Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет16/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   47

б)  пропорциялардың  бүзылуы  қоғамдық  өнімнің  өткерілуін 

киындата  түседі  және  артық  өндіру  экономикалык  дағдарысқа 

соқтырады.

Қоғамдық үдайы ендірістің  бірінші  және  екінші  бөлімшелері 

арасындағы пропорциялар экономиканьщ дамуы үшін аса маңызды 

орын алады.

Бірінші  бөлімшенің  —  артығымен  өсу  экономикалык  заны  — 

бар  екендігін  айтқанымыз  жөн.  Өндіріс  күрал-жабдығын  өзара 

өндірудің  икемді  оптималды  сипатта  болуы  түтыну  заттарын

147

өндіруге.  яғни  екінші  бөлімше  оніміне  нүқсан  келтірмеуі  керек. 

Әйтпесе  бүл  түрғындардың  өмір  сүру деңгейін  төмендетуге  алып 

келеді.  Бүл  күбылыс әкімшіддік-өміршілдік экономика жағдайында 

бай калган,  сөйтіп  бүл  зацды дәлелденбсген  кағидаға  айналдырды. 

Сондыктанда когамдык өндірістің бірінші бөлімшесінің дамуына үлкен 

көлемде  күрделі  қаржы  жүмсалғанд ы ктан,  екінші  бөлімшеге 

жүмсалатын күрделі қаржы үлееі жаіілап азая бастайды.  II бөлімшеге 

денеаулык сактау.  мәдениет жоне адамның өмір сүруін қамтамасыз 

ететін баскдда маңызды салалар жатады.

Дамыған  елдерде  II  дүниежүзілік  соғыстан  кейінгі  жылдары 

инвестициялық салада коғамдық үдайы өндірістің екінші бөлімшесінін 

пайдасына тиімді айтарлықгай озгерістер бодды. Ол өзгерістер барлык 

әлеуметтік инфрақүрылымдарды — сауда, мәдениет, түрмыс, түрғын- 

үй. байланыс, спорт т.б. әр түрлі қүрылыс объектілерін салуға, яғни 

'іүгыну кешені объектісінің пайдасына шешідді.

Бүл  ҒТП  каркынының арқасында жүзеге асып, ресурсты сақтау 

негізінде шикізат,  материал, электроэнергия әндірісінің шығыңдарын 

қыскартты.  Кешенді  механизациялау  мен  автоматизациялау 

материалдык өндіріс сшіасынан еңбек ресурстарын босатып, оларды 

эдамға кызмет жасау үшін бағьптады. Нәтижесінде ХХ-шы ғасырдын 

екінші жартысында барлық дамыған елдердің түрғындарынын омір 

сүру деңгейлерінің көтерілгендігі байкалды.



Бүгінгі коғамдык опдіріс тек кана материалдык өндірісті (I жэне II 

бөлімшелер) қамтьш коймай, материалдык емес саланы, ІІІ-ші бөлімшені 

қүрайгын магериалдық емес игілік пен  қызмет көрсету өіщірісін және 

коғамдык  өидірістің  IV  бөлімшесін  қурайтын  —  соғыс  экономика 

салаларыи камтиды.

I, 


II,  III  және  IV-uii  бөлімшелердің  арасындағы  баланстылык 

гіропорциясын аныктаған кезде мынаны ескерген жөн: III жэне IV- 

ші бөлімшелер материалдық игіліктерді ондірмейді, тек IV бөлімшеде 

(соғыс экономнкасы) кейбір озгерістер болады. Бүл IV-ші бөлімшеде 

өндіріс конверсияланғанда, яғни азаматтық онім өндіруге кошкенін 

айтамыз.  Мынандай  түжырым  жасауға  болады:  III  мен  IV-ші 

бөл і м шенің толығуы жэне осы бөлімшелердің түтыну сүранымынын 

тауармен қамтамасыз етілуінің материалдык қайнар көзі қоғамдык 

өнім  болып  табылады.  Бүл  қоғамдық  өнім  I және  ІІ-ш і  болімше 

Сііласынын  коғамдык ондірісінде  күрылады.  Видяпина  В.И.  мен 

Ж\ранлева Г.П. түжырымдауы бойынша, дамыған материалдык емес

148


сала сипатынын, болуы жэне соғыс экономикасы еаласы I жэне II- 

ші бөлімшенің көлемі мен құрылымын өзгертеді.1  Шартты  мыеал- 

мен көрсетейік:

I  (c+ v + m )  =   400с  +  200v  +  100v  1

I  1400.

II  (c + v+m )  =  300c  +  200v  +  200m j

ІІІ-ші жэне  IV-ші  белімшенің жалпы сомасы 600 құраса,  онда 

бұл белімшелер былай болады:

III  (c + v+m )  =  200c  +  150v  +  50m  )

6 0 0


.

IV  (c+ v + m )  -   100c  +  50v  +  50m  j

Барлығы:  2000.

Барлығы  I   (I+ II)  +  K III + IV )  =   2000.

Бүл берілген мәліметтен бірінші бөлімше өнімін  қаншылыкты 

өндіруге болатындығын аныктаймыз:

I  (c+ v + m )  =   Іс  +  ІІс  +  ПІс  +  IVc

II  (c+ v + m )  =  I  (v + m)  +  II  (v + m)  +  III  (v+m )  +  IV  (v+m ) 

Егер  lie   +  I l i e   +  IVc,  яғни  300c  +  200c  +  100c  =  600, 

онда  I  (c + v + m )  =   400c  +  300v  +  300m  =   1000,

I  (v+m )  +  II  (v+m )  +  III  (v+m )  +  IV  (v+ m )  =   1400,

600  +  700  +  200  +  100  +  1600,

II  (c+ v + m )  =  300c  +  400v  +  300m  =   1000

I(v+ m )  =   lie  +  IIIc   +  IVc.

Қоғамдык өндірістін күрделенген  құрылымын ескере отырып, 

ұдайы өндіріс шартгары өзгереді:

I  (400c + 300v+300m )  =   1000

II  (300c+400v+300m )  ==  1000

І-ші және ІІ-ші белімшелер арасындағы негізгі функционалдык 

тәуедділік былай болады:



I  (v+ m )  >  lie.

1  Общая  экономическая  теория  (П олитэкономия).  Учебник  /   Под  редакций 

Видяпина  В.И.,  Журавлевой  Г.П.  —  М .,  1995,  с.  358.

149

I

Демек,  қоғамдык өндіріс  күрылымы үдайы өндірістің карқыны 

мен  аукымына  кысым  жасайды.  Тек соғыс-енеркәсіп  кешенінің 

кәдімгідей кысқаруы маңызды макропропорцияның калыпты жолға 

түсуіне мүмкіндік жасайды.

11.3.  ҮЛҒАЙМАЛЬТ  ҰДАЙЫ  Ө Н Д ІРІСТІҢ  ТИ П І  МЕН 

КӨРСЕТКІШ ТЕРІ

Жай жене үдғаішалы үдайы өндірісті карастыра отырып мынаны 

байқаймыз:  экономиканын  кез-келген  түрінде  үлғаймалы  үдайы 

ондіріс  процесі артығырак. кездеседі.  Мүнда ондіріс үлкен ауқымда 

және сапалық жаца түрде түракты жаңара түседі. 



Үлғаймалы үдайы 

ондіріс екі типте болады:  экстенсивті және интенсивті.  Экстенсивті 

үлғаймалы  үдайы  ондіріс  бүрыиғы  техникалық  негіздегі  ондіріске 

косымша енбек пен материалдық — заттай ресурстарды қосу арқылы 

жүзеге  асады,  бірак  жүмыскерлердің  біліктілік  деңгейі  бүрынғыша 

калады.

Өндіріс аукымын  қаркындату жүмыс істейтіндер санының өсу, 

жүмыс күшін үлғашу,  жаңа жерді мгеру есебінен жүзеге асады және 

косымша шикізат пен материалды  колдануды кажет етеді. Бүл үдайы 

ондірістің корды сыйымдау және ресурсты сыйымдау түрі болып 

табылады.  Ол қоғамдағы ресурстардың шектеулігін үнемі алдыңға 

тартады, сондыктан оны колданудың келешегі жок десе болады.

Үлғаймалы  үдайы  өндірістін  интенсивті түрі  принципті  түрғыдан 

мүлде  озгеше  болмақ.  Экстенсивтіге  қарағанда,  интенсивті түрінде 

ондіріс  оте тиімдірек,  техникалық жағынан жетілген өндіріс  күрал- 

жабдығымен және кәдімгедей  білікті кадрларды қолдану арқасында 

жүзеге асады. 

Бүл кезде ондіріс көлемінің өсуі ресурстың үлғайуын 

талап етпейді.

Нақты өмірде интенсивті және экстенсивті факторлар бірін-бірі 

толықтыра отырып үнемі белгілі үйлестікте болады.

Интенсивті  үлғаймалы  үдайы  ондірісте  өте  онімде  техника  мен 

технология  қолданылады,  сондыктан  жүмыс  күшіне деген  тұтыныс 

кысқарады, бірақ оның біліктілік денгейі мен сапасына талап күшейеді.

АКДІ-да жеке кәсілорындардың жүмыскерлер біліктілігін көтеру 

мен окытуға жыл сайынғы шығыны 30 млрд. долл. асады және бүл 

жокарғы білімге  кететін барлық федеріілдық шығындармен пара­

пар.  Нәтижесінде аз-ақ жүмысшылармен өскен өнімді артығырак

150


өндіру жүзеге асады.

¥дайы  өндірістің  интенсивті  жолы  жүмыс  күшінің  бір  бөлігін 

босатады,  сөйтіп  олар  халық  шаруашылығының  басқа  саласында 

қолданыс табады.

Сондықтан  да  үдайы  өндірістің  интенсивті  жолы  тауар  мен 

қызмет көрсету өндірісі саласының жэне материалдык емес игіліктер 

(білім, денсаулық сақтау, мәдениет және т.б.) саласынын ашылуына 

кең мүмкіндіктер жасайды. Қоғамдық ендірісті интенсификациялау 

материалдык ендіріс  пен  қызмет көрсету саласымен  шектелмей. 

сонымен  катар  материалдык емес  игіліктер  мен  кызмет көрсету 

саласын да қамтиды.  Бір сөзбен айтар болсақ, интенсификация кең 

мағынада  кешенді  сипатқа  ие  болады  ж әне  қоғамдык  үдайы 

өндірістің барлық фазаларына: өндіріс, бөліс, айырбас, түтыныска 

таратьшады.

Интенсификацияның  ірі  резервтері  —  өндірістік  түтыну  және 

өвдірістік емес сала мен түрмыста ресурстарды үпемдеу болмақ. Үдайы 

өндірістің  интенсивті  типы  көптеген  түрлер  мен  бағыттарда  жүзеге 

асады.  Оларды қамтамасыз ету үшін мыналар кажет:

—  техниканы жаңалау мен өндірісті модернизациялау;

—  ресурстарды дүрыс қолдану және үнемдеу;

—  өндірістің салалық курылымындағы прогрессивтік козғалыстар;

—  кадр біліктілігін көтеру және оны үнемдеу;

—  еңбек тәртіптілігін күшейту, еңбекке мотивацияны күшейту;

—  табиғатты қорғау шаралары;

—  басқаруды жетілдіру;

—  сырткы экономикалык байланыстарды рационализациялау;

—  өндірісті гуманизациялауды кетеру.

Өндірісті гуманизациялау — 

бүл адамның қоғамдық табиғатына 

сай, материалды-заттық және үйымдық-экономикалық жағдайын 

жасау, яғни 



өндірісте адамға калыпты жағдайды жасау:

—  ауыр  кол  еңбегі  мен  біліксіз  еңбекті  ауыстыру  үшін  жағдай 

жасау;

—  еңбектің  бірыңғайлығын  жойып,  оны  ауыстыру  үшін  жағдай 

жасау;

—  тау-кен, — металлургия, — химия өңцірістерінде еңбек жағдайын 

жақсарту;

—  адам игілігі және оның денсаулығын сақтау үшін прогрессивті 

техника мен технологияны жасау;

151

{

—  түлғанын  озіи-озі  көрсетуі  мен  озін-озі  бекіту  үшін  өндірісте 

жағдай жасау.

Ингенсификаиияныц томендегідей  гүрлері бар:

1.  ресурсты сактаушы, 

мүі іда бір 



өі 

іім бірлігіне шығынды үнемдеу 

аркылы жүзеге асады,  сойтіп  ол мына бағыттарды  қамтиды:

— еңбекті сақтау;

— материалды сактау;

— энергияны сактау;

— корды сактау;

— табиғагты сактау.

2.  ресурсты  сыйымдылау, 

мүнда  бір  өнім  бірлігіне  шығынды 

аргтыру байкалады.

3.  бейтарап  түрде, 

мүнда  ш ы ғы н н ы ң   өсуі  ө н ім н ің   өсу 

карқынымен бірдей болады.

11.4.  КОҒАМДЫК ҮДАЙЫ  ӨНДІРІС ТИІМДІЛІГІНІҢ 

ЭКОНОМИКАЛЫҚ  КОРСЕТКІШТЕРІ

Экономикалык тиімділік — адаммың кайрат-қуатының ен басты 

мәеелесі. 

Тиімділікті  арпыру 

— 

бүл  бір  эффекті  бірлігіне  (ондіріс 



килемі,  онім  бірлігіие  деген  және  т.б.)  шығынды  қыскартуға  кол 

жегкізу.

Рыноктык  экономикаға  өтуде  ең жоғарғы  өндіріс  тиімділігін 



о н ы ң  

дамуынын  гуманистік  мақсатымен  кабыстыра  қарауды 

үііғарщы.  Қазіргі жағдайда сыртқы экономикалык байланыстар мен 

әлемдік  шаруашылык  тмімділігінің  мән-мағынасы  арта  түсуде, 

сондыктан  да  тмімділік  үғымы  интернадиональдық  категорияға 

айнатуда.

Бүл күндері барлык әлемдік қауымдастықтағы елдердің технико- 

экономикалық  қана  емес.  сонымен  бірге  экономикалык  озара 

тәуелділігі артуда.  Сондыктан саналы түрде барлык елдердің күш- 

ж и е р ін   ө р к е н и е т т і  д ам у д ы ң   к е л е ң сіз  ж ак тар ы н   ж енуге 

шоғырландыру қажет: қоршаған орта мен адамзатқа зиян келтіретін, 

лоқсытатын  ондіріс калдықтарын жою,  к;ыдықгарды өндеу үшін 

ең жаңа кондырғыларды жасау.

Әндіріс  тиімділігінің  өсуі  бүл  кездейсок  нәрсе  емес,  занды 

процесс. 

Кез келген коғам экономикасывда өіщіріс тиімділігі артуынын 

экономикалык  зацы  объективті  іс-әрекет  жасайды. 

Бұл  зан,  ~



152

тенденциялық заң,  себебі  коғамдық еңбек тиімділігінің  артуына 

қарсы эсер ететін факторлар кедергі жасайды.  Өндіріс тиімдшігінің 

барынша өсуі ұлғаймалы ұдайы өндіріс интенсивті типінде жүзеге 

асады.


Қоғамдық  өндіріс  тиімділігінің  ең  басты  көрсеткіштеріне 

жататындар:

1.

  қоғамдық енбектің өнімділігі, 

ол жиынтық коғамдық өнімнің 

(ЖҚӨ) материалдық ендіріс саласында жұмыс аткарындар санына 

қатынасымен анықталады:

с   R 


• 

. . . ___________ Ж ҚӨ__________

Еңбек өнімдшігі 

ЖүМЬІС атқаратындар саны

Кәсіпорын деңгейінде:

^   „ 


. . . .  

0  (өнімнің саны)

Еңбек ӨН

1

МДШ



1

П = 


т   (уакыт)

2.  қор  қайтарымы 

(үлттық  табыстың 



(ҮТ-НД) 

негізгі  және 

айналмалы қордың орташа жылдык құнына кдтынасы):



¥ Т  

(ұлтты қтабы с)



,

“   К н егіз  +   К айнл.

мұндағы  К^ег  - негізі қорлар,

Қ шн  - айналмалы қорлар.

3.  қор  карулылығы  ондірістік  қорлар 

(негізі  жэне  айналмалы) 

құнының жұмыс істейтіндер санына қатынасымен өлшенеді):

^ н е г із   ^   К айнл. 

қор қорулылығы  = "жұмыс істейтіндер саны



4.  өнімнің  материалдык сыйымдылығы 

(материал  мен  шикізат 

шығынының өнім бірлігіне қатынасымен өлшеиеді):

Материалдық шығындар 

Материалдык сыиымдыль,к  = ------ 0К(ө„ іМнін саны)

5.  онімнің  еңбек  сыйымдылығы 

(жұмыс  істейтіндер  санынын 

өндірілген өнім санына катынасымен анықталады):

Жұмыс істейтіндер саны 

еңбексыиымдылығы = -----^

нім „щ   саны)--------

Қоғамдық өндірістің толық тиімділігін жеке көрсеткіш реіінде 

аныктау мүмкін емес, сондықган 



интеіравды көрсеткіш 

колданылады:



153

v + т

Өндіріс тиімділігі:  Т + м + ү ф '

мүндағы  Т  —  тірі еңбек шығындары (жұмыс істейтіндер саны);

М  -   коғамдық еңбектің ағымдағы шығыны;

Ф — ендірістік қоряарға бір мезгілдегі салымдар;

Ү  — біркелкі размерге келтіретін коэффициент және шы- 

ғындар мен салымдарды сомалауға мумкіндікжасайдьі.

КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН ТЕРМ ИНДЕР

Үдайы  өндіріс:  жай  және  ұлғаймалы,  ғылыми-техникалық 

прогресс;  коғамдык өндірістің  I,  II,  III және  IV-ші бөлімшелері, 

соғыс-өндірістік  кешен,  қор  сыйымдылығы,  ұдайы  өндірістің 

ресурсты сактау түрлері,  интенсивті және экстенсивті ұлғаймалы 

ұдайы   ө н д ір іс , 

ө н д ір іс т і  г у м а н и за ц и я л а у . 

Ө н д ір іст і 

интенсификациялау бағыггары: еңбекті сақтау,  материалды сақтау, 

э н е р г и я н ы   с а қ т а у ,  к орд ы   с а к т а у ,  та б и ғ а т т ы   сақтау ; 

интенсификациялаудың  бейтарап  түрі.  Өндіріс  тиімділігінің 

экономикалык көрсеткіші:  еңбек өнімділігі,  қор қайтарымы, қор 

карулылығы,  материалдык  сыйымдылық,  еңбек сыйымдылығы, 

коғамдық ендіріс тиімділігінін интегралды көрсеткіші.

САБАҚТЫҢ ҮЛГІ  РЕТІНДЕГІ ЖОСПАРЫ

1.  Ұдайы өндіріс және оның әр түрлері.

2.  Қоғамдық үдайы өндірістің дәстүрлі және казіргі бөлімшелері 

және олардың арасындағы пропорциялар.

3.  Қоғамдық өндірістің экономикалык көрсеткіштері.

МӘНЖАЗБА М ЕН БАЯНДАМА ТАҚЫРЫПТАРЫ

1.  Ф.  Кенэ,  К.  Маркс, Дж.  Кейнс еңбектеріндегі үдайы ендіріс 

мәселелері.

2.  Қоғамдық оңдірісті интенсификациялау мен гуманизацияяау 

мәселелері.



154

ӘҢГІМ Е ӨТКІЗУГЕ Ж ӘНЕ Ө ЗІН -Ө ЗІ БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҮРАҚТАР

1.  Үдайы  өндіріс  процесін  өзіңізше  Сіз  калай  түсінесіз?  Жай 

және ұлғаймалы ұдайы өндіріс деген немене?

2.  Сізге қазіргі қандай қоғамдық ұдайы әндірістің бөлімшелері 

белгілі?


3.  Үлғаймалы үдайы өндіріс жағдайында бөлімшелер арасывда 

қандай пропорциялар болуы керек?

4.  Өндірісті  интенсификациялау дегеніміз  не?  Ол  қандай  түр 

мен бағыттарда байқалады?

5.  Қоғамдық ендірісті гуманизациялау дегеніміз не?

6.  Қ о ғ а м д ы қ  

ө н д ір іс  

т и ім д іл іг ін ің  

э к о н о м и к а л ы к  

керсеткіштерінің кандайы Сізге белгілі?



155

ОН ЕКІНІИІТАРАУ. ҮЛТТЫҚ ӨНІМ ТЕОРИЯЛАРЫ 

ЖӘНЕ  ОНЫ  ӨЛШ ЕУДІҢ  ТӘСІЛДЕРІ

12.1.  ҰЛТТЫҚ ЕСЕП—Ш ОТТЫ  ЖҮРГІЗУ ҚОҒАМДЫҚ 

ӨНДІРІСТІҢ  НӘТИЖ ЕСІ  РЕТІНДЕ  БОЛУЫ

Үлттык  есеп-шот 



жүйесін  жүргізу  экономикалык  ғылымда 

баланстық  тәсілді  дамыту  бағыттарынын  бірі  болып  табылады.

Үлттық есеп-шот жұргізу жүйесі  әлемдік кауымдастық елдерінің 

түгелдей  эконом ика  аумағында  өндіріс  ж ағдайын  өлшеуде 

колданылып және оның түпкі қорытындысы — түрғындардьщ әл- 

ауқат деңгейін көрсету болып табылады.

Үлттык өндірістін макроэкономикалык нәтижесіне алғашқы рет 

баға беру Ф.  Кенэ бастаған физиократтардың үлесіне жатады.  Ол 

осы  туралы  өзінің  көзқарасын  «Экономикалык  кесте»  (1758  ж.) 

деген белгілі еңбегінде баяндаған. Ф.  Кенэ Францияның XVIII-ші 

ғасырдағы экономикасын негізге ала отырып, жай үдайы өндірістегі 

балансты таддауды көрсетті.

Кейінірек макроэкономикалык элементті талдауды Д.  Рикардо 

(1771-1823 жж.) «Саяси экономияның басталуы және салыкты салу» 

(1817ж.),Т.Р.  Мальтус (1766-1834 жж.) «Түрғындар саны заңының 

тәжірбиесі»  (1798  ж.),  К.  Маркс  (1818-1883  жж.)  «Капитал» 

(1867  ж.)  сияқты  жүмыстарында  қолданды.  Үлттык  есеп-шот 

жүйесін  жүргізу  неоклассикалық мектептің  өкілдері.  У.  Джевонс 

(1835-1882 жж.)  пенЛ.  Вальрас (1834-1910 жж.) белгілі үлес қосты. 

Үлттык  есеп-шот  жүргізу  теориясының  дамуына  Дж.  М.  Кейнс 

(1883-1946 жж.) пен С.  Кузнец (1901-1983 жж.)  айтарлықтай еңбек 

сіцірді.

Өнеркәсібі дамыған барлық елдерді шалқасынан түсірген «Үлы 

токырау»  деп  аталған  1929-1933-ші  жылдардағы  экономикалык 

дағдарыс  макроэкономикалык  талдаудың  қажеттілігін  керсетті. 

Сондыкган ұлттық онім күрьшуының факторларын, жүмыссыздык 

пен  инфляция  сауалдарын.  экономикалык  өсу  қарқынын  жөне 

үлггык  өндіріс  көрсеткіштерін  болжай  білу тек үлттық есеп-шот 

жуйссін  жүргізу  арқылы  шешіледі.  Осы  кезден бастап ғалымдар 

экономика нәтижесіне баға беру мәселесін және үлттық табысты 

есегі іеуді біліп-зертгеумен қоян-қолтык айналыса бастады.

Қа зіргі үлтгық есеп-шот жүйесін жүргізуді жасаудың практикалык

156


жұмыстарын ағылшын экономисі Р. Стоун (1913 ж.) енгізді. Алғашкы 

рет  үлтгық  есеп-шот  жүйесінің  кестесі  1953-і  жылы  БҮҮ-нын 

статистикалык бөлімінде  басьшып  шыкты.  Қазір  барлык әлемдегі 

елдерде  ол  стандарт  ретінде  кабылданды.  Үлттык  есеп-шот  онын 

жүйесінде  метрикалық  түрде  бейнеленген,  онда  әрбір  есеп-шот 

кадценең (табыс) жөне тік (шызын) матрицаларда көрсетілген. Үлтгык 

есеп-шсгг жұйесін қүрудағы ертеректегі талпьшыстан Р. Стоун усынган 

айырмашылық сол, ал алғашкы рет макродеңгейде екі еселей жазу 

принципін  «коғамдық  матрицаларда»  қолданды.  Стандарттық 

сипатгамалар — ұлттық өнім, түтыныс, сауда балансы және баскалары 

солай топталған, олар экономика құрылымы мен оның қызмет жасау 

процесіне толыкканды бейнеленгенін көрсетеді.  Мұнда сондай-ақ 

қаржы балансы үлттык есеп-шот жүйесі және демофафиялық есептеп 

шығару жүйесін құру енген.

Қоғамдык ендірістің макроэкономикалык көрсеткіштерінің ең 

маңыздысы: жиынтык (жалпы) коғамдык өнім, жалпы ішкі өнім, 

жалпы ұлттық өнім, үлтгық табыс болып табылады.

Экономикалык әдебиетте  жэне  шаруашылык практикасында 

қоғамдық өнімнің мөлшерін анықтауда екі үдайы козкарасты бөліп 

қарайды. Ж иынтық қоғамдық өнім мелшерін аныктауда дәстүрлі 

кезқарас бойынша,  қызмет көрсетудің материалдык емес өндірісі 

оған енбейді.  Бүл өнім жиынтык (жалпы)  коғамдык өнім  (ЖҚӨ) 

болып  аталады.  Дүниежүзілік  ш аруаш ы лы к  практикасы нда 

қалыптасқан келесі көзқарас  бойынша,  қоғамдык онім мөлшерін 

есегггегенде мынаны ескереді: өндіріжен өнім массасы  материалдык 

өндіріс әнімнің ғана емес, сондай-ак қызмет көрсетудің материалдык 

емес  өндірістің  кызыметтерін де  ендіреді.  Бүл  өнім  жалпы  ішкі 

өнім болып табылады.



12.2. ЖИЫНТЫҚ (ЖАЛПЫ)  ҚОҒАМДЫҚ ӨНІМ ЖӘНЕ 

ӨЗАРА БАЙЛАНЫСҚАН  КӨРСЕТКІШТЕР ЖҮЙЕСІ

Қоғамдық өндіріс нәтижесінің жалпылама көрсеткішіне жиынтык 

(жалпы) коғамдық өнімді жатқызамыз, себебі ол коғамдык өндірістің 

бір жылда қүрылған материалдык игілігінің (өндіріс құрал-жабдығы 

мен түгыну затгары) жиынтығын бейнелеңді. Жиынтык коғамдык өнім 

(ЖҚӨ) екі турде өндіріледі: натурадды-затгай және кұндылык. ЖҚӨ 

натуралды-заттай  түрінде  өндіріс  күрал-жабдыктары  мен  тутыну 

заттарынан  тұрады.  Осы  түрғыдан  барлық  коғамдык  өндіріс  екіге

157

бөлшектенеді: өндіріс күрал-жабдыктар өндірісі (І-ші бөлімше) және 

түтыну заттары өндірісі  (ІІ-ші  бөлімше).

ЖҚӨ  күрылымы  күн  түрғысынан  түтынылған  өндіріс  күрал- 

жабдығы күнына бөлінеді: 

(С) шикізат,  материалдар жэне машина, 

ірі жабдықтар,  зәулім үйлерге енгізілген қүнның бір белшегіжәне 

жаңадан қүрьшған күн  немесе үлттық табыс  (V+M). Үлтгық табыс 

өз кезегінде кажетті өнімге  (V) — (жүмыс күшіне шығындар) және 

қосымша  өнімге  (М ),  —  (қажетті  енімнен  артық  өндірілген) 

бөлшектенеді.

Жиынтык коғамдық өнімнің (ЖҚО)  қүн формуласы:

W  =   с  +  v  +  m

мүндағы  W  —  ж и ы н т ы к   к о ға м д ы к   өн ім   нем есе  қо ғам д ы к 

жиынтык  енім. 

с  -  ендіріс құрал-жабдығы өндірісіндегі түтынылған күн. 

v — кажетті  өнім. 

m — косымша өнім.

Осы  экономикалык көрсеткіш  қоғамдык ендірістің нәтижесін 

көтеріңкіреп көрсетеді, себебі кейбір технологиялык процестерде 

шикізат пен материалға шығындар қайталанады немесе қосактала 

есеп-шот жүргізуге болады.

Мысалы:


Станок

дайындау


(мүндатек 

темір руда- 

сының 

күны)



1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал