Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет10/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   47

жоғарғы жалакыны талап етеді, сондыктан жұмыс  күшіне сүраным 

төм ендейді.  Бүл  теорияны 

ағылшын 

экономисі 

ем  ридж 

университетінің  профессоры  А.Пигу  өте  дәйектілікпен  жасады. 

Ол  озінің 

ойын  1923 

жылы 

шықкан 

«Жүмыссыздык теориясы» 

к ітабы н да  б а я н д а д ы .  А лай да  ХХ-ш ы   ғасы рды ң 

шы 

жылдарындағы жаппай жұмыссыздық кезінде бүл позициянын Щ 

еместігі барынша  айкындала түсті.

Қазіргі жағдайда «монетарлық теория» өзі туралы  арынша 

көрсете білуде.  Осы теорияны жактаушылар жүмыссыздык 

мемлекетгің  ақша  саясатын  дүрыс  жүргізбеуінде 

.

түсіндіреді. Ақша массасын дүрыс баскара отырып, өндіріс 

реттеуге  болады.  Олардың  ойынша,  түзу 

жана

ынталандарады  және  жұмыссыздыкты  басады. 

тЯүел ділік ті 

зеландиялык экономист Олбен Филлипс  (191  ж.^ 

^  <іфт,таС 

математикалык тідде кисык  гурінде көрсетш, 

қисығы» аталды (сурет 7-1  караңы з).


р

Сурет 7-1.  Филлипс қисығы

К.  Маркс  корлану  теориясы н  жасады.  Осы  теорияға  сэйкес 

капиталдын корлану процесінде,  яғни қосымша кұнның кашгпілға 

лйналуында  (косымша ғимараттар,  алып қүрылыстар,  машиналар, 

жаодыктар  және  өндіріс  колемін  үлғайту үшін  кажетті  қосымш а 

жүмысшыларды сатып  алу),  капиталдын техникалықж әне қүндык 

іорганикалык) кұрылымында өзгерістер болады.  Бүнын озі қосымша 

күнныц еңбек  күрал-саймандарын  көбірек алуға үлесі артады,  ол 

косымиіа  қүннын жүмыс  күшін сатып алуға бағытталған үлесінін 

азаюына алып келеді.  Осының салдарынан жүмыс күшінін бір бөлігі 

артығырақ  болып,  ендіріс  саласы нан  ығыстырылып  шығарады. 

Сонын  аркасында  онеркәсіпте  резервтік  еңбек  армиясы  пайда 

болады.  Осы жұмыссыздар армиясы.  «... жүмысшы халык капитал 

корларын өндіре отырып, — деп жазды К.  Маркс,  қүрал-жабдыктар 

ондіруді  үдеуші  молшерде  кобейтеді,  сәйтіп  оны  салыстырмалы 

артық адамдар етіп жасайды

» . 1


Егер  капитал ға  м атериалды қ-затты к  түрінің  көзқарасы м ен 

карасак,  онда  өндіріс  күрал-ж абды ғы   м асс асы н ы ң   оларды  

козғалыска келтіретін жүмысшылар санына қатынасы капиталдын, 

техникалык күрылымы деп аталады. Мысалы:

1 0 0

 станок: 



1 0 0

 жүмысшы,  немесе  -jffQ-cTaH0K  -

1 0 0

 жүмысшы


1  Маркс  К..  Энгельс  Ф.  Ш ығармалар.  23  т.,  645  бет.

1


Капитал тек қана  материал ьдык-затгыктурге ие болып кал май, 

сондай-ак  күндык  түргеде  ие  болады.  Осы  түрғыдан  мынандай 

тепе-теңдікті құрамыз:

1 0 0


  станок 

=   800  с

1 0 0

 жүмысшы  =  



2 0 0

 v,  немесе  ) ^ с  =  ^ 9 °

ЮОж 

200v


К апиталдын 800с  : 

2 0 0


v  (c:v)  катынасы құндық құрылымы леи 

аталады.  К апиталды н  техникалы қ  күрылымындағы  өзгерістер 

капиталды н  күнды қ  күрылымының,  өзгеруіне  алып  барады. 

Капиталдың органикалык қүрылымы — бұл капиталдын техникалык 

кұрылымынын  құндык  байқалуы.  Қоғамдык  ендірістің дамуыиа 

карай  капиталдын  органикалык  қүрылымы  барынша  арта  түседі 

яғни  тұракты  капитал  үлесі  артады ж әне  озгермелі  капитал  үлесі 

азаяды.


Өндірістің  мануфактуралық  кезеңі  жағдайында  капиталдын 

органикалы к  күрылымы  9c:lv  бастап  1 Зс: 1 v  дейінгі  аралығында 

тербеледі,  сейтіп жүмыс  күшіне сүранымды салыстырмалы  түрде 

төмендетуте алып барады. Соның салдарынан адамдардын көп бөлігі 

өз еңбегінің қолдану саласын таба алмайды.  Сейтіп салыстырмалы 

адамдар артықшылығы пайда болып, олар резервті өнеркәсіп енбек 

армиясын, жүмыс күші нарығын  қүрайды.

7.2. ЖҰМЫССЫЗДЫҚТЫҢ М Ә Щ  ТҮРЛЕРІМЕН СЕБЕПТЕРІ

^Жүмыссыздык  — бүл  жүмыс  істегісі  келетін  еңбекке  жарамды 

халықтың өндірісте жұмыспен қамтылмауы. Жұмыспен камтьшмау 

вндірістің тиімділігін артгыруы, сонымен бірге жүмысшы  күшінін 

бір бөлігін жүмыстан босатуға  мүмкіндік жасайтын  немесе  онын 

күрылымына,  сапасына жаңаталаптар қоятын ғылыми-техникалык 

прогрестің  салдары   болуы  мүмкін.  Н ары қты ң  эконом икада 

жұмыссыздық дағдарыстар кезінде көбейеді.  Н ары кж ок жағдайда 

ж үмыссыздыктың  көбею  себебі  мемлекеттін  ендіргіш  күштерді 

орналастырудағы бүрыс күрылымдык саясаты болуы мүмкін.

Ж үмыссыздыктьщ мынандай түрлері бар:



1.  Жасырын  жұмыссыздык  —  ендірісте  ж әне  мемлекеттік 

аппаратта арты қ жүмысшылардың қолданылуы.  Қазіргі болмысгл 

олардың жұмыстарын аз жұмыс күшімен атқаруға болады.

2.  Фрикциондық жүмыссыздык — адамдар бір жүмыстан басқа 

жүмыска, бір жерден баска жерге жүмыс ізденумен ауысуын айтамыз.

91


алсымдык жумыссыздык  — жумыс  кушінін  тек  маусымдық 

ксзснде  жүмыс  жасауы:  бү;і  кейбір  ауы;і  ш аурашылыіы  өндірісі 

саіасьиіда кездеседі. әсіресе  қаііта ондеу өнеркосібінде т.б.

курылымдык  жумыссыздық  -  ондіріс-гік  куаіты ң  жетпеуінін 

н>лі!жесінде болады.  жеке еаланыц дамуыиың кері пропорционалды 

іх>. п ыі ит жоі іс ескі сдіаны жабу меіі жаі іа салаііы дамьпүдың ігәтижесі 

ретінде карай мыз.

5.  Технолоі иялык  жұмыссызлык  —  адам дарды   маишнамен

а, ыстырүдыц ншмжесі, білжтілікті өзгсрпді немесе баска мамаңдықгы 

игерудіталап  етеді.

«сиг  ^ нклдық жумыссыідык — ондірісгін кұадырауынан туындайды, 

і эконо\иік£п ы к  циклдын осы фазасымен байланысты.

0  


(ПКерКг3а.  ^ ЛМЬІҒан елдердегі жүмыссыздыктың себеітгеріяталдай 

и'ік"гЬ,П'і тсі/ г   ‘івторлары оларды ң жекелеген турлерін тудыратын 



жш,  Ы 

!и/   / )рларьін  к а Рас'ты р ад ы .  М ы сал ы ,  АҚШ   Конгресі 

Л

Г

/

t

 ° гагисгика бойынша комиссиясының жүргізген зерттеуі, 

Л?

ЫІ'   °  турін  атаға,!-  О ліфдын  әрқайсы сы ны ң  өзінін 



І ^  ' еП Ге)''1'> 

Э кономистер  барлы к  жүмыссыздыктын 



пші і п

 

і

  —  П31иен екі то1Ікажіктеп карайды. Жүмыссыздыктьщ бірішш 

жтгкі ічч  <<ЖИЫНГЬ1Қ  сүранымның  жеткіліксіздігінен»  туыңцауын 

Ж үмпггм)Ы  а л я ы м енен  ц и к л д ы қ   ж ү м ы ссы зд ы к ты   айтамыз. 

&

С, ^


еть,ңкек,нші то

6

ь.на -  «жиынтык сүраным езгерюшен



блскл т ап р п '  МеС  с^рикциондь,К',  күрылымдык, технология,TbtKжэне 

оаска түрле-рш» жатқызамыз.



акономикй 

, жумыссыздь,|сгь|К  болуы  -   қоғам  үшін  ең  ауыр 

бойынша  а імүі іГ °Не  әлеумеггік  сілкініс.  Багыс  ғалымдарынын  пікірі 

кана  коймай  « ІЖ^МЬІ^СЬВ Деп есептегевде, ол тек жүмыстан айырылып 

а ^ р ь З ь Г п с Г 1"  абЬф0ЙЬ,Н  Д3  « т а д ы .   Шетелде  жумыстан 

туысканыкайтысбо^ТЯЛЬ,К  Зақьш  Регінгіе  бағалал,  тек  ең  жакын 

Ж үмыссыз  іык  лра^ ^ МНТЫНС^ ессдеңгейіВДе караладьі. 

аныкталады:  '  

ГСИШ  есептеУ  төм ендегідей  формуламен

Ж Д =  ~

  • 


1 0 0

,

мүидағы ~   Ж Д — жүмыссыздық деңгейі;



Ж С — жүмыссыздар саны;

Ж К  — жүмыс күш інің саны.

Ж үмыссыздык қоғамға  коптеген зиян  келтіреді;  и н ф л я ш я н ы н

92


өсуіне ықпал жасайды, сондықтан еңбекке кабілетгі адамдарлыц бір 

бөлігі  өнім  ондіруге  қатыса  адмайды.  Сөйтіп  олар  жүмысгіен 

қамтылмағандыктан  ақшалай  жүмыссыздықка  акы  алады,  осыдап 

барып  мемлекетіік  бюджеттің  шығыс  бөлігі  өсс  түседі.  Кеч-ке.ігеп 



жүмыссызлыи децгейімен  байлапыста болатын экономикалык зиянлы 

аныктау үшін,  әлемдік практикада Оукен зацы қолданылады.  Вүл  іан 

американ экономист Артур Оукенніц (1724-1780 жж.) есімімен аталған. 

Осы  заң  математикалык  гүрғыдан  жүмыссыздык деңгейі  мен  жалпы 

үлттық  өнім  (ЖҮӨ)  көлемінің  гөмендеуі  арасындағы  байланысты 

корсетеді.  Егер жүмыссыздықтыц сандыкдеңгейі табиғи деніейлен 

1%-ға асса,  онда  ЖҮӨ  көлемінің төмендеуі  2,5%  қүрайды.  Осы  2,5 



сакымыз  —  Оукен  коэффициент!  болып  табылады.  М ыиа  1:2,5 

қатынасы,  бүл  жүмыссы зды кты н  ЖҮӨ  көлемінін  гомендсуінс 

қатынасы  болып  табылады  ж әне  жүмыссы здыкпеи  байланысп.і 

онімнің абсолюттік зияны н анықтауға  көмектеседі.



7.3.  ЕҢБЕК НАРЫҒЫ ЖӘНЕ ТҰРҒЫНДАРДЫ ЖҮМЫСПЕН 

КДМТУДЫҢ  МЕМЛЕКЕТТ1К  САЯСАТЫ

Еңбек нарығы — бүл нарықтыц ерекше түрі, онда жүмыс күші тауарьш 

сату  және  сатын  алу  жүзеге  асады.  Осы  жерде  онын  күны  мен 

жалдағіу жағдайы бағаланады. Еңбек нарығы - экономика жағдайын 

көрсетудің  айнасы,  түрғындарды  жүмыспен  қамту  көлемі  мен 

динамикасын,  жұмыссыздықтың сала бойынша,  кәсіби-біліктілік, 

демографиялықжәне басқада көрсеткіштерінін күрыдымьш байкатааы. 

Осы  қүбылыстар  А Қ Ш -тағы   енбек  нарығында  айкын  көрінеді. 

Осындағы  салалық  қүрылымда  екі  тенденция  байқалады:  ауыл 

шаурашылығымен  айналысатындар  санынын  тез  қыскаруы  және 

олардың қызмет көрсету саясында артуы. Себебі бүл сала барынша 

үлғая  түсті  және  ол  қоғамдық  еңбекті  қолданатығі  басты  салаға

айналады.

Ауыл шаруашылығында жүмыспен қамтуАҚШ -да  1955-шіжылы

6,5 млн адамнан  1990-шы жылы 3,2 млн.адамга кыскарды, ап  кызмет 

корсету саласында  1955-ші жьшы 30,1  млн. адамнан  1990-шы жылы 

85,3  млн.адамға  артып,  жалпы  жүмыспен  қамтылғандардын  75% 

күрады. Кәсіби қүрьшымда ой еңбегімен айналысатын жүмыскерлер 

арта түсгі. Олар  1991-ші жьшы барлык жүмыспен камтылған жүмыс 

күшінің 51% қүрады.

Бшжтілік қүрылымыңда жүмыс күші білім деңгейінін өскендігін

93


байкатады.  А ҚШ -да  1970-лен  1992-ші  жылдардың 

аралығында 

орташа білш ачғнн атамдардың саны өсті және жүмыс  кушінін жоғарғы 

білім 


адғандар  мен толык  алмағандар  21%-дан  38%-ға үлесі артты. 

Д ем о гр аф и ял ы к  куры лы м   б о й ы н ш а  ойелдерді  жұмыс  күші 

қүры лы м ы на  тезірек  тарту  байкалады .  А Қ Ш -д а   әііелдердін 

экономикалык денгейге  катысуы  19

т ы  жылы 34%-дан  1992-ші 

жылы 60%-fa ар п ы .'

Казаксгаі і Ресгіубликасында  1992 жьілға дейін енбек нарығы болған  . 

жок.  Нарыктык  экономикаға  кошу  осындай  нарыктың  болуын 

карастырады.  Енбек иарығы — бүл жүмыс күшін тауар ретінде сагу -  

сатып  алу  туралы  экономикалык  катынастардыц  жүйесі.  Еңбектін 

тікелей эсер етуінін аркасында жоғарғъі біліктілікті енбектің дәрежесі 

коіеріледі, әрбір жүмыс орыны ны н бағасы еседі,  жүмыскерге және 

оныц еибегіне талап күшейеді.  Енбек нарығында өте кабілетгіжәне 

іскер жүмыскерлерге қатаңор; қатал тандау жүргізіледі. нарыкеңбекке 

кабілетсіздерді.  ж аж ау,  әлсіздерді еш кашан  аямайды.  Ол енбектін 

ж оғары   ш а п ш а н д ы ғ ы н   к а м т а м а с ы з   е т іп ,  іс к е р л ік   пен 

бастамаільищықты ынталағщырады.

Қазакстан  Республикасындағы кадыптасып отырған еңбек нарығы 

пакты енбек нарығынан озгешелеу.  Мүнда әзірше жүмыс күшін еркін 

еату  жүзсге  аспай түр  және  оның болуы  әкімш ілік қүкыктық және 

экономикалык факторлармен  шектелуде:  олі  де  болса  паспорттык 

күжатгык реж»ш сакталуда, жүмыс  күшінін еркін  аумақтык күйылуын 

токтататын  нақты  түрған  жай  нарығы  болмай  түр.  М ысалы,  көмір 

және тау-кен өндіру, мүнай өңдеу аудандарығща ерлер еңбегі басымдау. 

Себебі мүнда әйелдер енбегін колданагын кәсіпорыңца ғіашар дамыған, 

осыдан байкататыны елдегі жүмыссыздардың үштен екісін әйелдер 

кү]іайды.



f  Нарыкта еурааым мен үсыным заңы жумыс жасайды және ол еңбек 

акыға әсір етеді. Мүнда жүмыс күшін сатушылар мен сатып алушылар 

кездеседі.  Өзініңжүмыс күшін үсынатын жүмыскерлер, яғни өзінін 

жүмыска кабшеттілігін сатушылар болып табы лады і^іздің елімізде 

енбек  нары ғы н  м ойы ндау  үш ін  ж үмы с  күш інің  әлеум еттік- 

экономнкатык табиғаты мен оньщ өндіріс күрал-жабдығымен косылу 

одісін түбегейлі озгерту керек. Жүмыс күшіғгің өндіріс күрал-жабдығы-

,  Экономика.  У чеб н и к//П од  ред.  Булатова  А.С.  -   М.  Б ЕК .,  1994.  145- 

ЬО  і)еттср.



мен косылуы нарыктык әдіспен - сатып алу-сату жолы аркылы жү зеі е 

асады.


Егер жүмыс  кушін-тауар  десек,  онда  онын  кұньі  жайлы  әңгіме 

туындайды.  Қазіргі кезде оның к,үны кандай және калай аньшалады ? 

Шын мәнінде, жұмыс кұші күнын өмір сүру жабдыктары кажетгіліктер 

қүнына тецестіруге болады,  яғни жұмыскер мен  онын огбасынын 

өмір сүруі осы қажеттіліктер күнына пара-пар болады,

Қ азіргі  кезде  біздін  Казақстанда  баска  кеггтеген  елдермен 

салыстырығанда  адамнын  еңбегі  төмен  бағалануда.  ІУІыоілы,  бір 

сағатгық адам еңбегі Ш вецарияда — 15.5, АК.Ш —  12,8,  Швеция да 

12,8, Франци>ща — 11,5,  Италияда — 11,4, Канадада -   10,9, Японияда

-   10,3. Англияда  -  7,3,  Гонконгга  -   1,8,  Тайванда -   1,7,  Онтүстік 

Кореяда  -   1,4,  Мексикада  -   0,6,  Ресейде  -   0,2  доллар  қураиды. 

Біздің  есептеуімізше,  Казакстан  Республикасында  жүмысшы  мен 

мешекеттік сектордағы қызметкердін бір сағат енбегі 0,4 доллар гурады. 

Нарыктық катынастарға көшкенде жүмыс күшінің сапасына деіен 

сүраныс өседі, сондыктан оны ц акысын көбейту кажегтілігі еріксіз 

туындайды.

Қазақстан Республикасында тәжірибесінде енді ғана түргындарды 

жүмыспен  қамтудың  нары кты к  механизмге  өтуі  карастырылуда. 

Казіргі кезде жүмыспен камту катынастары терен дағдарысты одсынан 

кещуде.  Оның себебі әміршілдік экономика жағдайында жүмыспен 

камту  қатынастары  тоталитарлық  орталыктан  жоспарланған  еді. 

Бүрынғы  әміршілдік  қоғам  толык жүмыспен  қамту  міндетін  жөне 

түрғындардың тиііцді еңбекпен камтылуын шеше алмады.

Ал енді тиімді еңбекпен қамту дегенді калай түсінеміз.



Толык еңбекпен камту дегеніміз халык шаруашылығы көлемінде 

еңбекке кабілетгі тұрғындарды жүмыс орынымен кдмтамасыз е1^_



Тиімді еңбекпен  камту дегеніміз коғам  қажетпліпи өте аз ен 

шығынымен канағатгандыра білу. 

„ 

.

Қазіргі  нарыкл ык  экономикада  жүмыскерлердін оңтаилы ре  р 



міндетгі түрде болуы кажет, сөйтіп жүмыссыздықтын т^_  иғи М^ шү>> 

сакталады. Оған тең дәрежеде арифметикалык «толык ең  ш ен  

және тым жоғары жүмыссыздыкта  керіғар  екендігі  белгші. 



жағдайда,  экономикаға  -  сұраным инфляциясы, өндірісті

1  Н.  Виноградова,  А.  Попов  «Оплата  труди  в  странах  с  развитой  рыночно 

экономикой».  —  Мысль,  № 12,  2000  ж.,  59  бет.

95


тиімділігі.  сала  мок  ау м актагы .  ец бек  ресурстары н 

бөлудің 


омірімілдік тәсілі,  стагф ляция  жопе  баска  ірі  келецсіздіктер эсер 

етелі.  Екінші  жағдаііда  —  ондірістіц  еибек  факторын  ашык 

колланбауі.інла.  адам и ы н  ол еу м еп  ік -эк о н о м и к ал ы к   кұкынын 

жаппаГі  бүзылуында.  когітегеп  жүмыссы здарды  кажеттілікпен 

сакгауі-а байланысты  м ем лекеітік  карж ыны  келецсіз  кысымдауда 

жопе  т.б.  болып  түр.



Ецбек  нарығы  нарык  түрлерінің  іпііидегі  ен  жетілмегені  болып 

табылады.  Озіпін  жұмыс  кушін  үсынатын  жүмыскерлер,  әдетте, 

олардыц  еңбегіие  сүранымнын  бар  немес  жоктығы  туралы 

мәліметтермен толық акиараттанбаған.  Олар өзініц туратын  калада 

бос жүмыс орнынын барыи толык білмейді.  Ал  баска аймакта жүмыс 

орнының  болуы  туралы  тіпті  хабарсыз.  Н ар ы к   ж ағдайында 

экономик&іық енбекті ауыстыру заны жүмыс аткарады.  Онын мәнісі 



мынада:  өзіиік  экономикалык,  жағдайын  жаксарту  үшін  белсенді 

жүмыс  жасауы  керек,  ол  болса  түракты  жетілдіруді  кажет  етеді 

жэне  бүкіл  омір  бойы  ецбек  еткен  кезенде  кызмет  сапасы  түрін 

озгерткеніабзал.

М ысалы.  ам ерикапды ктар  ем ірінің  еңбек  еткен  жылдарында 

жумыс орнын орташа 7,5 рет ауыстырады. Ж апонияда жүмысшынын, 

оелплі  бір болігі өмір бойы жалдамалы  еңбек етуіне  қарамастан — 

жүмыстарын  2,6  рет  ауыстырады.  Багы с  Еуропада бұл  көрсеткіш 

Ж аію нияға  карағанда  жоғары ,  бірақ А Қ Ш -н ан   төмен.  Дамыған 

елдердегі  н ар ы к   о зін іц   ө згерм ел і 

коғіъю кту р асы н а  қарай, 

жүмыскерлердіц  үш тен  екісін  үнемі  оқуға  жібереді.  Ж апонидда 

мысалы,  эрбір  екінміі  жүмысш ы  әйгеуір  бір  жерде  окиды.  Осы 

елде  сапа  үйірмелері,  тәж ірибем ен алмасу тобы, ж аңа технология 

жоне  ецбек  тәсілдерін  игеру  курстары  кец  тараған.  Ш вецияда 

еңбекке  байланысты  арнайы  заң  қабыдданған.  Заң талабына сай, 

әрбір  жүмыскер  жүмыс  уакы ты ны ң  есебінен  кез  келген  курста 

оқуға күкылы және ешкаңдай жалакысын жоғалтпайды. Сондықтан 

да  жүмыскердің  оқуы  мен  білім дәреж есі жоғары бағаланады.  Бүл 

процесс  — нары кты к принципке  көшетін эконом ика үшін 

қ а ж е т т і 

қүбылыс.  Ф инляндияда,  мы салы  осы ндай орташ а мерзім кезінде 

м а м а н д ы к   та  о згер т іл е д і  н е м е се  х а л ы қ   ш ау р аш ы л ы ғы н д а 

айналысатындардын. үштен  бір болігі басқа жүмысқа ауысады.

Еңбек нарығындағы тепе-тендік сүраным мен үсыным көмегімен 

бекітіледі.  Еңбекке  деген  сұраным  мөлшері  жалақы  мөлшерінен


кері  пропорционалды  байланыста  болады.  Ж алакы   мөлшері 

көтерілген  кезінде  фирмалар  нарықтық  тепе-тендікті  сақтау 

мақсатында жумыс күшіне сұранымды төмендетуі қажет,  ал жалақы 

мөлшері төмендегенде еңбекке сүраным артады. Жұмыс күшіие деген 

үсыным нақты байланысқа іс-әрекет етеді.

Американ ғалым-әкономисі П.Самуэльсонның ойынша,  коғамдағы 

еңбекке деген усыным төмендегідей факторлармен аныкталады:

•   түрғындардың жалпы санымен;

•   ж алпы   түрғындар  санындағы  өз  бетінше  түратындардың 

үлесінен құралады;

•  жыл немесе апта бойынша жүмысшының атқаратын орташа 

сағат санымен;

•   ж үм ы сш ы ны ң  жұмсайтын  еңбегінің  сапасы,  саны  және 

біліктілігімен.



Сурет  7-2.  Еңбек  нарығындағы  сұраным  мен  ұсынымныц  ара 

катынасы.

Графикте  еңбекке  деген  сұраным  мен  ұсыным  кисығы  және 

жалақы деңгейінің тепе-тендігі көрсетілген.  «Е»  нүктесінде жүмыс 

күшінің сұраным малшері жұмыс күші ұсынымына тен,  я ш и   еңбек 

нарығы тепе-тендік жағдайда болады.  Бүл дегеніміз барлык фирмалар 

«Е» ж алақы сы н төлеуге  келіседі,  себебі еңбек  нарығында  қажетті 

мөлшерде  жұмыс  күшін  табады  ж әне  оны ң  еңбекке  деген  төлем 

қабілетгілігі сүранымы толық канағаттандырылған.  Нарыктык тспе- 

тендікжағдайыңда, барлык жүмыскерлер толық еңбекнен қам гьыған 

және жалақыньщ «Е» нүктесі кезінде өзінің кызмет көрсетуін үсынуға

97


дайы н.  Сондыктан  «Е»  нүктесі  толы к  енбекпен  камту  жағдайын 

көрсегеді

. 1

Біздін эконом ика әкім іш лдік-әм ірш ілдік жүйесінен  нарыктык 



тәсілге  көшуі  жұмыс  күшін босату процесін  жеделдеттіреді.  Нарық 

жағдайында накты жүмыс орны енді ешкімге де кепілденбейді және 

енбекті жалдаудын осы  түрінің  күш іне енуі ш ын  мәнге  ие болып, 

кептеген адамдардын мүдделеріне кәдімпдей эсер етеді. Осы уақытка 

дейін  бізде  ж ұмыссы зды кты ң болмағаңдығы   мойындалады және 

оны біз үлкен жетістікке санадык.  Кдзакстан  Республикасында  1991- 

ші жылы алғашкы рет жүмыссыздар тіркеліп,  олар 4  мыңнан астам 

адамды  күрады,  оны н  іш інде  75  % -әйелдер  болды.  Ал,  2003-шы 

жылы  жүмыссыздардың  арнайы   тіркелген  саны  499,0  мын  адам 

болды.


Республикада  алдағы  жылдары  тіркелетін  жүмыссыздар  саны 

бірнеше  мыңға  дейін  үлғаюы  мүмкін.  Бүл  процеске  мемлекет 

дайындалғаны жөн ж ән е әлемдік тәжірибеге сүйене отырып,  оны 

реттеуді  үйренген  дүры с-ак.  Түрғындарды  еңбекпен  қамтудын 

мемлекеттік ретгеу механизмі күкыктык негіздегі, арнайы мекемелер 

бәлімш елерін.  эк о н о м и к ал ы к   тетіктер  жүйесін  ендіреді.  Осы 

жағдайда  мемлекет  әлеуметтік  саясатында  міндетті  шараларды 

жүргізуге міндетгі: әсіресе, жүмыссыздарға жәрдем телеу, бшктілікті 

арттыру мен жаңа жүмыстың әлеуметтік орны н  күру ж әне т.б.

Ж үмыссыздык  бойы н ш а  ақы   А Қ Ш -да  ж алакы ны ң  50% -ын 

күрайды,  Ж апонияда жүмыссыздардың жас ерекшілігі мен баскада 

кәрсеткішіне  байланысты  3-12  айды ң  ж алақы сы ны ң  —  60-80% 

күрайды,  Францияда —  1—2,5 жылдағы ж алакыны ң 42% -ын қүрап, 

косымша  күніне  40  ф ран к  төленеді,  ал  3  жыл  бойы  ерекш е  акы 

төленеді. Үлыбританшща 52 апта бойы 28,5 фунт стерлинг төлейді- 

Жүмыс  істейтіндердің  ж алақы сы нан  шегеріліп,  сол  ж иналған 

сомалардан арнайы корлар құрылады.

Н ары кты к  эко н о м и касы   дам ы ған  көптеген  елдерде  еңбек 

нарғындағы  әртүрлі  категориядағы   адамдарға,  әсіресе  жастарға 

дифференциалды  түрде  қарау  көзделген.  О сы  мақсатта  жастар 

арасындағы  ж ұмыссы здықпен  күресу  үшін  арнайы  бағдарлама 

жасалып,  ол өмірге ендіріледі.  Бұл бағдарламада  кәсіпкерлердін

'  Курс  эконом ической  теории.  Учебное  пособие.  Алматы,  У н и вер си тет 

«Кайнар».  1994.  270-271  беттер.

I

98


қатысуымен жастар үшін жүмыс орынын күру шараларына ерекше 

о р ы н   б е р іл г е н ,  к ә с іп к е р   ж а л а қ ы н ы   төлеу  ш ы ғы н д ар ы н  

қарж ыландырмаса,  мемлекет  кәсіби  дайы ндықта  жүмсалатын 

шығыңдарды өз  мойнына алады.

Ж ү м ы ссы зд ы к  м өселесін  шешуде  ерекш е  орынды  енбек 

биржалары (түрғыңдарды жүмыспен камту орталығы) алады. 




1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал