Серия «Уральская библиотека» н иколай щ ербанов «Оралга бардым мен-дагы»


ТІНТІ  мүмкін  емес.  Себебі  бүл  эн  ол  кезде  ә л і



жүктеу 39.6 Kb.
Pdf просмотр
бет5/9
Дата08.06.2017
өлшемі39.6 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

ТІНТІ 
мүмкін  емес.  Себебі  бүл  эн  ол  кезде 
ә л і  
омірде  жоқ 
ед і.  О ны   Ж а й ы қ   б о й ы н д а  X IX   ғасы рды ц   80 -9 0  
жылдарында ғана  айта бастады.  Ал  1833  жылы  бүл әннің 
созінің  болаш ақ  авторы  Н.Ф.Савичев  ән  созін  жазды 
деуден  горі  балаға  тән  озге  нәрселерді  ермек  еткен  деу
дүрысырақ  болар.
Өзініц  Оралға сапары кезінде Пушкин ең бір жүмбақ 
ш ығармаларының  бірі  «Когда  б  не  смутное  влеченье» 
олеңін  жазды.  Бүл  олеңнің  жазылған  мерзімі  мен  орны 
әлі  күнге  шейін белгісіз.  Толығымен мысалға келтірейік. 
Когда б не смутное влеченье 
Чего-то жаждущей души,
Я  здесь остался б
  -
 
наслажденье 
Вкушать в неведомой тиши:

Забыл бы всех желаний трепет,
Мечтою б целый мир назвал
  —
И  все  бы  слушал  этот  лепет,
Все  б  эти  ножки  целовал...».
19 
қыркүйек  күні  әйеліне  жазган  хатыіща  Пушкин. 
«Мен  күймеде  отырып  та  жаза  беремін»,  -  дейді.  Ақыннын 
бұл  ескертуін  назарға  ала  отырып 
«Когда  б  не  смутное 
влеченье»  өлеңі  Орынбордан  Оралга  келу  жолында  немссе 
Оравдан  Болдинога сапарында жазылуы мүмкін екенін ескеру 
қажет. Сонымен қатар бүл жазбада «1833, жолда, юыркүйек» 
деген  Пушкиннің  белгісі  бар.
Бүл  өлеңнің  кімге  арналғанын  анықтау  мүмкін  емес. 
Бірақ  Н.Г.Чесноков  езінің  «Приняли  меня  славно»  деген 
очеркінде  атаман  В.О.Покатиловтың көңшдесі оралдык ару 
Аграфена  Донсковаға  арналған  болуы  керек  ден  есептейді. 
Болжам  ретііще  болмыска  қүқы  бар.  Шынығща  Аграфена 
Адриановна  қарапайым,  жай  адам  емес  еді.  Тацгажайып 
сүлулықтан  баска  тағдыр  бүл  әйелге  байлық  та  сыйлаган. 
Танымал адамдар Оралға келгенде оның үйіғще қонақ болуды 
дәреже  керген.  Донскованьщ  есімі 
В.О.Покатиловтыц 
Оралдағы  басқару  кезецімен тығыз  байланысты.Оныц  есімі 
В.А.Жуковскийдің  күнделігінде  кездеседі.  Ж уковский 
күнделігінің  Оралға  келгендегі  сапарын  жазған  бетінде 
өткізілген шаралар тізімін қүраіады.
«16  (маусым).  Оралға.  Дальмен  Жайық  жагасында. 
Әзірленген балық аулау жүмыстары. Назов (Назаров -  Н.Щ.)
- Пугачевтін, адамы.  Балық  аулау.  Шөп  жинау.  Күзгі  аулау: 
алдымен учуг салу...  Балық аулау туралы ерекше  қатандык 
бар.  Учуг  астындағы  аулау,  абрашка.  Атамандық  кус. 
Сүңгуірлермен  аулау.  Учугтен  жоғары  жерде  жалпы  аулау. 
Қысқы аулау. Патшалық кус. Аз багорлау (ірі балықты қыста 
аулау  эдісі  және  аулау  мерзімі).  Үлкен  багорлау.  Генварда. 
Багор. Чекушка (балықты басынан соғу).  Қайықтардың аты. 
Қисық  темір  мүрынды  бударка.Халық  толған  жагалау

Оралдықтардьщ  судағы  онері.  Мұз  және  екі  қызыл  балық 
туралы  анекдот.  Өмір  сүру  ушін  эркімге  500  рубль  сату 
керек.  Қызметкерлер, әскери  адамдар, жас  балалар...  Жалға 
алу  м ен  ж ал га  алуш ы лар.  А гр еф ен а  А дриановна 
Донскованың  үйіне  бару.  Кимешек,  сарафан.  Сарафандагы 
тогызынш ы  түйме.  Стахей  мен  Адреян  Дмитриевич 
Мизиновтарға  бару.  Олар  огіпозицияда  ...
Жуковский  Оралга  Пушкиннен  кейін  4  жыл  откен 
соң келді. Ол кезііще Пушкин кездескен адамдармен көрісті. 
Бүлар сол бүрынгы атаман Покатилов, Бизянов, Мизиновтар 
еді...
Жуковскийдің олардан Пушкин туралы сүрауы мүмкін 
бе? Сүраған секілді.  Бірак ол күнделікте бүл туралы  ештеце 
айтпаган.  Ақын Донскойдың  келгені  туралы  болмашы  гана 
жазылган. Пушкиннің оралдықдацкты үйде болу мүмкіндіпн 
еске  ала  отырып,  біз Донскойдыц  келуініц  жазбасып  толық 
қүрастыруға болады.Железнов:  «Біздің бір Сергей Иванович 
Донской  деген  шепеунік  үйінде  эйелдер  мен  қыздарды 
корсету  үшін  одейі  жинайды.Олар  қымбат  зерленген  жібек 
маталы  сарафандар  киіп,  әйелдері  моншақты  көйлектерде 
жоне  қыздары  қымбат  тастармен  әшекейленген  киімдерде 
болды» («Туча каменная») -  деп жазды.С.А. Юрьевич осыған 
байланысты:  «Ұлы князьге осындай жағдай туғызу үшін казак 
аристократ  қыздарын  қыздар  училищесіне  жинайды.  Олар 
бірінен сон бірі тізбектеліп түрып,жылы жүзбен князьге одемі 
бастарын  иеді»  (Русский  архив.,  М.,  1887,  Кн.5).
Аграфена  Донскованың  Атаман  үйіндегі  Пушкинге 
арпагі берілген  екі  түстікте болгандығында күмән жоқ, яғни 
ақын  оны  коріп,  эңгімелесуі  әбден  мүмкін.  «Когда  б  не 
смутное  влечение»  алеңінде  біз  үшін  ең  асьш  да  қымбат 
мынадай  жол  бар:  «Мен  осында  қалар  едім...»:  үлы  ақынға 
біздің вдкеміз  оте  үнаса керек.
23 қыркүйекте Пушкин Оралды тастап, Самара аркылы 
Болдиноға жол тартады.  «Мен кетер кезде (23  қыркүйекте),

деп  жазады  ол  жүбайына  арнагі  жазған  4-ші  казандліы 
хатында, - жаңбыр жауып кетті, менің сапарымдагы аігашкы 
жауын.  Сен  білуің  қажет,  биыл  жаппай  куаншылык.  екені 
белгілі,  ал Тәңірім болса маған  гана коцілі түсіи,  ор  кезде де 
алдымнан алаңсыз да тамаша жол эзірлегі беріп  отырған  еді. 
Ал  сапарымнан  қайтар  жолымда  ол  маган  осы  жауыпды 
жіберіп,  жарты сагаттан соң жолымды  мүлде жүре  алмастай 
етгі. Ол ол ма: қар жауып кетті, сол себепті  мен шанамеп  50 
шақырымдай жүріп өттім».
Ақын  алдында  атамекенге  тартқан  ауыр  да  үзак  жол 
түрды...
Ақын өміріндегі екінші Болдино күзі басталып  кеткен 
еді. Омың көкірегін әрқилы максаттар мен жобалар кинайтьш: 
«Балықшы мен  балық туралы»,  «Өлі  ханша мен  жеті  батыр 
туралы»  ертегілер,  «Мыс  салт  атты»  және  «Анджело» 
поэмалары, «Қарғаның мәткесі» повесі ...Бүл шығармалардын 
кейбір жолдарының Жайық өңірінде туғанына ешкім де шүба 
келтіре алмас. Оралдық ақын Г.Ф.Могутновтың жазганыщай:
Он  тороплив  и  озабочен:
Скорей  засесть,  уединясь,
Поэта  болдинская  осень
Еще в Уральске началась.
Болдинода ақын бүкіл Ресейді дүр сілкііщірген Жайык 
казактарыньщ үлы қозғалысы жөнііще «Пугачев тарихы» аггы 
жүмысын  жалғастырды.  Бүл  еңбекгі  бастырып  шыгарып, 
бірнеше  көшірмесін  В.А.Перовский  арқылы  орынборлық 
және  оралдық  таныстарына  жібереді.  Перовскийге  жазган 
жазбасында  «Саған  біздің  Бердада  қыдырған  күндерімізден 
естелік  ретівде  Пугачев  тарихын  жіберіп  отырмын.  Одан 
басқа  8  кошірмені  Даль,  Покатилов  және  Вальдшнепов, 
Валленштейнмен  немесе  Кесармен  салыстыратын  анау  бір 
аңшыға  жіберемін  (.Д.Артюхову,  инж енер-капитану,

директору  Николаевского  военного  училища  в  Оренбурге
-   Н.Ш .)  П.Б.-да,  бізге  тек  балда  кездесуге  тура  келгеніне 
окінемін. Далада немесе Жайық бойында кездескенше. А.П.».
-  деп  жазады.
Сонда  ақын  «Пугачев  аңыздарының  өлкесінде»  тағы 
бір болуды жоспарлаган болуы керек.  Кенеттен келген ажал 
оньщ  бұл  жоспарын  орындатпады.  Бірақ  бүл  оралдықтарға 
ақыішьщ  үнатып  калган  жерлеріне  қүінтарлығының  куәсі 
ретііще оте күңды.
Пушкин  Орал тарихында мәңгі  жазылып қалды.
Әсіресе  Орал  үшін  ақынның  жүз  жылдық  мерейтойы 
өткен  жыл  -   1899  жыл  есте  сақталған  уақыт  болды.  Бүл 
жылы  оралдықтар  Пушкин  атын  иемденген  бақ  өсірді, 
Пушкин мектебін жәнемәдени мекеме -  Пушкин үйін ашты. 
Оратдық ескі газеттер мерейтойдын толқыған саттері туралы 
толык магііметтер қалдырған.  1899 ж.  қаңтар айынан бастап 
газеттерде Пушкинге арнапган очерктер, мақалалар әрдайым 
жарияланып  түрды.  «По  поводу  предстоящего  юбилея
А.С.Пушкина»  атты  мақаланың  авторы  Глебов  былай  деп 
жадды:  «Міне, барлық жерде Ресейде 26 мамырға дайындык 
жүріп жатыр.  Ал  біздін Орал  Пушкинді қалай қүрметтейді
Қазан Қүдай анасының шіркеуі, 1831 ж. салынған
71

і
Әулие Қүдай ана Успениясы шіркеуі 1780ж. салынған.
екен?  66  жыл  аз  уақыт  болмаса да,  Оралдан  П уш киннің 
осымда келгендігі туралы естеліктерін баян ететін  адамдар 
табылуы да  гажагі  емес».  Өкіиішке  орай,  Глебовтыц  бүл 
үндеуіне ешкім жауап берген жоқ.  Ақынмен әңгімелескен, 
оны  коргеп  адамдар  бүл  кезде  бақилы қ  болған  еді. 
Дегенмен  отбасылық  аңыздарды  немесе  қандай  да  бір 
Пушкиннің келуіне байланысты қолжазбаларды  сактагап 
олардың  үрпақтары  бар  емес  пе?!
Бірақ олай  болмады:  сол  уақыт туралы  оралдықтар 
к е й ін г і  ү р п а қ қ а   е ш қ а н д а й   е с т е л ік т е р ,  қ ү ж а т т а р  
қалдырмаған...
23  нау ры зда  «У ралец»  газеті  ж ар и я л ага н д ай  
«Пушкин  есімін  қүрметтеу  туралы  біріктірілгеп  жиын» 
Оралда  П уш киннің  100  жылдық  мерейтойы н  откізу 
туралы  бағдарламаны  қарастырды.  Комиссия  хатшысы 
болы п  тіл  м ен  әд еб и ет  ги м н а зи я сы н ы ң   м ү ғ а л ім і 
В.П.Кранифельд,  ал  орынбасары  болып  -   «Уралецтіц» 
редакторы  И.Г.Чертогоров тағайындалды.  18 мамыр күні 
комиссия  әскери  клубтың  жазғы  залында  бағдарламаға 
соңғы  өзгерістер  енгізді.
« Ж е р г іл ік т і  х р о н и к а ға »   қ а р а ғ а н д а ,  П у ш к и н
72

мерейтойының  басты  да  маңызды  сәттері  26  мамырда 
откізілген.  Сагат  J  1-де  Пушкин  үйі ашылды.  Бүл мәдени- 
ағартуш ы лы қ  мекемеде  театр,  кітапхана  және  дәріс 
залдары  бар  еді.  Сол  күні-ақ  ол  «бастауыш  білімді 
қ о р ғау »   қо ғам ы н а  салтан атты   түрде  тапсырылды. 
М ерейтой  салтанатының  қүрамында  музыкалық  сазды 
бөлім  де  бар  еді:  «қос  оркестрмен  «Пушкин  әнүраны» 
орындалды  (әні  Главачтікі).  Қорытынды бөлімде оркестр 
мен  хор  И пполитов-И вановтың  «Память  Пушкина» 
кантатасын  орындады.
Келесі  күні,  27  мамырда,  «ҮІІІ педагогикалық класс 
курсын  бітіруші  қыздардың  куөліктерін  табыс  етумен» 
бірлескен  әдеби-сазды ертеңгілік етті,  сондай-ақ «театрда 
П у ш к и н г е   а р н а л ғ а н   с а л т а н а т т ы   ж иы н  о т к із у »  
ж о с п а р л а н д ы .  («У р ал ец ,  1899,  № 61»),  М ерейтой 
багдарламасыпыц  ауқымдылығы  сондай,  «30  мамырда 
өткізілуге  тиіс  деп  жоспарланған  пушкин  кешін  күзге 
дейін  қалдыруға  шешім  қабылданды»  («Уралец»,  1899, 
№60).
П у ш к и н   м е р е й т о й ы н ы ц   б а ғ д а р а л а м а с ы н ы ң  
қүрамында  «ағаш  отырғызу»  мейрамын  үйымдастыру 
болімі  болды.  «Уралецтің»  тілшісі  (№12)  былай  деп 
ж азды :  «Б үл  жолы  кош ет  оты рғы зуға  ем хананы ң 
қарсысындағы  Крестовоздвиженская  алаңын  үсынамын. 
Бүл бульвар түгелдей балаларға берілуі тиіс».  Оралдықтар 
қауымы  бүл  үсьшысты  қабыл  алып,  1899  жылдың  21 
сәуірінде оқушылардың күшімен  («барлығы  1500-ге дейін 
адам»)  Пушкин  есімі  берілген  бақ  отырғызылды.  Сол 
күні  ағаш  отырғызуға  озгелермен  бірге  қалалық  медресе 
ж ан ы нда  қы зм ет  істеп  ж атқ ан   «О рыс  м ектебінің» 
оқуш ы лары   да  қатынасты.  Солардың  арасындағы  13 
ж асар  бала  -   татар  халқының  болаш ақ  үлы  ақыны 
Ғабдулла  Тоқай  еді.
Б ірнеш е  күнне  соң  газет  былай  ден  мәлімдеді.

«Қазірде  Пушкин  бульварында  орманның  кіш кентай 
достары -  жергілікті әскери және приходтык мектептердін 
оқушылары  тынымсыз  да  тырмыса  енбек  етін  жүр». 
(«Уралец»  ,  №56).
Сейтіп,  Оралдағы  Пушкин  бағын  қайта  жацғырту 
арқылы  біз  екі  бірдей  үлы  ақынның  -   Пушкин  мен 
Тоқайдың  -   есімдерін  есте  қалдыруға  кадам  жасар  едік.
1899  жылдың  мерейтойлық  салтанаттары  Оралдыц 
мәдени өмірінің тарихына енді,  енді қазіргі оралдыктардыц 
парызы  -   осы  бір  игі  дәстүрлерді  одан  әрі  жалғау.
Пушкин  есімі  оралдықтарды ң  рухани  ом ірінің 
ажырамас  бір  белігі  іспеттес.  Бүл  есім  жергілікті  аймақ 
фольклорында  да  өз  орнын  тапты.  П уш киннің  Орал 
қаласына  сапарының  кейбір  көріністері  ауыз  эдебиеті 
шығармашылығының белгілі бір бастауына айналды.  Міне 
осындай  бір  шығарманыц  көшірмесі:
«Едут  по  Приуральской  земле  геологи-разведчики, 
ищут  новые  месторождения  газа  и  нефти.  Едут  по 
бездорожью,  а  потому  не  на  автомашине,  а  на  лошади, 
впряженной в тарантас.  Возница у .них низовский казачок. 
Ему  до  смерти  хочется  присоединиться  к  их  разговору, 
но  не  найдет  удобного  случая,  чтоб  «приткнуться».
И  вдруг  слышит:
-  Ведь  по  этим  местам  Пушкин  проезжал...
Казак  оживленно  обернулся  к  ним  и  говорит: 
Пушкин-та?  Х-ха!  Чать,  я  яво  знаю!
Каким  образом?  -   удивились  те.  Ну,  думают, 
может быть,  начитанный человек...
Да  мы  с  ним  багрили!
Но,  позвольте,  его  же  нет  в  живых...
Ай,  нет,  - удивился  казак,  - то-то, я  гыльжу,  яво 
давно  не  видать!
Да  он  умер  лет  сто  пятьдесят  назад...
Возница  всплеснул  руками:

Матри,  года-ти  как летят!»
«Пушкин жоме Орал  өңірі» тақырыбы ұлы  ақынның 
өз  шығармашылыгы  секілді  шетсіз  де  шексіз.  Әлі  күнге 
ш ей іи   о р ал д ы қ   п у ш к и н и с т ер д ің   өл к етан у ш ы л ы қ  
іздепістері  жиі-жиі  күнды нәтижелерге жеткізіп жүр.  Тіпті 
кеіі  кезде  жан  жадыратар жаңалыктар да ашылып жатады. 
Бүл  орайда  оралды к  өлкетануш ы   А .Г.Трегубовтың 
«Наталья  Гончарованың  қызы  -   оралдық  атаманша» 
(Пульс,  1999,  1  маусым)  атты  очеркін  атамай  кетуге 
болмайды.  Сойтсек,  Наталья  Николаевна  Пушкина- 
Ланская  мен  Петр  Петрович Ланскийдің  кызы  сегіз  жыл 
бойы  (1885-1893)  Оралда  турган  екен.  Софья  Петровна, 
оның  есімі,  осы  жылдар  аралығында  Орал  облысыныц 
бірінш і  ханымы  болса  керек,  себебі  ол  Орал  казак 
эскерінің  бүрынғы  атаманы генерал  Николай  Николаевич 
Ш и п о вты ң   жүбайы   еді.  С оф ья  П етровна  Пуш кин 
шыгармашылығы  мен  хаттарынан  берік  орын  алган  бул 
аймақта ғана емес,  үлы ақын  1833  жылдың қыркүйегінде 
тоқтап,  дәмін  татқан  жогарыда  айтылган  Атаман  үйінде 
де  турган  екен.
1891  жылы Орал казак эскерінің  Ресей мемлекетіне 
қызмет  еткеніне  300  жыл  толуы  мерейтойы  кезінде 
тү сір ілген   ф о то су р еттіц   күтнеген  жерден  табылуы 
Ш иповтардың  отбасылык  омірімің  және  тақ  мүрагері 
Николай  Александровичтің  (болашақ Николай  II) Оралға 
келу  сапары  тарихыныц  кейбір  тартымды  да  қызықты 
беттеріи  ашын  берді.
Ф отосуретте  мерекелік  сарафан  киінген  оралдық 
казак  ойелдерінің  ортасындагы  сүлу  да  тік  мүсінді  бір 
әйел  бейнеленген.  Бул  -   ақынның  Мадонна  деп  атап, 
сүлулықтың  үлгісі  ретінде  қабылдаған  әйелдің  қызы  еді. 
Ш иповтар  отбасында А.С.Пушкин  есімімен  байланысты 
материалдардың  сақталып  келгевдігі,  ол материалдардьщ 
қазіргі  олардың  үрпақтарында  әлі  де  болса  сақтаулы

түрғандыгында күмән жоқ.  Білуімізше,  пушкинтамуда бүл 
бағыттағы  ізденістер  әлі  қолға  алынған  емес.
Орал  өңірі  -  өте  бай  әдеби  естеліктер  отаны.  Бүл 
естеліктер  ішіндегі  Пушкин  беттері  -   үлы  сез  шебері 
мен  осында  гүл  жарып,  осында дүние  есігін  ашқан  оныц 
ш ы ғарм алары   туралы   қ а й та л а н б ас  баян.  П у ш к и н  
өмірбаяны мен  шығармашылығының  оралдық беттерінің 
көп,  өте  кеп  беттері  әлі  күнге  дейін  оқылған  жоқ...
Ал  бүл  -   бүгінгі  мен  келешектің  парызы.

Н иколай Щ ербанов
«Поехал  я  в  Уральск...»
А . С . ПУ ШК И Н   И   ПРИУРАЛЬЕ
I
 У р а л ь с к а я  
осень  Александра 
С е р г е е в и ч а  
П у ш к и н а   1833 
года  -   это  всего 
двое  с  половиной 
су то к  из  жизни 
в е л и к о г о  
человека.  Но  как 
много  они  в  себя 
в м е с т и л и , 
к ак
\  
І
 
^  м 
н 
о 
г 
о
V a   j 
/
 
в п е ч а т л е н и и
\ J  
подарили  поэту!
Э то  
и 
н овы е 
с т р о к и   р о м а н а  
“ К а п и т а н с к а я  
д о ч к а ” , 
и
и с т о р и ч е с к о г о  
повествования  “История  Пугачева”,  и  записи  старинных 
казачьих  преданий  и  песен,  и  новые  знакомые...
Пушкинские  дни  стали  памятными  для  многих 
поколений  уральцев.  С  тех  далеких  дней  укоренилась  в 
У ральске  неоф ициальная  традиция  -   торж ественно 
вспоминать  Пушкина в  феврале,  июне  и сентябре:  в день 
гибели,  в  день  рождения  и  в  день  приезда  в  древний 
казачий  город...у
77
А.С. Пушкин. Портрет работы 
неизвестного художника. 1831 г.

Ранняя  осень  1833  года.  Пушкин  путешествует
по  Оренбургскому  краю...
О  поездке  поэта  в  Приуралье  и  Уральск  писалось 
многократно.  Есть  книги,  очерки,  статьи.  Однако до  снх 
пор  в  уральской  пуш киниане  сущ ествую т  спорны е 
вопросы,  ответы  на  которые  найти  трудно,  а  порой 
невозможно.
Прежде  всего  вызывает  удивление  тот  факт,  что 
пребывание  поэта  в  Уральске  не  нашло  отражения  в 
воспоминаниях  уральцев  того  времени.  А  ведь  Пушкин, 
находясь  в  Уральске  с  21  по  23  сентября,  встречался 
здесь  с  атаманом  В.О.  Покатиловым,  полковником  Ф.Г. 
Бизяновым,  войсковым  архитектором  А.А.  Гопиусом, 
священником  В.И.  Червяковым  и  многими  другими 
образованными людьми, отлично  понимавшими  значение 
поэта.
Его  принимали  как  знатного  путешественника, 
как знаменитого  поэта,  стихи  которого уже стали  к тому 
времени  неотъемлемой  частью  умственного  обихода 
русских людей.  Многие уральцы радовались возможности 
посмотреть  на  поэта,  приходили  познакомиться,  в  доме 
атамана  давали  обеды,  говорили  речи,  помогали  ему 
находить  главных  свидетелей  казачьего  б у н тау
Существуют  ли  какие-то  записи  этих  людей  о 
Пушкине?  Если  да,  то  где  они?  Загадки,  загадки...  Они 
начинаю тся  задолго  до  п р и езд а  п о эта  в  У р ал ьск. 
О тп равляясь  в  д а л е к о е ,  т р у д н о е  п у т е ш е с т в и е   по 
пугачевским  местам,  Пушкин  не  планировал  посещение 
У р а л ь с к а .  “ О р е н б у р г , 
п о с л е д н я я   ц е л ь  
м о его  
путешествия”,  -  уточнил  он  в  письме  к  жене  из  имения 
Я зы к о в ы х  
12  с е н т я б р я .  По  в с е й   в и д и м о с т и , 
первоначально  нам еченны й  м арш р ут  поездки   был 
несколько  иным.  На этот счет есть несколько версий.  По 
одной  из  них  П уш кин  п редп олагал  из  О р ен б у р га
78

“проехать но всей  центральной  части  Урала,  возвратиться 
в  Болдино  через  Екатеринбург  и  Пермь”  (А.  Никитин. 
П уш ки н  и  Урал  //  Седьмые  Б ирю ковски е  чтения... 
Челябинск,  1987).  Некоторые  пушкинисты  считают,  что 
идея  поездки  в  У ральск  возникла  у  поэта  лишь  в 
Оренбурге.  Видимо,  этому  способствовали  красочные 
р асс к азы   В.И.  Д аля,  то л ьк о   что  вернувш егося  из 
длительной поездки по землям казачьего войска.  А может, 
другие  веские  причины,  которые  нам  неизвестны.
Даль  не  мог  не  поделиться  с  поэтом  своими 
впечатлениями  о  “здешнем крае”,  который  “представляет 
смесь  необыкновенного, странного,  многообразного,  хотя 
еще дикого...”.  Эти  впечатления  были  настолько  сильны, 
что Даль изложил их в форме историко-этнографического 
очерка  “Письмо  к  Гречу  из  Уральска”,  возможно,  по 
совету  Пушкина.  В  очерке,  опубликованном  в  газете 
“Северная  пчела”  (1833,  №№  231-231,  12-13  октября) 
подчеркивалось:  “Уральское  войско  и  заповедный  быт 
его,  столь  мало  известный,  заслуживает  внимание  и 
удивление”.
Пушкина в ярких  рассказах Даля  могли  привлечь 
сведения  об  истории Яицкого  войска,  о  “частых  смутах, 
н е с к о л ь к о   р аз  зд есь  в о з н и к а в ш и х ” ,  о  к а з а ч ь и х  
р ы б о л о вн ы х   п ро м ы сл ах ,  у ч у ге,  о стан авл и ваю щ ем  
красную  рыбу,  и  наемке,  наконец,  о  самих  уральцах, 
“ н е п р е к л о н н ы х ,  б езу сл о в н ы х   ч ти т е л я х   с т а р и н ы ” , 
с о х р а н и в ш и х   “д о н и к о н о в с к и й   б ы т ,  со   в сем и  
ст р ан н о с т я м и   свои м и,  р ад у ш и ем   и  зак о р ен ел ы м и  
предрассудками” .  Даль  в  разговоре  с  поэтом  не  мог  не 
вы сказать  свои  чрезвы чайно  интересны е  суж дения, 
занимавшие  его  в  то  время,  о  значении  темы  Урала  для 
современной  русской  литературы:  “Едва  ли  Кавказ,  со 
всем и  при чудам и  свои м и,  м ож ет  о б ещ ать  то,  что 
заповедает  восточный  склон  хребта Уральского,  Общего

Сырта  и  прилежащие  к  Уралу  степи”.  Таким  образом. 
Д ал ь  п р и з н а в а л   У р ал   м е с т о м   п о -н а с т о я щ е м у  
своеобразным,  может  быть  экзотическим,  достойным 
х у д о ж е с т в е н н о г о   о т о б р а ж е н и я ,  к р а е м   в а ж н ы х  
и с то р и ч е ск и х   со б ы ти й ,  и н т ер ес н ы х   с о ц и а л ь н ы х , 
культурных  явлений  и  национальных  взаимоотношений 
разных  народов.
Уральский  край  в  русской  литературе,  хотя  и 
занял  впоследствии  серьезное  место,  не  стал  столь 
известным  и  вызывающим  пристальное  внимание,  как 
Кавказ.  Вместе  с  тем  появление  “Истории  Пугачева” , 
романа  “Капитанская  дочка”  А.С.  Пушкина,  уральских 
очерков  и  повестей  “М айна”  и  “Бикей  и  М ауляна”  В.И. 
Даля,  романа  “Очарованный  странник”  Н.С.  Лескова, 
этнографических  очерков  об  уральской  общине  М.Л. 
Михайлова,  С.В.  Максимова,  Г.Н.  Потанина,  рассказа 
Л.Н.  Толстого  “За  что?” ,  книги  очерков  “У  казаков” 
В.Г.  К о р о л ен к о ,  н а к о н е ц ,  п р ои звед ен и й   м естны х 
уральских  писателей  И.И.  Ж елезнова  и  Н.Ф.  Савичева, 
дает  основание  говорить,  что  темы  из  уральской  жизни 
прочно вошли в русскую литературу  XIX века, приобрели 
значение  определенной литературной  традиции.
Примечательно,  что,  вспоминая  о  пребывании 
Пушкина  в  Оренбургском  крае,  дочь  Даля  Екатерина 
Владимировна  подчеркивала,  что  поэт  “был  поражен 
тем  же,  что  поразило  и  отца  по  приезде  в  Оренбург: 
строем  жизни  на  Урале.  Пушкину  показалось,  что  Урал
-   непочатый  край,  которым  сочинитель  может  заняться. 
Он  почувствовал,  что  Урал  мог  бы  многое  вызвать  у 
него”  (“Русский  архив” .  М.,  1899,  №  5).
М ного  ц е н н ы х   и с т о р и к о -э т н о г р а ф и ч е с к и х  
сведений  об  уральском  казачестве  мог  сообщить  поэту 
и  Г.С.  Карелин,  человек  поистине  легендарной  судьбы. 
Это был талантливый ученый-натуралист, прославившийся

своими  путешествиями  по 
У р а л у , 
по 
к а з а х с к и м  
с т е п я м ,  но  в о с т о ч н о м у  
п об ереж ью   К асп и й ск о го  
м оря,  А лтаю   и  С иби ри.
О б р а з о в а н и е  
К а р е л и н  
п о л у ч и л  
в 
п е р в о м  
Петербургском  кадетском 
корпусе,  где  одновременно 
с  ним   учились  будущ ие 
д е к а б р и с т ы   К о н д р а т и й  
Р ы леев, 
Ф едор  Г линка,
М ихаил  Пущин  и  другие.
П о с л е   у ч еб ы   К а р е л и н а  
оставили  в  штабе  военных 
п о с е л е н и й , 
к о т о р ы й  
возглавлял  граф  А.А.  Аракчеев.  Однако  военная  карьера 
Карелина  неожиданно  быстро  оборвалась:  за  эпиграмму 
па  Аракчеева  он  в  феврале  1822  года  был  выслан  в 
Оренбургский  край.  Среди  новых  друзей  и  знакомых 
К арелина  здесь  в  разное  время  были  историк  А.И. 
Левшин, декабрист В.Д.  Вольховский,  писатель В.И. Даль, 
люди  близко знавшие Пушкина.  Карелин  переписывался 
и,  по-видимому,  встречался  с  поэтом  А.А.  Дельвигом, 
ближайшим другом Пушкина.  В  письмах  в нему  Карелин 
сообщал  о  судьбах  сосланных  в далекий  уральский  край 
людях  равно  дорогих  и  близких  как  Дельвигу,  гак  и 
П у ш к и н у.  В  одном  из  писем   Д ельвиг  б л аго д ари т 
Карелина  “за  добрую  весть  о  Вольховском”.  “Он  Вам 
дорог  как  друг,  -  пишет  Дельвиг,  -  а  мне,  лицейскому 
товарищ у,  как  родной  брат  и  друг” .  Д ружба  между 
К а р е л и н ы м   и  В о л ь х о в с к и м   н а ч а л а с ь   зад о л го   до 
оренбургской  ссылки.  Еще  в  1813  году  кадет  Карелин  и 
лицеист  Вольховский  встретились  на  торжественной
Г.С.Карелин

церемонии  в  Царском  Селе  и  увлеченно  обсуждали 
события  Каспийского  похода  Петра  1,  поход  Бековича- 
Черкасского  в  Хиву.  В  подарок  от  сверстника  Карелин 
получил  книгу  И.И.  Голикова  “Деяния  Петра  Великого 
с  памятной  надписью:  “Григорию  Карелину,  товарищу 
моему. Да  осуществит  он  сей  Петров  проект.  В  Царском 
Селе,  апреля  30 дня  1813  года.  Владимир  Вольховский". 
(Г.З.  Блюмин.  В дали неизведанной земли.  Труды  и  жизнь 
Григория  К арели на.  Ч еляб и н ск ,  1982).  С л о ва  эти 
оказались  поистине  пророческим и,  определивш им и 
б л е с т я щ у ю   к а р ь е р у   К а р е л и н а   к а к   у ч е н о г о   и 
п у теш ест в е н н и к а.  Ж е н а   К а р е л и н а   -   А л е к с а н д р а  
Николаевна  Семенова,  воспитанница  Петербургского 
института  благородных  девиц,  была  дружна  с  Софьей 
Салтыковой,  ставшей  впоследствии  женой  Дельвига. 
Дельвиг посвятил  Александре Николаевне стихотворение 
“При  посылке  “Северных  цветов”  на  1927  год” ,  которое 
было  отправлено  в  О ренбург  вместе  с  альманахом, 
который  он  издавал  в те  годы.  Существовала легенда,  по 
к о то р о й   П уш ки н ,  во сх и щ ен н ы й   н е о б ы к н о в е н н о й  
красотой Александры  Николаевны,  сказал  именно о  ней, 
описывая  Зарему  в  “Бахчисарайском  фонтане” ;  “ Вокруг 
лилейного  чела  Ты  косу  дважды  обвила”.  Имя  Пушкина 
постоянно  упоминается  в  семейной переписке Дельвигов 
с  Карелиными.
П олитическая  ссы лка  в  О р ен б у р гски й   край 
послужила для Карелина толчком к научной деятельности, 
к  занятиям  географией,  этнографией,  минералогией, 
зоологией  и  ботаникой.  Почти  сразу  же  по  прибытии  в 
Оренбург  Карелин  занялся  исследованием  огромного 
края.  Он  участвует в экспедициях по  землям  Уральского 
казачьего  войска,  знакомиться 
с  жизнью  и  бытом 
казачьих  станиц  и  форпостов.  Особенно  плодотворной 
б ы л а   э к с п е д и ц и я   к  с е в е р о - в о с т о ч н ы м   б е р е г а м

Каспийского  моря  в  мае-августе  1832  года,  в  которой 
участвовало  около  170  уральских  казаков-мореходов  на 
ч е т ы р е х   м о р с к и х   с у д а х   -   “ к у с о в ы х   л о д к а х ” 
(“Путешествия  Г.С.  Карелина  по  Каспийскому  морю  // 
Записки  Русского  географического общества.  Т. 10.  СПб., 
1883).  Карелии  хорошо  знал  казаков.  Он  восхищался 
их ловкостью,  выносливостью,  преданностью долгу. Дочь 
у ч ен о го   С оф ья  Г ри горьевн а  всп о м и н ала  позднее: 
“К арелин  любил  казаков  искренно,  восторженно  им 
верил,  и  никогда  они  этой  веры  не  обманули,  воздавая 
ему  тем  ж е”.  Казак  представлялся  Карелину  “вечным 
победителем  всех  преград  природы  и  собственных  нужд 
и  испы таний”  (С.Г.  К арелина.  Русский  человек  на 
восточной  окраине.  Очерк  жизни  и  деятельности  Г.С. 
Карелина.  (1801-1872).  СПб.,  1905).
Ко  времени  приезда  П уш кина  в  О ренбург  и 
Уральск  Карелии  активно готовился  к проведению  новой 
экспедиции  по  северо-восточным  берегам  Каспийского 
м оря.  Б и о гр а ф у   К а р е л и н а   Г .З.  Б лю м ину  удалось 
восстановить хронологические рамки основных  событий 
жизни ученого  осеннего  периода  1833  года.  Основываясь 
на документах Оренбургского областного архива,  Блюмин 
установил,  что  “и Пушкин,  и  Карелин выехали  в Уральск 
из  Оренбурга  в  один  и  тот  же  день  -   20  сентября” .  В 
одной  из  своих  последних  работ  об  ученом  Блюмин 
у т о ч н и л : 
ж ивя  в  О р е н б у р ге,  К а р е л и н   б л и зк о  
позн аком ился  с  составителем   “Т олкового  сл о вар я” 
Владимиром  Далем,  а  20  сентября  1833  года  выехал  из 
О р е н б у р га   в  У рал ьск  в  одном   д и л и ж а н се  с  А .С. 
Пушкиным”  (Георгий  Блюмин.  В  Сибирь,  прапорщиком, 
без  выслуги...  // М осковские  ведомости.  М.,  1991,  №  14). 
Вместе  с тем -  прямых  свидетельств  о  встречах  Пушкина 
с  Карелиным  в  Приуралье  нет.  Возможно,  они  были  в 
записках и воспоминаниях  Карелина,  по его  архив сгорел
Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 39.6 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет