- 

темір рудасы 

рудасынын 

ның және бо- 

күндарымен 

күньшан 

латтың күны- 

есептелген

түрады) 


нан түрады) 

болаттың күны

алынады)

өңдірістін нәтижесін дәлірек анықтауда басқа көрсеткіш 

қолданылады  және  ол  кайталану  есеп-шотын  жүзеге

Түпкі  өнім  мөлш ері  тәмендегідей  формуламен

к пр  =   с ,  + 

+  ш


-  машина, жабдық,  ірі үйлер, алып қүрылыстар 

(амортизация),



158

v +  m — жаңа құрылған күн, таза өнім немесе табыс.

Тұпкі  қоғамдық  өнім  жиынтық  қоғамдық  өнімнен  шикізат  пен 

материал айналымын алып тастау жолымен құрылады, яғни олардың 

қайталану есеп-шотын болдырмайды.

Қоғамиың  экономикалык  дамуының  ең  маңызды  жиынтык 

көрсеткішіне ұлттык табыс жатады.  Ол барлык өндіріс факторлары 

иегері табысының қосыңоысын (рента, жалақы, капиталға пайыз (%), 

меншіктен  табы с,  корпорация  пайдасы )  қүрайды.  Ш етел  

практикасында ұлттық табыс таза ұлттық өнім  (Т¥Ө )  мен бизнеске 

деген жанама салық айырмасы ретінде анықталады:

ҮТ =  ТҰӨ — жанама салықтар

Дәстүрлі  тәсіл  бойынша, 

ұлттык  табысты  жиынтық  коғамдык 

өнімнің бір бөлігі ретінде өндіріс процесінде түтынылған материалдык 

ресурстарды қайтаруды шегеру арқылы анықтаймыз.

ҮТ 


= жқө -  мш 

мүңдағы:  ҮТ — үлттык табыс,

Ж ҚӨ — жиынтык қоғамдык өнім,

МШ  — материалдык шығындар.



Өзінің қозғалысында ұлттык табыс төрт стадиядан өтеді: өндіріс, 

белу,  айырбас  және  қолдану  (тұтыныс  пен  қорлану). 

Өндіріс 


стадиясында үлтгық табыс барлық салада күрьшатын таза өнім түріңде 

болады;  бөлу  стадиясында  (және  қайта  бөлу  немесе  үлестіру)  - 

әртүрлі  бірінші  және  екінш і  табыс  түрінде  болады;  айырбас 

стадиясында  —  тауардың  өндіріс  күрал-жабдығы  мен  түтыныс 

затгары тұрінің жиынтығын күрайды; қодцану стадиясында - корлану 

мен резерв түрінде болып келеді.



Қолданудың түпкілікті фазасында ұлттық табыс екі қордан түрады:

а) түгыну қоры; 

ә) 


қорлану қоры. 

Үлтгық табыс мөлшері түрғындардын 

түтыну деңгейі  мен  өсуі,  сондай-ақ  өндіріс  аумағы  мен  оның  өсу 

қарқыньша  байланысты. Үлттык табыс жиынтық қоғамцык өнімнін 

шамамен 50% күрайды. Үлтгық табыс коғамньщ түпкілікгі өнімінен 

амортизация сомасына кем,  шамамен 8-10% болады.

Егер  үлттық  табыс  көлемін  елдегі  түрғындар  санына  бөлсек, 

онда өте маңызды экономикалык көрсеткішті табамыз: түрғындар 

өмір деңгейінің айнасы  — жан басына шаккандағы үлттык табыс.

Әлемдік қауымдастыққа енетін  елдер бойынша емір деңгейін 

анықтау  үшін  жан  басына  шакқандағы  жалпы  ішкі  өнім  (ЖЮ) 

көлемін қодцануға болады. Біз көрсетіп отырған мәлімет шартгы әрі



159

өзгермелі болтаны мен, тартымды екендігінде дау жоқ. Осы көрсеткіш 

қарастырып отырған елдердегі тұрғындардың өмір деңгейімен ғана 

шектелмей, қоғамдық ендірістід тиімділігін де байқатады.

Кесте  12-2

Кейбір  елдердегі жан  басына шаккандағы ЖІӨ  көлемі.

Ец  ксдейлі 

деигей

Кедейлі 


денге й

Орташа


деңгей

Орташадан

жоғары

деңгей


Бай денгей

725 дейін $

726-1395 $

1396-2895 $

2896-5055 $

Жан  басына 

шаккавда 

5055  $ жоғары

Индия  -  0,4

Гренада  —

Суринам

Чили  — 4,4



Біріккен  Араб

Кытай  -  0.6

1,3

(Оңтустік



Польша  —

Әмірлігі  -

Мозамбик  — Өзбекстан  — Америка)

Малайзия —

16,7

80

960



-   2.3

4,2


Сингапур -

Танзания  — Индонезия  — Венесуэла

Бразилия —

28,4


0,1

1.0


-   2,2

4,3


Кувейт  -

Кыргыз­


Қазақстаи  — Турция  -

Иран  -   3,5

15,8

стан  -  630



1,2

2,7 


Ресей  — 

2,5


Израиль  -  

15,4


Ощүстік Корея -  

16,2


Дамыған елдерде ЖІӨ өндірісінің жан басына шакканда 21 мын 

доллардан асып кетеді.



12.3.  ЖАЛПЫ  ІШКІ  ӨНІМ  ЖӘНЕ  ӨЗАРА БАЙЛАНЫСҚАН 

КӨРСЕТКІШТЕР  ЖҮЙЕСІ

¥лтгық өндіріс  көлемін  өлшеу үшін  жалпы  ішкі  өнім  көрсеткіші 

колданылады.  Ол барлык жылдық өнім күнының сомасын қүрайды,

сондай-ақ Қазақстандағы шет ел және өзінің өндіріс 

ф актолары н  

қолдану  арқылы  күралады.  Оны  жалпы  үлттық  өнімнен  (ЖҮӨ) 

ажырата биіген жен. Жалпы үлтгык өнім (ЖҮӨ) жалпы ішкі өнімнен 

(ЖЮ) осы елдегі колданылған ресурстар табысы сомасының шет 

елдегі енімнен (пайыз, дивиденд, жалақы және т.б.) артық болады.

ЖІӨ  =   ЖҮӨ

— 

сыртқы экономика операция бойынша сальдо ЖІӨ өзіне тікелей 

сол елде өндіріген онім  мен кызмет көрсетуді 

және бүл елдегі өндіріс



160

факторын қолданғанда ғана енгізеді. 

Егер, жапондықтарға жататык 

өндіріс факторын АҚШ -да колданса, онда олардың қүны ЖІӨ-ге 

енгізілмейді.

Бүл жағдай мынандай кезде де ескеріледі: американдык өндіріс 

факторы  баска  елде  колданылса,  онда  олардың  күныда  Ж ІӨ-ге 

енбейді  (енгізілмейді).  Елдегі барлық фирмалардын  косарланған 

қүн сомасы ЖІӨ-ді қүрайды. Жалпы ішкі өнім мемлекетгің барлық 

территориясында  өндірілетін  болғандықтан,  сондай-ак  ол  өзіне 

түтыну мен инвестицияны ендіреді.

Қазақстан Республикасында ЖІӨ-нің жылдық ағымдағы бағасы 

1995  жылы  992,5  млрд.  теңге  мелшерінде  бағаланды  немесе.  бір 

түрғынғы 60,2 мың теңгеден тиді. Өзінің экономикасынын ауқымы 

бойынша Қазақстанның ЖІӨ  1990-шы жылы 53-ші орынды адды 

және  ол  Греция,  Норвегия,  Венгрия,  Сирия,  Марокконын Ж Ю - 

імен  пара-пар  келді.  Ж Ю -ді  ендіруде  Қазақстан  жан  басына 

шаққанда  1990-шы жылы Польша, Аргентина,  Колумбия, Тайланд 

деңгейінде  болды,  ал АҚШ   деңгейімен  салыстырғанда  -   18.7%, 

бүрынғы Одақпен салыстырғанда -  69,3% деңгейін кұрады.

Кесте  12- /

Жалпы ішкі өнімнің ресурстары және колданылуы 

(цифрлар шартты түрде)

Қолданылуы

Ресурстары

Кә-


сіп-

орын


Үй

шар-


уа-

шы-


лы-

ғы

Бас­



ка

агент-


тер

Бар-


лы-

ғы

Кә-



сіп-

орын


Үй

шар-


уа-

шы-


лы-

ғы

Бас­



ка

агент-


тер

Бар-


лы-

ғы

Жалпы  ішкі  өнім 



(ЖЮ)



500



100

600



Түтыну

450



50

500




Жалпы  қорлану

100

50

50



200



Сыртқы сауда



100



100



200

200


Тауар  мен қызмет

көрсету


операциялары

100


500

200


800

500


100

200


800

161

Ұлттық есеп-шот жүргізу жүйесінін келесі  ен манызды көрсткіші 

жалпы ұлттык онім  (ЖҮӨ)  болып табылады.  Ол экономикадағы бір 

жылғы барлык тауар  мен  кызмет көрсетудін түпкі  өндіріс  көлемінің 

жиынтық  рыноктык  қүнынан  гүрады. 

ЖҮӨ  тек  кана  сондай  өнім 

енеді.  кейде өндіріс процесін мәңгі тастап кетіп, жеке және коғамдык 

гүтыныска түседі  (енеді)  немесе  өндіріс саласына инвестициялык 

тауарлар (машина,  ірі жабдыктар және т.б.) ретінде кайтады.

Жалпы  үлттык  өнім  (ЖҰӨ)  есеп-шотын  есептеудің  максаты 

мынада:  а) коғам экономикасының жай-күйін бақылау; 

ә)  экономикалык иикллын ағымдык фазасын аныктау;

б) мемлекепік саясатты  калыптастыру.

Жалпы  үлттык  онім  (Ж ¥Ө )  Б¥¥-ны ң  методология  бойынша 

статистикалык органдары есептейді және халыкаралык салыстырулар 

үшін  колданылады. 

ЖҮӨ өзіне  мыналарды:  негізгі өндірістік және 

әндірістік  емес  корларды н  (с ,)  ам ортизациясы н  (тозуын), 

материалдык өндіріс  сііласынын  таза өнімін  (v+m) және  сыртқы 

жономикішык

 кызмет бойынша табыс (m)  — енгізіледі:

ЖҮӨ  =  с,  +  (v+m)  +  m 

ЖҮӨ-нін көмепмен  еліміздін  экономикалык даму деңгейі мен 

лропорциясын шет еддермен  гікелей салыстыруға мүмкіндік туды. 

ТМД  елдері  мен  Қазакстанда  ЖҮӨ  эконом икалы к  есептеу 

практикасы  1988-ші жылы енгізілді. сейтіп ол косымша жинақталған 

көрееткіштерге  (жиынтык коғамдык онім, үлттық табыс және т.б.) 

косыдды.

Жалпы  үлттык  өнімнін  (ЖҮӨ)  жиынтык  коғамдык  өнімнен 

(Ж КӨ)  айырмашылығы  сол,  ол  еңбек  заты  мен  жартылай 

фабрикаттар  кұнының  кайталанған  есеп-ш оты н  ендірмейді. 

Кайталанған  есеп-шоттың  енбеуін  косарланған  күн  керсеткіші 

камтамасыз етеді.  Ол дегеніміз,  кәсіпорьшның жалпы табысы және 

онын  шикізат  пен  материалға  кеткен  шығындары  арасындағы 

айырмасын көрсетеді.



Кесте  12-3

Өндіріс процесінің бес сатылык жағдайындағы косарланған қүнның 

жэне сырт киімді өткеруді есептеудің мысалы (долл)

Экономикалык 

процестің  стадиясы

Ара  уақытгык  баға  неме­

се  түпкі  өнім  бағасы

Қосарланған  күн

есептеу

сомасы


1.  Қой  шаруашылығы 

фермасы


Арауақыттық  өнім  — 60

6 0 - 0


60

2.  Жүнді  алғашқы 

өндеу  фабрикасы

Арауақаттык  өнім  -   100

100 -  60

40

3.  Тігін  фабрикасы



Арауакыттык  енім  -   125

1 2 5 -  100

25

4.  Сырт  киімнің 



көтерме  саудасы

Арауакыттык  өнім  —  175

1 7 5 -1 2 5

50

5.  Сырт  киім  бөлшек 



саудасы

Түпкі  өнім  — 250

250 -   175

75

Жалпы  құн  (сатылған 



сомасы)  -  710

Барлығы:  250

Кестеде байкалғандай, барлық арауақытгық өнім мен түпкі өнім 

құны  710  долл.  қүраса,  кайталанған  есеп-шот  —  460  долл.,  ал 

қосарланған күн  -  250 долл.

Халықаралық статистикада ЖҮӨ-ді өлшеудің негізінен екі тәсілі 

қолданылады:

1.  шығын немесе өндіріс бойынша;

2.  табыс немесе түсім бойынша.

Екі  тәсілде  бірдей  болып  бағаланады.  Есеп-шотгың дәлдігіне 

қарай соңғысын ерекшелеуге болады.

ЖҮӨ шығындар бойынша осы жылғы тауар мен кызмет көрсетуді 

сатып алу шығындары көлемі ретінде анықтайды.

Ж ¥Ө шығындар бойынша мынаған тең:

G N P  =  С  + 



І +  

Ү  +  Х 


мүндағы  G N P — жалпы ұлттык табыс,

С — түтыну шығындары,

G — тауар мен кызмет көрсетуді мемлекеттік сатып алуы,

I — жалпы инвестициялар,

X — тауар мен қызмет көрсетуді таза экспортгау.

ЖҮӨ  табыстар  бойынш а  осы  жылғы  өндірілген  тауардың



163

•ік іиалай табысы жэне 

кызмст

 

көрсетуді үсыну ретінде аныкталады.



ЖҰӨ табыстар бойынша  мынаған тең:

Ү  =  W  т  R  г   і  +  Р. 

мүнлағы  Ү — жалпы үлттык өнім,

W -  жалдамалы  жүмысшының жалакысы,

Р -  фирма  мен  корпорацияның пайдасы,

R -  рен 

п ъ і ы к

 

толемдер. 



і  — карыз  капиталына  пайыз  (%).

ЖҰӨ-ді  номиналды  жэне накты деп айырады.  Номиналды Ж¥Ө 

фактілік  немесе  ағымдағы  бағамен  өлшенеді,  ал  нақты  Ж¥Ө 

көрсеткіші инфляция немесе дефляцияны  (номиналды Ж ¥Ө инфляция 

әсерінен  тазарады,  яғни  баға  индексін  колдану  кажет)  есептеумен 

аныкталады.

тт 

н о м и н а л д ы Ж Ұ Ө

Накты  ЖҮӨ =  — ң--------------- :—

баға  индексі

Номнн;ілды  ЖҮӨ =  нақты  ЖҮӨ х ЖҮӨ дефляторы.

ЖҮӨ  90-шы  жылдарлын  бас

ы нда

 

АҚШ -да  ағымдағы  бағада 

5570  млрд. долл.  құрады.  ал  түракгы  бағада (1982ж.)  — 4254 млрд. 

лолл.  болды.  Баршаға  белгілі  жай.  егер  ЖҮӨ-нін  жыл  сайынғы 

нақты өсімі 4%-дан асса, онда экономиканын жағдайын дүрыс деп 

санауға  болады.  ал  ЖҮӨ-нін  нак,ты  осімі  4%-дан  аз  болса,  онда 

дабыл  кағуға болады:  бұл  кезде  өндіріс  күлдырап,  жүмыссыздык 

есіп.  экономика түраксыздыкка үшырайды.

номиналды ЖҮӨ



ЖҮӨ дефляторы  =   - ■—  —

  ^

 

ЖҮӨ-м дефляторынын көмегімен ендірістін нақты  келемі баға 

динамикасында  инфляциялык  немесе  дефляторлык  іс-әрекет 

тенденциясы элиминацияланады.



Тауар  мен  кызмет  көрсетуге  орташа  баға  пайызының озгеруін  -  

баға индексі дейміз. 

Индексті  белгілеуді бастаған жылды базистік 

жыл  дейміз.  Базистік  жылда  әрбір  бағаға  индекс  белгіленеуі.  Әр 

түрлі  гауардың баға индекстері жинақталып тауар саньшьша бөлінеді. 

Базистік жылдын баға  индексі  ылғи да  100 тен болады.

ЖҮӨ  дефляторынын  есеп-шотын  есептеуде  нарык  қоржыны 

тек түтыну тауарларын ғана емес, сондай-ак. мемлекет сатып алатын 

инвестициялык тауарлар да косылады.



164

Сурет  12-1. ЖҮӨ  негізгі м акроэконом икам ^ көрсеткіштерінін 

бір-бірімен өзара байланыстары.

ЖҮӨ





Амортизациялык

Сырткы экономикалык

шегеру

операциялар сальдосы



=

=

Таза табыс



ЖІӨ

Жанама салыктар

Үлтгық табыс

ағымдағы жылғы рынок корзинасының бағасы

Ағьтмдағы  жылғы  =  ------- =-------------------------------------------- т

---------х  100.

базистік  жылғы  рынок  корзинасынын  оағасы

Т ол ы к  ж үм ы сты лы қ  к езін д егі  ө н д ір іл ген   Ж ҮӨ,  яғн и  

фрикциондык  және  күрылымдык  жүмыссыздык  жағдайындағы 

ЖҮӨ-ді әлеуетті деп атаймыз.

Өндіріс  көлемін  өлшеу  үшін  таза  улттык өнім  (Т¥Ө)  көрсеткіші 

қолданылады.  Әдетте  ол  жойылып  кеткен  ірі  жабдықтарды 

ауыстырудан  түтынуға  калған  түпкі  өнім  йен  қызмет  көрсетудің 

сомасын керсетеді.

Т¥Ө  =   Ж ¥Ө  —  амортизация

Келесі ең маңызды көрсеткіштердін бірі өзіндік табыс. Ол салыкты 

төлегеннен кейінгі өзіндік шығындарға жұмсалатын жалпы табысты 

көрсетеді. 

Өзіндік  табысты  анықтау  үшін  біз  үлттық  табыстан 

корпорация пайдасы салығын, бөлінбеген пайданы және әлеуметтік 

сакгаңцыру жарнасьш шегереміз, сосын таза трансферттік төлемдерді 

қосамыз.

Орнықтылған  табыс  түрғындардыц  билігінде  болатын  табысты 

айтамыз. Оның мөлшері жеке табыстан дара дербес салыкты шегеру

165


аркылы аныкталады.

Ж¥Ө көрсеткішіңде ресми емес жэне рынокты емес кызмет түрлері 

ескерілмейді. 

Бұған  — наркобизнес, түрмыстағы  шарап жасау, жеке 

сабак беру,  наукас адамга карау, отбасында бала тәрбиелеу, өз үйшде 

ас дайындау,  гараж бен  саяжайды салу жэне т.б.  жаткызамыз.



Ж ¥Ө түрғындардын әл-аукаттылығының өсуін сипаттайтын дәл 

макроэкономикалык көрсеткіш  болып  табылмайды. 

Тұрғындардың 

әл-аукатгылык ұғымына коршаған ортаның жай-күйі,  қылмыстың 

аукымы,  еркін уакыттын  көлемі  мен сапасы енгізіледі. ЖҮӨ есеп- 

шотын есептеу де бұд параметрлер ескерілмейді. 

Жоғарьщағы аталған 

факторларды  ескеру  үшін  «таза  экономикалык  әл-аукаттылык» 

корсеткіші колданылады.

NX

Шетелден



түскен

таза


түсімдер

Амортизация

G

ЖІӨ


I

Ж1Ө


ТҮО

С

Үлттык



табыс

(ҮТ)


Пайыздык және 

ренталык  табыс 

Пайда

Өзбстінше



айналысатындардын

табысы


Жалдамалы

жұмысшыларға

төлем

ЖҮО-нің  Жалпы  ішкі  Таза  ұлттык



күрымдык  өнімді 

өнімді


шығын- 

аныктау 


аныктау 

дары


Үлттык  ҮТ-ғы  өндіріс 

табысты  факторынын  үлесі 

анықтау

Сурет  12-2. Ұлттык есеп-шот:  кыскаша баяндау'

1 Фишер  С..  Дорнбүш   Р..  Ш малензи  Р.  Экономика  / /   Пер.  с  англ.  М .,  Дело, 

1994.  443  бет.

166


Бұл  көрсеткіш ті  ғы лы ми  айналы м ға  енгізген  ам ерикан 

экономистері  В.  Нордхаус  пен  Дж.  Тобин  еді.  Ол  төмендегідей 

формуламен аныкталады:

тэә 


=  ЖҮӨ  + 

кэ + өқк + д - э

мүндағы  ТЭӘ — таза экономикалык әл-аукаттылык,

ЖҮӨ  — жалпы ұлттык өнім,

К З  — көлеңкелі экономика,

ӨҚК — өзіне-өзі кызмет көрсету,

Д — демалыс,

Э  — экология.

Жоғарыда көрсетілген  макроэкономикалык көрсеткіштер бір- 

бірімен  өзара  байланысты  және  қоғамдык  өндірістің  әртүрлі 

жактарын сипаттайды.  (сурет  12-2  қараңыз).

12.4. ҮЛТТЫҚ БАЙЛЫҚ:  ҚҰРАМЫ,  КҮРЛЫМЫ Ж ӘНЕ 

ОНЫ   ӨЛШ ЕУДІҢ ТӘСІЛДЕРІ

Үлтгық байлық жинақталған әрі нәтижелі көрсеткіштер санатына 

жатады және мемлекеттіқ экономикалык даму деңгейінің айнасы 

десе болады.



Үлттық  байлык  —  бүл  материалдык  және  рухани  игіліктердің 

жиынтығы  жэне  осы  уақытта  барлығы  қоғам  меншігінде  болады. 

Ұлттык байлык кұрамына мыналар енеді:

а)  негізгі  өндірістік және  өндірістік емес  корлар;

ә)  айнамалы өндірістік қорлар;

б) материалдық резревтер мен сақтандыру коры;

в) айналым коры;

г) тұрғындар мүлкі.

Үлттык  байлык  қүрамына  негізгі  жер,  ормандар,  сондай-ақ 

барланған табиғи ресурстар жэне олар натуралды түрде есептелінеді.

Қазақстан  өзінің  ауқымы  бойынша  үлттык  байлықтың  үлкен 

көлемін  иеленген.  Біздің  республикада  жалпы  жер  келемі  222,5 

млн. га мөлшерді қүрайды, оның ішінде 82% - ауыл шаруашылығы 

жеріне жатады. Қазақстанда 21,7 млн. га орман мен табиғи егістіктер,

11  мың өзен, 7 мыңнан астам көл мен су қоймалары бар. Өсімдіктер 

қоры 6 мыңнан астам түрлерден түрса,  ал жануарлар әлемі  болса 

алуан түрлі.

Ш абындықтар  мен  жайылым  (162  млн.  га)  көлемі  бойынша

167


Казахстан  шшына тек  Лнстрилияны  (450  млн.  га). АҚШ -тын (320 

млн.  га)  жэне  Кытайды  (234  млн.  га)  ғана  алдына  жібере  алады. 

Казакстан  пайдалы  казбалар  коры  мен  олардың  алуан  тұрлері 

бойынша  -   ТМДдағы ен бай аймақтың бірі.  Минералды ресурстар 

үлттык табыстын  гортген үшін  күрайды.

Бүрынғы Одактағы мүнай корының 9%  Казакстан үлесіне тиесілі 

болса, ал әртүрлі бағалаушылардың пайымдауынша жалпы әлемдік 

мөлшердегі  мұнайға ТМД улесі 6-10%  курайды екен.  Қазакстанда 

марганец  рудасы  (408  млн.  т.)  корының  13%  шоғырланған және 

мөлшері  бойынша  тек  АҚШ -ты  (553  млн.  т.)  Украинаны  ғана 

алдына еалады.

Казакстан  әлемде хром  рудасы  коры бойынша екінші орынды 

иеленеді  жэне  республика  1990  жылы  жалпы  одақтағы  оны 

ондірудін  96,6%  игерген.  Жалпы  темір рудасы  коры  (16662  млн. 

т.) бойынша  Казакстан елемде  Бразилия, Австрия,  Канада, АКШ, 

Индия,  Ресей  мен Украинадан сон сегізінші орынды  иеленеді.

Вольфрам  коры бойынша әлемде  Қазакстан  бірінші орынды, 

фосфор  рудасы  бойынша  -   екінші,  ал  корғасын  мен  молибден 

бойынша  — тәртінші орында.

1990  жылы  бүрынғы  Одактағы  98,2%  хромит,  81,7%  барит, 

64.7%  фосфорит,  53%  вольфрам,  38,5%  -  қорғасын,  29,5% 

молибден,  28,4%  мыс,  22,1% боксит,  20,1% асбест,  13% марганец,

11,9%  кемір жэне 9,7%  темір рудасыныц коры Қазақстан үлесіне 

келді.  Уран  рудасы  корыньщ  көптігі  бүрынғы  Одақтағы  уран 

өндірудін  56%  камтамасыз  етті.  Республика  жерінде  Менделеев 

таблицасынын  60-тан  астам  ең  белгілі  элементтері  табылған.1 

Казакстаннын  аукымды  табиғи  байлықтарын  терең  білу  мен 

рациональды   игеру  —  эко н о м и кан ы   дам ы туды ң  ен  басты 

жағдайының  бірі  больіп  табылады,  сонд ай -ак  елдің  үлттык 

байлығынын үздіксіз өсуінің ен маңызды екендігі де рас.



Ұлттык байлык өзінің колдануы бойынша былай болінеді: 

а)  өңдіріс  кұрал-жабдығына 

(еңбек  құра/і-сайманы,  шикізат, 

материал  мен табиғи ресурстар) жэне т.б.)

ә) 


түтыну  заттарына 

(тамак,  киім,  түрғын-жай  және  т.б.),  ал 

өзінің туу тегіне  қарай  — қорланған еңбек өніміне (еңбек қүрал- 

сайманьша, шикізат, материал мен түтыну қүрал-жабдығы корларьша)



1 А бутали пов  Ж.  К азахстан  в  м и р ов ой   эк о н о м и к е.  Советы  К азахстана,  16 


1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал