Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет11/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   47

Енбек 

биржасы  —  бүл  түракты  негізде  кызмет  жасайтын  мекеме,  мұнда 

еңбекті жалдау кезінде жүмыскер мен кәсіпкер арасыңдағы делдаддык 

іс-әрекет жүзеге асады. 

Бүрынғы КСРО-да ең сонғы еңбек биржасы 

1930-шы жылы жабылып, жүмыссыздыктын көзі жойылғандығы 

айтылды.


Бүгінгі  қалы птаскан  ©мір  шындығы,  барлық  енбек  нарығы 

элементтерінің  кайтадан  пайда  болу  қажеттілігін  алға  тартуда. 

Кдзақстанда түрғындарды жаппай жүмыспен қамту орталығы 199 

ші жылы  ш ілденін  1-нен  бастап жүмыс  істей  бастады. 



Қоғамдык 

қатынастары  дамыған  елдерде  енбек  биржасы  алғашқыда 

гуманитарлык  институт  ретінде  пайда  болып,  онын  максаты 

жүмыссыздарға квмек көрсету еді. Уакыт өте келе бүл елдегі ен,  ек 

қатынастарының дамуына  сай  олардың  міндетгері  мен  кызметтері 

өзгерді,  Соңғы  жылдары  ецбек  биржасы  енбек  нарығын  реттеудін 

маңызды инструменті болып, жүмыспен камту саясатын жасап,  әрі 

оны  өмірге  ендірді.  Мүндай  биржалардын  бүгінгі  кездеп  негізгі 

қызметтері мынау болып табылады: еңбек нарығыидағы сүраным мен 

үсынымды зерттей білу, жүмыссыздар санын есепке алу,  ос жүмыс 

орнын тіркеу, жүмысты ауыстыратын және жұмыска түрғысы келепн 

адамдарға  ақпарат  беру,  жүмыс  іздеген  мамандарды  01іыту^  

уйымдастыру және жаңа дайындықтан өткізу, жастар арасывда * 

бағдар жүмысын жүргізу,  адамдарды жұмыска °РналастырУ-^ 

делдалдық іс аткару және жүмыссыздарға жәрдем ақы төлеу 

/  Мемлекет кәсіпорын және үйымдар мүддесін ескере отырьш 

р 

арқьшы еңбек нарығына эсер етеді. Еңбек биржасы  ер^ н 



ж оддам а-кәсіпкер  үшін  үсыныс  болып  табылады. 

е  е 


ж үмысқа кімді алам ы н десе де тандау еркіне күкылы жән 

кадрлар бөлімі арқылы  жүмыскерді жаддауға мүмкіндіп оар.



Экономикасы дамыған елдер кәсіпорыңдар мен компанияларында 

жүмыс күшін жалдау екі жағдайды ескере отырып ж үр п зіл е•

— 

біріншіден, 

фирманың ағындағы түтыныстарын, онын к   ^ 

даму стратегиясын және фирманың өз ішінде кадрларды даиындау

99


м үмкінліктеріп  ескеру  керск;

 екіншіден, жүмыс күшінін үлттык нарығынын жағдайын ескеру

керек.

Жүмыс күшін жалдау кезінде төмендегідей  госіддер колдаиылады:

— жоғарғы  жэне орта оқу оры ндары нан  мамапяарды тарту;

  жүмыспен камту (биржа) орталығы аркылы кадрларды жалдау;



  ж арнам алы қ  хабарлау  мен  ж аппай  ақп аратты к  күралдар 

кнмегімен кадрларды тарту;

— орналасатындарды конкурсты к (бәсекелестік) негізде мүкият 

тандау,  сондыктан бір жүмыс  орны на бірнеш е орналасатындарды 

тарта 


6

Ltiv.


Талдау іс-әрекеті  м үкият талқы ланы п,  онда әртүрлі тестілерді 

колдану ескеріледі.

Тестілер  жүмыс  оры ны на  таласаты н  іздемпаздын  лауазымды 

кызметіне  байланысты  әртүрлі  болып  қүрылады.  Тесті  жалпы 

ингеллектуатды деңгейі тексеруге,  кейде әртүрлі дайыңдықдеңгейін 

байкататын, жатпы және өндірістік сыипатгы көрсететін сауалдарға, 

оны ң  ішінде  талапкердің  таңдап  алған  м ам анды ғы   бойынш а 

сүрақтарға  негізделіп  жасалады.

Казақстан  Республикасында түрғындарды жүмыспен қамтудын 

арнайы бағдарламасы жасалған. Еңбек нарығындағы жағдайды ескере 

отырып, жүмыссыздарды кайтадан окыту шаралары,  карастырылған, 

жастар,  әйелдер,  мүгедектерді  ж үмыспен  камтуға  камкорлыктар 

жасау  көзделген.  К әсіпоры ндарда  оларды  ж ұмысқа  алудың үлесі 

белгіленген.



КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН ТЕРМ ИВДЕР

Капиталдын  техникалы қ  күрылымы,  капиталды ң  органикалы қ 

қүрылымы,  енбекпен қамту саясаты, жүмыс күші, жүмыссыздык, 

еңбек нарығы,  еңбек биржасы, еңбек нарығын мемлекеттің ретгеуі, 

Ф иллипс  кисы ғы ,  ж үм ы ссы здарды ң  ж әрдем   ақы сы ,  еңбекке 

сүраным,  жүмыс  күшіне үсыным,  тоқыраудағы артық түрғындар, 

ағы м дағы   а р т ы қ   тү р ғы н д ар , 

ж а с ы р ы н   а р т ы қ   тұ р ғы н д ар , 

жүмыссыздық  нормасы,  ж асы ры н жүмыссы здық,  ф рикц ион ды к 

ж ү м ы с с ы з д ы к ,  м а у с ь ш д ы   ж ү м ы с с ы з д ы қ ,  к ү р ы л ы м д ы к  

ж ү м ы с с ы з д ы қ ,  т е х н о л о г и я л ы қ   ж ү м ы с с ы з д ы қ , 

Ц И К Л Д Ы К  

жұмыссыздык, жүмыссыздық деңгейі, еңбектің алмасу заңы, Оукен


заңы, жұмыс күшін жалдау.

ҮЛГІ  Р Е Т ІН Д Е   САБАҚ Ж О С П А РЫ

1.  Ш етел эконом икалы к ғылымындағы тұрғындарды еңбекпен 

қамту теориясы.

2.  Үдайы өндіріс жүйесіндегі казіргі еңбек нарығы.

3.  Еңбек биржасы ж әне жүмыс күшін жалдау жүйесі.

М ӘН Ж А ЗБА  М Е Н  БАЯНДАМА ТА Қ Ы РЫ П ТА РЫ

1.  Қ азакстан   Р есп у бл и касы   түрғы ндары н  ең бекпен  қамту 

мәселелері.

2

.Түрғындарды еңбекпен қамтуды мемлекеттікретгеу.



Ә Ң Г ІМ Е  Ө ТК ІЗУ ГЕ Ж Ә Н Е  Ө З ІН -Ө З І БАҚЫЛАУҒА 

APHAJ1FAH  СҮРАҚТАР

1.  Ш етел  экон о м и кал ы к   ғы лымындағы  еңбекпен  қамтудың 

қандай негізгі теориялары  сізге белгілі?

2. Ж үмыссыздықтың түрлерін атаныз? 

іхйигрмі


3.  И н ф л я ц и я н ы ң   б ә с е н д е т у   м ен   ж ү м ы с с ы зд ы к   д ен  

арасындағы шаралардың өзара қандай байланысы  а р .

4.  Ф иллипс қисы ғы  нені көрсетеді? 

„ 

•п р л ; 9



5. Э коном икалы к ғылымда жүмыссыздыкты қалаи тү

6.  Еңбекбирж асы  немен айналысады?

7.  Қ азақстан  Республикасы нда  енбек  нарығын 

реттеудің негізгі бағыттары кандай?



101

СЕГІЗІНІШ  ТАРАУ.  ПАЙДА  МЕН  ӨНДІРІС 

ШЫҒЫНДАР  ТЕОРИЯЛАРЫ

8.1.  ӨНДІРІС  Ш ЫҒЫ НЫ   ТЕОРИЯЛАРЫ

Экономика ғылымындағы әртүрлі  мектептің өкілдері  (К. Маркс, 

А.  Маршалл, Д. 

М

и л л ь





Д. Робинсон) шығындарды зергтеуге комакты 

үлес  косты.  Шығыинын  маркстік  түжырымдамасы  екі  маңызды 

нәрседен басталады:  өндіріс шығыны және айналым  шығыны.

Ө ндіріс  шығыны  өзін е  ш икізат,  м атериал, 

ж а н а р м а й ,  

эл ек тр оэн ерги я,  түракты  капиталды н  өтк ізіл ген   бөлігі 

(амортизациялық) мен жүмыс күшін сатып алуға кететін 

шығындарды 

енгізеді.  Тауарды дайындауға кәсіпоры ны н жүмеаған шығындары 

түрақты  және  өзгермелі  капитал  сом асы на  (-c+v)  тең.  Айналым 



шығыңдар категориясы тауарды өткізу және сатып алумен байланысты. 

Бүл  жағдайда  К.  М аркс  бағаны н  күннан  ауытку  мәселесінен 

караған.  Ол  өз  ойын  мы наған  негіздеді:  тауар  бірлігінін  қүнын- 

өндіріс  ш ы ғы ны   мен  ай налы м   ш ы ғы н ы   қүрайды .  Айналым 



шығындары өндіріс процесініц айналым саласында 

ж ал ғасаты нды ғы н  

көрсетеді, сөйтіп тауардың өлшем-орауын, сорттауын, тасымалдануьш 

және сақталуын еңгізеді.

Батыс  елдері  ға л ы м -эк о н о м и стер ін ің   ж а са ған   өндіріс 

шығындарының  қазіргі  түжырымдамасы  бұл  үғымды  тіпті  басқаша 

түсіндіреді.  Олар  экономикалык  ресурстардың  барлық  түрлерінің 

шектеулігімен және оларды баламалы қолдану мүмкіндіктерін ескереді.

«Мәселе мынада: барлық керекті түтыныстарды қанағатгандыру 

үшін  ресурстар  еш каш аі:  ж еткілікті  болған  емес.  О сы  жағдайға 

катысты өНдіріс туралы мәселені қайсы бір шешу кейбір затгардан 

бас тарту кажеттілігін туғызады.  С онды қтанда барлы қ шығындар 

балама шығындарды күрайды.  Балама өндіріс  ш ығындары басты 

кедергі болып табылады ж әне олармен  ф ирм а өткеру процесіндб 

езінің пайдасын кебейту мүмкіндігінде үшырайды

» . 1

Батыс  мектебі  өкілдерінің есептеуінше  ,  өңдіріс шығындар  екіге 

болінеді: түракты және өзгермелі.

1  Долан  Э.Дж..  Линдсей  Д.  Рынок.  М икроэкономическая  м одель/Ағылш. 

Аударған  В.  Лукашевич  жүне  т.б.  —  С .-П   б.,  1992,  135  б е т ./

102


Тұрақты шығындар (ТҒС) ~  бул сыртқы өндіріс  факторын тікелей 

қодданумен байланысты шығындар.  Бүған жалгерлік ақы, жабдыктар 

үшін шығын, қызметкер ж алақысы, салы ктөлеу, амортизациялык 

төлемдер, займ бойынша пайыз және т.б. жатады. Тұракты шығындар

Өзгермелі шығындар  (TVC)  — бүл  ішкі  ресурстарды  қолданумен 

байланысты шығындар. Олар шикіза гты,  материал мен жүмыс күішн 

және  т.б.  сатып  алуға  кеткен  ш ығындардан  тұрады. 

згермелі 

шығындар  өндіріс мөлшеріне тікелей байланыста өзгереді.



Түрақты  және  өзгермелі  шығындар  сомасы  өндірістің  жалпы

шығынын күрайды  (ТС).

ТС  =   ТҒС   +  TVC 

Жаллы шығындар тауар санымен (Q) орташа шығындардын (AC) 

кебейтіндісіне тен

Тұрақты және өзгермелі  шығындардың өндірісті үлғайткандағы 

ара-қатынасы графикалы к түрде  8-1  суретге былай бейнеленеді.

өндіріс  көлеміне байланысты емес.

Т С   =   Q  x  AC



С

ТС

/

ш



ы

ғ

ы



н

д

а



Р

О

Сурет 8-1.  Шығындардын аракатынасы.



Әнімніц бірлігіж 

қолданылады.  Ол

көлеміне белумен аныкталады:

103

Орташа өндіріс  ш ығындары  кисығы  8-2 суретте бейнеленген.

А

АС -  орташ а шығындар 



AVC-орташа езгермелі шығьщдар

АҒС-орташ а тұракты шығындар

0

------------ ----- !  г------ — --------------------   > Q



Ө ндіріс  ӨНІМІ

Сурет 8-2.  Шығындар қисығы.

С ондай-ақ орташа түрақты (АҒС) ж эне орташа өзгермелі (AVC) 



шығындар аныкталады,

А Ғ С  = —

 

A V C  = ~



Q

О рташ а  ш ы ғы н д ар   ұғы м ы   К .М а р к с т ы ң  

« К а п и т а л  

ында» 


баяндалған.  М аркс шығығідар тұрінің  негізінде капиталға келетін 

өндіріс  бағасы  мен  пайданы ң орташ а мөлш ері түжырымдамасын 

жісаған.

Пайданы  көп  алу  үшін  ©ндіріс  көлемін  есептеу  қажет,  ол  өз 

кезегінде шекті шығындарды анықтау қажетгілігін тудырады.  Шекті 

шығындар  әрбір  өндіріс  бірлігін  қосымша  өндіру  үшін 

қ осы м ш а 

шығындарды  жумсауды  көрсетеді.  Ш ек т і  ш ы ғы н д ар   өндіріс 

шығығщарын п бірлігімен (ТСп) ж әне өндіріс шығындар п-1  бірліп 

(Т С п-

1

) арасындағы айырмамен аныкхалады:



М С  =

А Т С

А 0

немесе  М С  = ТС„  -  ТС„_



я-1.

К әсіпкерлік  қызметте  м ы надай  міндеттерге  ж иірек жолығуғ^ 

болады: өндірісті қандай көлемге дейін дамытуға болады? 

Осынын 

барлығьща көптеген шығындарды талап етеді.  Осы шығындар өзін 

ақтай  ма?  Олар белгілі табыс әкеле  ме?  Егер өндіріс  өссе,  шекті 

шығыңдар алғашқьхда кемиді, кейін үлғаяды. Осы процес 



фирманын

104

максималды тиімділік пүктесі  өнім ш ығарудың максималды ж ене 

минималды деңгейінің арасында болған жағдайда ғана жү^еге асаділ, 

Егер шығарылған  өнім үлғайып,  бірақ сол нүктеге жетпесе,  әр  ір 

қосымша  өнім  бірлігін  (ш екті  ш ығындар)  өндіру  шығындары 

төмендетеді.  М аксималды   тиімділік  нүктесіне  ж еткеннен  соң, 

табыстың темендеу заңы күшіне енеді және шекті шығындар өседі.

Мысал  келтірейік.  А йталы қ,  300  м ы ң  долл.  ш ығынданғанда

млн. долл. табыс табута болады,  ал баска тауарға бағыт  бұрғанда, 



сол 

1

  млн.  долл.  табысты  табу  ұшін  ш ығындар 



2 0 0

  мың.  долл. 

өседі.  Мүндай талдау ең дүрыс тиімді ш ешімді тандач  үшш кажет.

Фирманың пайдасы максималды болғанда, өндіріс көлемін анықтау

үшін екі  әдісті  колданады:

1.  Ж алпы  өндіріс  ш ы ғы ндары   (ТС)  абсолюттік  мөлшері  ме 

жалпы  әткерілген  өнім нен  (жалпы  табыстын  TR)  түскен  түсімд 

салыстыру үшін пайда мына формуламен анықталады.



Pr  -  T R -  ТС

2.  Ш екті  ш ығыңдар (M C) мен шекгі табысты  (M R) салыстыру.

т ' . .  ^ 

________

ліпінтіп

  я т с   колданы лады .

Бүйым- 


дар саны

Q

1



2

3

4



5

Баға Р1,


теңге

түрінде


40

30

25

20

15

Жиын- 

тык  шы 


ғындар 

ТС,  тенге 

түрінде

3

15



25

30

50

85

Жиын-


тык

табыс


TR,

тенге


түрінде

40

75

75

Пайда



Рг,

тенге


түрін-

де

+25



+35

+45

30

-10


Кесте  8-1

Шекті


Шекті

шығын-


табыс

дар МС,


MR.

тенге


тенге

түрінде


түрінде

6

7



_

10



2 0

'5

15



2 0

5

35



-5

(Шарты:  баға  мөлшері  мен  жалпы  шығындар  белгілі,  б 

кврсеткіштерді есептеу керек) 

4

105

Казіргі нарықтык экономнкада өндіріс көлемін есептеу шекті табыс 

пен  шекті  шығынды  салыстыруды  карастырады,  себебі  кезкелген 

өндіріс көлемін улғайгу гіайданың өсуіне алып келмейді. Демек, фирма 

одан  барынш а табыс  табаты ндай  өндіріс  көлемін  тандауы  кажет. 



Өндіріс көлемін онтайландыруды  аныктаудың екі  әдісі  бар:

—  бухгалтерлік  —  аналитикалык  әдіс,  бүл  практикада  жиі 

қолданылады  (кесте 8-1-ді  караңыз);

—  графикалык  әдіс,  теорияда  колданылады,  практикада  сирек 

кездеседі  (кесте 8-3-ті қараңыз).

Тауардың  екінш і  бірлігін  иіығарғанда  ш екті  ш ығындар,  (МС) 

калай анықтауға болады? Ж иы нты қ шығындармен (ТС) белгіленген 

үшінші бағананы аламыз.  Бірінш і бірліктегі бүйымдардың екінші 

өндіріске  өткенінде  =   ш ығындар  1000  теңгеге  есті  (2500  теңге 

1500  тенге  =   1000  теңге).  Бүл  ш екті  ш ығындар  мен  ол  екінші 

бірліктегі  бұйымдар  ондірісімен  ж эн е  т.б.  байланысты дегеніміз. 

Енді  шекті  табысты  (M R )  анықтаймы з.  Егер  бүйымдарды  өндіру 

шекті аз мөлшерге ұлғайса, яғни 

1

  ғана бірлікке  (айталык,  бірінші 



бірліктен екінші бірліктегі бүйымға көшкенде),  онда жиынтык табыс 

—(TR)  бейнеленген  4 -ш і  бағананы   табамыз.  Екінш і  бірліктегі 

бүйымдарды шығарған кездегі жиынтык табыстың бірінші бірліктегі 

ш ығарғанмен  салыстырғандағы айырмасы ж иы нты қ табыс өсімін 

- ( T R )   береді,  ол  2000 теңге тең  (TR6000-TR4000).

Есептеулер корсеткендей,  ондіріс кәлемінің ең пайдалылығы үш 

бірліктегі колем болып табылады,  онан соң шекті шығындар шекті 

табыстан  аса бастайды.  Д ем ек,  ф ирм аға үш  бірлікке дейін ондіру 

пайдалыоақ, ал ф ирм а бүл  мөлш ерден арты қ ендірмеуі тиіс.

Екінші  әдіс  —  графикалык.  Ол  шекті  ш ығындар  мен  шекті 

табысты  салыстыру  негізінде  күрылады.  Ф ирмалар  үш ін  бағыт- 

бағдар төмендегідей болып қалыптасады.



MR 

MC

Шекті 



і 

Табыс


Шекті шығындар

(бұйымдар саны)



Сурет  8-3  Шекті  табыс  пен  шекті  шығындарды  графикалық 

бейнелеу.

1.  Егер шекті  габыс шекті ш ығыннан жоғары болса 

бірлікке дейін болғанда) (M R >M C ), онда өндірісті үлғаитуға 

2.  Егер  шекгі табыс  ш екті ш ығыннан кем  болса  (  үиы 



ендіру үш бірліктен жоғары) (M R

онда оны  қысқарту керек. 

„ 

,пРигг і

Ф ирманың тепе-тендік нүкгесі және максималды паи^  

табыс  пен  шекті  ш ығындар  тепе-тендігі  жағдаиында  ^ 

кол жеткізіледі (сурет 8-1  қараңыз). Ф ирма осындаи  аР 

тм ғап у  

кол жеткізгенде,  онда ол өндірісті енді ұлғайтпаиды, ө



тұрақталып, 

мьшандай

Батыс  елдерінің  экономикалык ғылым  мект 

р 

іст,.нлап 

экономикалык категорияларды «айкьш» және «аиқын еіУ*  » 

ыльн[ 

«ішкі»  және  «сыртқы»  шығындар  қолданылады. 

т а ~

практикасында ішкі шығындар — бұл өзіндік құн,  сыр'

~  бүл басқа фирмалардан ресурстарды алуға кеткен ж?

8.2. ПАЙДА ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫ Ң ЭВОЛЮИИЯСЫ

Әрбір дәуірдің есті өкілдерін пайда теориясы ™ л ға№ ір д ы ж   ө , 

әр  д ә у ір   о н ы   ө з ін ш е   а н ы к т а д ы ,  сө и  

кй,іц түсіндірУ

кезқарастарын білдіріп толыкгырды. Паиданьш  ^ 

ғаСырларда 

талпынысының 

алғашқылары  6oJJbI" 

п

а й



д а  

сырткы 

мерканталистер жасаған.  Олардын  паиымд  У 

*

107

саудада туындағаи. Тауарды  шет елде жоғарғы бағамен сату аркылы, 

адамдар  пайда  табады.

Пайда теориясына  эк о н о м и к ал ы к  теория  классмктері 



А . 

Смит 


пен  Д.  Рикардо  сүбелі  үлес  косты.  П аііланы ң  кайнар  көзін  олар 

ондірісіен таба бЬіді. 

А. 

Смит ө з іт ц  басты  енбеп  «Табмғатты зертеу 



және  халыктар  байлығы нын  себепгері»  (1776  ж)  деген  енбегінде 

оьыай  деген.  «жүмысшылардың  матерш ілға  коскан  күнының  өзі 

екі бөлшекке бөлінеді-біреуі олардын жалак.ысын  голеуге,  екіншісі 

^ кәсіпкердің пайдасын толеуге  кетеді

» . 1

  А. Смит гіайданы кәсіпкердін 



жалдамальі  жұмысшы  еңбегі  өнімнен  шегеру  ретінде  карастырған.

'мит  ойын  оылай  корытындылаған:  пайда  —  бұл  жүмысшының 

телен 

еген еңбегі, алайда оның қорытындылары карама-кайтшыльщта 

оолды. 

.  С м ит  өнім   к ү н ы н ы ң   о сы   бөлігі  к әсіп к ер ге  онын 

кагшталыньщ  қызмет ж асағанды ғы н  «марапаттау»  ретінде жүзеге 

асканыы айтқан.



^ митт'ң пайданы  — бул кәсіпкерге оның капиталының кызмет 

жасағандығьш  марапаттау  идеясы,  өзінің  ізбасарлары  тапты:

маіі .,!^ КТеҮ  <<^стамдылык>>’  «күтушілік»,  «тәуекелділік» теориялары

кочін  0ЛЫП’  Ірақ ол теоРиялардың мәні  — пайданың нағыз кайнар 

козін  жасыруында  болды.

с п и '/ Д КаРД° кӨЗШЩ  пайдаға  к езқ арасы н   «Саяси  эконом ия және 

^ u e n f T

1

 



СтаУ>> Деген еңбе™

  баяндаған,  онда ол жалакы 

дәледпеугртм 

б ф   біРш е  кеР*  каты наста  болатындығын

жалакынын  рыскаи'  « -П ай д ан ьщ   жоғарылуы  немесе төмендеуі, 

айтқан 


2 

Демек^гГ 



р СМесе 

ж оғаРЫ 

болуы мен  байланыстылығын» 



өндірген косымша күнКаРД0НЬЩ аЙТуынша’  пайда “  б*л жұмысшылар

карас шрып 

™ ш т ы  епжей-теіжейлі

күнның өзгерген түрі»з  сөйтіп і п  

И Деіе“:  <<Пайда к0СЬ,МШа

нәтижесінің  түрін  бейнелеген 

авансь,ланған  капитал  кызметі

көзі ретінде ж а л т м я п ,, 

‘ 

ІУ1аРкс  пайданьщ   нағы з  кайнар 

есептеген.

жүмы сш ы ға тол ен б еген   к осы м ш а еңбекті

1  Антология  экономической  классики  (в  двух  томах),  1  т.  —  М.,  1993, 

133  беттер.

Антология  экономической  классики  (в  двух  томах),  1  т.,  'М .,  1993, 



47Я  беттер.

1  Маркс  К..  Энгельс  Ф..  Соч.,  25  т.,  1~ші  бол.,  43  бет.



108

М аркстьщ   ойы  бойынша,  сырткы  қүбылыста  көрінетін  нәрсе 

сол-пайда айналым сапасында тауарды саткан кезде өмірге  келеді. 

Ш ын  м әнінде пайда  бүл  өткерілетін  қосымша  кұн,  бұл косымша 

қүннын  өзгерген түрі және  ендіріс  саласында  жалдамалы  жүмыс 

күшімен жасалады.

Батыс  экономистері жасаған қазіргі пайда тұжырымдамасы бүл 

үғымды әртүрлі кезкараста баяндаған. Ол өндіріс факторларын (жер, 

еңбек,  капитал,  кәсіпкерлік  қы зм ет  пен  акпаратты  айтамыз) 

қолданған табыс ретінде карастырылады.

Американ ғалым-экономисті Пол Самуэльсон пайдаға деген бірнеше 

көзқарасты атап көрсетті:

1

.  пайда өндіріс факторынан алынған  «шартсыз» табыс ретінде 



және оны кәсіпкерлердің өзі тікелей қолданады;

2

.  п ай д а  к ә с іп к е р л ік   қы зм етті  м арапаттау  ретж д е  ж ән е 



техникалық жетіддіруді еңдіру;

3.  пайда  түрақсы зды қ  ж ай-күйді  тудырушы  ретінде  және 

тәуекелділік үшін толем;

4.  пайда монополды табыс ретінде.'

Осындай көзқарас американ жоғарғы  оқу орны  студенттерінің 

«Экономикс» оқулығының авторлары Кэмбелл Р. Макконнелл мен 

Стенли JI.  Брюде қалыптасқан.  «Экономический образ мышления» 

оқ ул ы ғы н ы ң   авто ры   П.Хейне  былай  дейді:  пайданын  дүрыс 




1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал