Серия «Уральская библиотека» н иколай щ ербанов «Оралга бардым мен-дагы»



жүктеу 39.6 Kb.
Pdf просмотр
бет4/9
Дата08.06.2017
өлшемі39.6 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

52

Уральские казаки 
Были дураки 
Генерала убили 
Госуд.
Ө л е ң н ің   мазмүны  «Пугачев  тарихыиың  екінш і 
боліміңцегі мэтінмен сабақтас,  овда  1773  жылдың қыркүйек 
айыныц аяғыіща «Пугачевтід Рассыпнойдан Нижнеозерныйға 
багыт алганы  туралы  айтылады. Жолда  ол  капитан  Суриіщі 
кездестіріп, оны дарга асадыда, ал оның ротасы бүлікшілердін 
жагына шығып  кетеді».
Б ел гісіз  себ еп тер м ен   өлеңнің  толы қ  нүсқасы  
жазылмаған. Өленді орындаушы казак патшасы кагыгез болып 
көрінетін  өлеңді  соңына дейін  орындағысы  келмеуі  мүмкіп 
деген  болжам  жасауга  болады.
С о н ы м ен   қ ат ар   бүл  олең 
В .И .Д аль  және 
И.И.Железновтың  жазбаларывда  да  кездеседі.  Даль  жазып 
алган  иүсқа  Пушкин  жазып  апған  мәтінмен  шамамен  бір 
уақытга көшірлгеп.  Даль  нүсқасын толығымен  келтірейік:
Яицкие казаки-буитовщики, 
Д ураки же большая была их часть, 
Задумала в  один час- 
Генерала  они убили.
В том немало их судили, 
Государыня их простила,
Жить по-прежнему пустила.
Они,  сердце разъяри,
Пошли искать себе царя.
Они полгода страдали,
Все царя себе искали.
Нашли себе царя- 
Донекого казака 
Емельяна Пугача.
К о Гурьеву он подходил,
Н ичего не ученил,
53

От Гурьева воротился 
От тут силою скопился,
К  Я ику подходил,
Он и з пуш ечек палил.
И лецкие казаки- 
Изменщ ики-дураки,
Без боя и  без драки передались...
В И лецкие побывал 
Антилерию заберал,
Рассыпную разбивал.
И з крепости Озерной 
На помогу Рассыпной 
Того месяца сентября
21  числа в  1771 году 
В   О ренбурге-городу 
Тогда приходили к  нам новы  вести, 
Не бывать-то нам на месте. 
Генерал-полковник сам 
На коня он садился,
Он по полкам разъезж ал,
Всем драгунам  подтверждал: 
-Господа драгуны ,
Вы стреляйте не робейте, 
Свинцу-пороху не жалейте,
М ы  злодея изгубим,
П охвалу себе получим!
Емельян помолчал,
Громким голосом вскричал: 
-Сказать тебе, боярин,
Что ты храбро постипил! 
Закачались круты горы ,
Затряслась мать-сыра земля, 
Побежала ры ба в  глуби,
И  в  лесе птица и з гнезда.

Көріп түрғанымыздай,  өлең мэтіні Жайық казактары - 
бүлікшілерді  онша қостамайды,  олар  «есуас»,  «сатқын» деп 
аталған.  Алайда Пугачевтың күші мен қүдіретгілігі назардан 
тыс  қалмайды.  Ол  даусынан  «алып  тау  шайқалып,  жер-ана 
қозғалатындай»  батыр,  ғажайып  қүдіретті  күш  иесі  рстіпде 
суретгеледі.
К
өіі
 
кейінірек,  1858 жылы Железнов бүл алеңнің толық 
нүсқасын  жазып  алды.  Онда  Пугачев  көтерілісі  жайлы, 
Пугачев  келгенге  дейінгі  Жайық  қалашығывдағы  толқулар 
турасывда  айтьшады.  Мүңца көтеріліс  кесемі  «сатқын»  деп 
аталып, пугачевтіктердің іс-әрекеттері «бүлік» дегі сиштталады, 
ал  бүлікшілердің  өздері  «сатқыңдар»  мен  «ақымақтар» деп 
аталады.  Негізівде  бүл  ән  тарихи  энге  жатпайды.  Пушкин 
оны  «солдатская  песня»  деп  атаған.  Железнов  оз  кезегінде 
бүл  әннің  казактар  арасында  кең  таралмағанын  соз  етеді. 
Оның  корсеткеніндей,  бүл  әгщі  орындаушының  козкарасы 
қызық...  Әнші  әңці  аяқтамайды,  үмытып  қалғанын  себеп 
қылып:  «жастайымнан  бүл  әвді  айтқанды  үнатпайтынмын. 
Ол  әскерлердікі  гой.  Солдаттар  өздерінің  коңілдерін  котеру 
үшін былай айтатын:
Донского  казака
 
-
 
Емельяна  П угача!
Ал біз  үшін  ол ешқандай да Пугач емес,  нагыз  Петр 
Федорович,  - деп  карт  созін  жалғастырды.
Оралда ақынға ең жақсы елеңші казактарды тындауға 
мүмкіңцік туды. Ақывды казактардың коп дауыспен ән айту 
монері,  хорда  әйелдердің  жоқтығы  таңқалдырады.  Бүл  коп 
жылғы әскери түрмыс ықпалымен қалыптасқан қатац достүр 
еді.  «Капитан қызы»  романындағы  «Не шуми  мати,  зеленая 
дубравушка»  атты  қарақшылык  әнді  пугачевшылардьщ 
орындауы туралы  корініс  ақынның  коз  алдында  осы  жерде, 
оралдық  казак  үйінде  тууы  да  мүмкін  гой  -  Гриневті  әннін

орындалуы  таңқалдырды:  «Күні  ертең  дарға  тартылатын 
ацамдардың дар туралы мына айтып отырған қарагіайым хапық 
әндерінің  маған  қаншалықты  эсер  еткенін  айтыи  жеткізу 
мүмкін  емес.  Өздігінсн  де  жалып  атып  түрған  жыр  созіне 
айтушылардың  айбарлы  жүздері  мен  әдемі  үндері,  мүнды 
ырғақтарының қосылуы, осының бәрі мені катты сіліккендей, 
үрейлі күйге түсірді».  Көғітеген көғіе ондер орындалды,  бірак 
ақынды  солардың  ішінен  бірнешеуі  ғана  қызықтырады. 
Солардың  ішіңце  «Один-то  был  у  отца  у  матери  единый 
сын»  жэне  «Не белинька березенька  к  земле клонится».
Ұқыпсыз,  ш аш ыраңқы  жазу,  сез  ішінде  әріптердің 
түсіп  қалуы  -   осының  бәрі  ақынның  озі  үнатқан  елең 
жолдарын мүмкіндігінше толық жазып  алуға тырысканын 
байқатады.
Один-то  был у   отца у  матери,  единый  сын,
И  того-то  берут разуд  (аленького) в   службу царскую. 
По указу его  берут,  разу(даленького),  государеву,
Он  со  вечер  стал,  разу(даленькнй),  коня  седлать,
К о полуночи стал, разу(даленькнй),  с двора съезжать. 
Отец-то и мать  его, разудальенкого, провожать пошли, 
Провожали  его, разудаленького,  весь  и  род-пл(емя). 
Позади-то  его  идет горюшинька  мол(ода)  жена. 
М олод(у) жену,  белую лебедушку,  уговаривает: 
-Воротись  ты,  жена,  воротись,  душ а-лебед(ь)  белая, 
впередн-то  у  нас  все  огни  горят,  огни  неугасимые. 
-Разудал(енький) добрый моло(дец), меня не обманывай, 
Горит у   тебя,  у  молодца,  ретиво  сердце.
Не белинька березенька к  земле клонится,
Не камыш-река во чистом попе расшаталася,- 
Зашатался-загулялся добрый молодец 
В одной тоненькой кармазиновой черешучке.

У черкешучкирукавчики назад закинуты, 
Камчатные  его  пологки назад  загнуты,
За  плечьми  несет ружееце,  знать  турецкое,
Во правой руке он пресошечек карновенькой,
Он пресошечком добрый молодец подпирается,
Гэрючьми  слезами разудаленький  заливается.
В  др уг несчатье  над молодцом  случилось, 
Поднимался  с  гор  погорушка,  все  хурта-вьюга 
Все хурта  подымалась  с гор,  погорушка  полуденная. 
Собивала-то  она добра  молодца  с дороженьки, 
Прибивала-то  она  молодца  ко  городу,
К о  тому же  городу незнамому.
Неге ақын коп әннің ішінен осы мэтіпдерді гана жазып 
алған?  Мүмкін  олар  ақын  назарын  өздерініц  түрмыстың 
н а қ ы ш т а р ы н ы ң   б ай л ы ғы м ен ,  таб и га тты ц   тылсым 
қүбылыстарын  бейнелеуімен  аударган  шыгар.  Мүмкін 
шығармашылық ойдың әсерінен туған шығар.  Мысалы,  «Не 
белинька  березанька»  әніндегі  қалаға  бармақшы  болыи, 
боранда  адасқан  жас  жігіттің  киімін  тәтпіштей  сипаттаган 
түстары  «Капитанская  дочка»  романындағы  Гринев  пен 
Пугачевтың  алғашқы кездесуімен  сэйкес  келеді.
Боранды  түні  Гринев  алыстан  қаравдаған  бір  нәрсе 
корді:  «Әй, арбашы!  - деп дауыстадым, - назар аударшы, ана 
жақта  бір  нэрсе  қарауытады».  Арбашы  аталган жаққа көзін 
тікті. «Қүдай біледі, мырза, - деді ол орнына жайғасып жатып,

арба  да  емес,  терек  те  емес,  бірақ  қозғалатын  тәрізді. 
Мүмкін  адам,  мүмкін қасқыр болар».
М ен  белгісіз  нэрсеге  қарай  жүруді  бүйырдым.  Екі 
минуттан  соң  біз  бір  адаммен  қатарластык».
Бәлкім,  осы  бір  үзінді:
Н е белинька березенька к  земле клонится,
Не камыш-река во чистом поле расшаталася, - 
Зашатался-загулялся добрый молодец

деп  басталатын  казак  энінің  реминесценниясы 
қызметін  атқарған  болар.
Бораіі кезіндегі Гринев пен косемніц кездесуі де.  казак 
әні де психологиялык параллелизм  принципімен  күрылган. 
Веселов  оның  негізі  меи  болмысын  былай леи  сипаггайды: 
«...параллелизм еркін омір түсіру белгілерініц орекеті сиякты 
козқарас  категориялары  бойынша  субъект  мен  обьектіпі 
салыстырып қарастырады.  Оныц объектісі  бон табиги түрде 
жануарлар саналды,  адамдарды  көбіне солар  ғана  сипаттай 
алатын.  Бірақ осімдіктерден де осы үқсастықтарды байкауға 
болады. Өйткені олар да адамдар секілді осіп онеді,  іүлденеді. 
жел  түрса-майысады»  (А.И.Веселовский.  Историческая 
поэтика.  Л.,  1940.  С.  126).
Аталмыш казак әнінің бастамасы ән мазмүнына катай 
ерекше эмоционалдық рең берсе, Пушкин романынын басты 
кейіпкерлерінщ  күтпеген  жерден  кездесуі  туралы  эпизод 
олардың  кейінгі  қарым-қатынастарының  негізіне  айналды. 
«Не белинька березапька» эні -  Пушкиннің «Капитан кызы» 
романының негізгі сюжеттік ситуациясының  бастауы.
Сонымен қатар бірнеше мэтіндік сәйкестіктерді атаман 
отуге  болмайды.  Әңдеғі  эпитеттер  романдагы  козгалыс 
басшысын  сипаттауда бірнеше рет қолданылады:  «Олардыц 
арасында  қызыл  кафтанды,  қолында  жалтыдцаған  кылышы 
бар  атқа  мінген  біреу  келеді:  ол  Пугачев  еді».  «Пугачев 
комендант  үйінің  қанатывдағы такта отырды.  Онын  үстінде 
қызыл  казак  каф таны   болды».  Бүл  эпитет  «Пугачев 
тарихы ндагы »  ж азалау  кор ін ісін д е  де  кай талаиад ы : 
«Жазалаушылар  оны  шешіндіре  бастады:  ақ  қой  жүнді 
түлыпты  жүлып  алып,  қызыл  жібек  кафтанныц  жендерін 
жырта бастады». Ән үзіндісінің ықналы «Пугачев тарихының» 
екінші  тарауының  басында  да,  «Капитан  қызьища»  анык 
сезіледі.
Пушкин Пугачев туралы казак фольклорын жинаушы 
және зертгеушілердің алғашкьі қарлығашы болды. Ол ауызша

дамыған ерекше бір поэзиялық жанрға айрыкша көңіл белді. 
Бүл  Пугачевтің  үңдеулері,  жарлықтары  мен  манифестері 
түрінде  ел  арасына кең тараған  «жазба  хат»  фольклоры еді.
Пугачевтің  19  жасар  пугачевші  песір-казак  Иван 
Почиталин  жазып  алған  Ж айық  казактарыпа  жіберген 
алғашқы  «ашулы  үвдеуіңце»  былай делінеді:
«Самодержавного амператора, нашего великого государя 
Петра Федаравнма всероссийского и прочая, и прочая, и прочая.
В имянном моем указе изображено яицкому войску: Как 
вы,  други мои,  прежним  царям  служили  до  капли  своей  до 
крови,  дяди и оцы ваши,  так и  вы послужити за отечество 
мне, великому государю амператору Пктру Федаравичу. Когда 
вы устроити за  свое  отечество,  и не  истечет ваша слава 
казачья  от  ныне  и  до  веку’  и у  детей  ваших.  Будити мною, 
великим государем, жалованы: казаки и калмыки и татары. И 
которые мне, государю амператорскому величеству Петру 
Федаравичу винныя были,  и я,  государь Петр Федаравич,  во 
всех  винах прощаю  и  жаловаю я  вас: рякою  с  вершын  и  до 
устья  и  землею,  и  травами,  и  денижньш  жалованьем,  и 
свинцом,  и порохом, и хлебным правиянтам. Я, велики государь 
амператор, жалую вас, Петр Федаравич».
V«*t 
кт*Т*<Ч[ШЫ 
ТТЩ  ч*7*Ч*
Пугачевтің қолтаңбасы мен мөрі
Осы  секіпді  «халық  шешеіщігінің  үлгілері»,  шамасы, 
үжымдық шығармашылықтың  нэтижесі  болса  керек.
...Шаған-монғол сөзі.  Монғол тілінен  аударғанда «ақ 
су»,  «ақ  өзен»  дегенді  білдіреді.  Орал  казактарыньщ
59

говорында  «ақ»  сөзінің  суға қатысты  бірнеше  магынасы 
бар.  Бірінші-таза.  Екінші-бос,  азат,  еркін.  (Н.М .М алеча. 
Словарь  говоров  уральских  (яицих)  казаков.  Том  1.
Оренбург,  2002)
Пушкинге  Ж айык қалашығының  ресми  емес  атауы 
әрине  белгілі  болды,  Кейінірек  «Капитанская  дочка» 
романымен жүмыс істеу  үстінде  соны пайдаланып,  ойдан 
шығарыгі  Белогорск  қорғаны  деп  атаган  болуы  мүмкін.
П уш ки н  О рал  ф о л ь к л о р ы н   ж азган   а л га ш қ ы  
қолжазбалары  әлдеқайда  кең  болуы  мүмкін.  Бүл  ақын 
замандастарының  көрсетулерімен  дәлелденген.Бір  кезде 
Н .М . Я зы к о в   О р а л д а н   қ а й т ы п   к е л е   ж а т қ а н д а  
М .П .П огодинге:  «Б ізде  П уш кин  б о л д ы ,-Ж ай ы қ тан  
кел ед і,-П угачев  туралы   м әлім еттер  ж и н аган .Ө зін ін  
айтуынша  коп  жинапты»,  -  деп  хабар  берген.
Сонымен қатар, бүл женінде қарама-қарсы да пікір бар.
Соңгы  кездері  зерттеуш іл ер   П у ш к и н н ің   үзак 
сапарга  О ралға  аттануы на  жэне  соған  байланы сты  
«Капитан  қызы»  романымен  жүмыс  істеуге  аса  коп 
қызыгушылығы  болмағанын  айтып  жүр.  С оны ң  бірі 
тарихшы В.В.Муравьев Пушкиннің Орынбор  аймагымен, 
оның  адамдарымен танысу  оган Пугачев көтерілісі туралы 
көп  мәлімет  берді,  осы  жерде  кең  ауқымды  халы қ 
қозғалы сы ны ң  гіайда  болы п,  қолд ау  тау ы п   к ету ін  
тереңірек  түсінуге  көмектесті  деген  орынборлық  жопе 
оралдық олкетанушылардыц пікірін жоққа шыгарады.  Ол 
былай  деп  жазады:  «19  қыркүйекте  Орынбордап  жазган 
жалғыз  хатында  ақын  қала  туралы  эсерлерін  мүлде 
айтпаған».  Пушкиннің 2 қазанда әйеліне жазған болдиндік 
хатында да мардымды ештеңе жоқ.  «Пушкин,  - деп жазады 
ол,  -  алдыңғы  қатарға  казактардың  қонақжайлылыгын 
қояды...  Казак  қызы  Бунтовамен  кездесулерін  ол  әзіл 
ретінде  ғана  жазған,  казак  қызы  оны  тек  Пугачевтің 
Б е р д а д а   б о л ғ а н д ы ғ ы н ы ң   к у ә г е р і  р е т ін д е   ғ а н а

қызыкгырган.  алайда  ол  кыз  Пушкипге  коп  нәрсе  айта 
а л м а с а   к е р е к » .(И г р а   и  в л а с т ь //  Г ости н ы й   Д вор. 
О р е н б у р г . 1 9 9 9 ,6 ),  « Ж е р г іл ік т і  т а р и х ш ы л а р м е н »  
айтысыпда  автор  осы  «болдиндік»  хаттың  маңызды 
жерлеріп  атап  корсетуді  естен  шыгарған  секілді.  Онда 
ақып  «казактар  маған  керек  мәліметтерді  берді»  деп 
ерекш е  атап  корсетеді.
Бүл  пікірталаста  төмендегідей  маңызды  жагдайлар 
еск ер іл м еген :  көп  естіп,  көп  ж агдайга  куә  болған 
П уш киннің  соның  бәрін  қағазга  түсіруге  мүмкіндігі 
болмады.  Сондықтан Языковтың «коп жинапты» деген созі 
ақынның  Оралдан  алған эсерлерінің коптігін дэлелдейді.
Ж айы қ  казактарының  фольклоры  мен  түрмысын 
зерттей  отырып,  Пушкин  озге  халықтардың  да  рухани 
мэдениетіне,  әдет-гүрны мен  ауыз әдебиетіне  коңіл  болді.
Ақынның  Орал  қаласында  болуы  оны  шыгыстық 
м атериалдарымен  байытты.  Қала  маңында  жүрін  ол 
калмақтың  «Бүркіт нен қарга»  туралы ертегісін,  қазақтын 
эникалық  поэмасы  «Қозы  Көрнеш-Баян сүлуды»  естіген 
болуы  керек.  «Бүркіт  пен карга»  туралы ертегіні Пушкин 
«Капитан  қызы»  романында  қолданган.  Ол  Пугачевтід 
мінезін  шынайы  түрде  аша  түседі.
Қ азак  поэмасьш а  келетін  болсақ,  оның  мәтіні 
ақынның  мүрағатынан  табылып,  алғаш  рет  1937  жылы 
« В е с т н и к   п у ш к и н с к и й   к о м и с с и и »   ж и н а г ы н д а  
Л.Б.Модзалевскийдің арқасында басылган.  Жазба белгісіз 
адамныд  қолымен  үлкен  форматты  бес  бетте  жазылган.
Біз  осы  кезге  дейін  бүл  поэманы  кім  орындап,  кім 
оны  орыс  тіліне  аударып,  Пушкинге  айтып  бергенін 
білмейміз.
Бүл  жырдың  ақын  Орал  қаласынан  алып  келген 
түпнүсқасында «Кусукурпечь романы туралы елеңдердегі 
қырғыз  аңыздарының»  басы  дэстүрлі  эпос  қүрлысына 
сәйкес  келеді:  екі  дала  қазағы  бір-біріне  туыс  болуды

I ",,м «  i*»« 
•* ">
 ч
14 1«**  4 *   ГД М *  5'п > * ? * Ь  
I V * 
K r»*fcU
Пошта открыткасы. XIX ғасырдың соны
Пошта открыткасы. XIX ғасырдың соңы
62

Қазак.  СуретА.Н. Левшиннің кітабынан алынған

ойлап,  өскенде  бір-бірінің  балаларын  қосуга  бел  буады. 
Бірақ  олардың  жолдары  екі  айырылыи,  біреуі  созіне 
түрмайды да,  ал  Баян  Сүлу  басқа біреуге,  яғни  Қүл деген 
адамға  айттырылып  қояды.  Алайда  Қозы  Көрпеш  келіп, 
екі  жас  бір-бірін  шын  сүйіп  қалады.
Әрі  қарай  сараласақ,  Баянный  туы стары ,  оған 
ғашық болып жүрген жігіттер  бүл екі  жастың  арасына от
салып,  екеуін  айы ргы сы  
келеді.  Соның  ішінде  Қүл 
Қозы Керпешке  қастандық 
істеуді  ойлайды.  Б ір  күні 
Қ үл  м ен  Қ о зы   К о р п еш  
д ал ад а  к е з д е с іп   қ а л ы п , 
с а й ы с қ а   т ү с е д і.  О л а р  
садақпен  атысуды  үйғарды. 
Қүл  үшін  сотті  ш ыққан  бүл 
әрекет  Қозы  Корпешті  олім 
х а л ін е   ә к е л е д і.  С е б е б і 
жебенің  үшы  уланған  еді. 
Ғашыгының еш  жерде  жоқ 
екенін сезген Баян  оны олім 
қ а л ін д е   т а у ы п   а л а д ы . 
Қозыны  емдеуге  тырысып, 
одан  кейін  қүдайга  сыйьша 
бастайды.  Оган  бір  үлкен 
жастағы ақсақал келіп,  одап 
не тілейтінін сүрайды.  Баян 
Қ о зы н ы ң   үш  к ү н   о м ір  
сүруін  сүрап,  бүл  тілегі  қабыл  болады.  Екі  жас  үш  күн 
бойы  қуаныш  пен  бақытта омір  сүреді.  Олардың  салған 
әндерін  туыстары  естиді.  Үш  тәулік  өткен  соң  Қозы  о 
дүниеге  аттанады  да,  Баян  оны  арулап  жерлейді.  Баян 
сүлу  03  едіне  барып,  болашақ  күйеуі  Қүлмен  корісіп, 
озінің сүйіктісінен  айырылғанын және қайғысынан  арылу
Қазаң кызы. Сурет 
А.НЛевшиннің кітабынаи 
алынғаи

үшін  Қүлдың  оз  қолымен  қүдык  казуы  керектігін  сонаи 
апынгап  таза  сумен  жуынатынын  айтады.  Қүдық  дайын 
болып,  Қүл  ішіне  түсу  үшін  Баянньщ  үзын  бүрымынан 
үстайды.  Ал  Баян  болса,  шашын  қиып  жіберіп,  Қүлды 
қүдыққа  түсіріп  жібереді.  Сонсоң  топырақпен  көміп 
тастайды.  Өзі  үйге  келіп,  апаларының  қасына келіп жатып 
қалады.  Тацертец  Баянды  оз-озіне  пышақ  жүмсап  коз 
жүмган  жерінен  тауып  алады.
П оэм ам ы ң  П уш ки н  ж азбалары н ы ң  арасы наи 
табылды деген деректің  өзі,  үлы орыс  ақынынан қазақтьщ 
үлттык  поэзиясына  жақын  болғандығын  корсетеді.  Сол 
себепті  де  дала  фольклорын  зерттеудін  бастауында  үлы 
Пушкин  түр дегі  айта аламыз.
Суретші А.Я. Садомсковтың сүреті. 1989ж.
65 
^

Л.Модзалевский:  «Ақын  қағаздары  арасынан  ежелп 
қазақ  жазбаларының табылуы  Пушкинге әрбір  модениетгш 
құнды  екендігіы  корсетеді»,  -  деи  жазды.  Бүл  созді 
Ф.М.Достаевскийдің Пушкиннің «ачемдік ықыласы» туралы 
айтқан тамаша ойы растайды.
Ажал ақынға бедгілі далалық эпостың сюжетіне арнап 
қалам  тартуға  кедергі  болды.  Керісінше  жагдаііда  бүл  не 
болар  еді?  Поэма  ма?  Трагедия  ма?  Мүмкін  бүлар  «кыска 
трагедия»  деп  аталатын  шагын  шыгармалар  болар.
Бүл далалық поэманың авторы мен орыіщаушысы есімі 
сол  кезде  Батыс  Қазақстанға  кеңінен  танымал  Махамбет 
Өтемісүлы болуы мүмкін.  Бірак бүл толық далелдеуді  кажет 
ететін  жорамал.  Бірақ  созсіз  поэма  мотіні  біздің  жерімізде, 
Орал  оңірівде  жазылган.  Алавда  бүган  байланысты  озге  де 
пікірлер  бар.
Мысалы, А.И.Белый бүл поэманың қолжазбасы модени 
дамыгап  аймақта  ғана  берілуі  ықтимал  деп  түжырымдайды 
(«Простор»,  1998, №12). Дүрысында, - дейді ол, - ол Повольже, 
Қазавда берілген».  Айта кету  керек,  Орал  оңірі  бай  модени 
дәстүрлерге  ие  аймақ  екеңдігіне  алі  күиге  дейін  ешкім  де 
күмән  келтірмейді.  Ал  Пушкиннің  қазақтардыц  рухаии 
мәдениетіне деген қызыгушылығы біздің аймаққа келместеп 
бүрьш пайдаболған. Ол «Қазақ халқыныц Геродоты» атанган
А.ИЛевшиннің  еңбектерін  жақсы  білген.  Борімізге  белгілі, 
Левшин  Оралға  XIX  ғасырдыц  20-жылдарыныц  басында 
келіп, қазақ халқының этнографиясы, тарихы жонінде қүнды 
материалдар  ж инаган.  П уш кин  р ед ак то р л ы қ   еткен  
«Литературная газетада»  (1831, №111) Левшинніц «Қыргыз- 
қайсақ немесе қырғыз-қазақ ордалары туралы этнографиялық 
мағлүматтар» датты мақаласы жариялавды.
Осы  мақалаға  берілген  аннотацияда  айтылған:  «Бізде 
өз  саласы  мен  ауқыщ ьиығы  жағынан  осы  секілді  соғщай 
қызықты  кітаптар  сирек  туындап  жатады.  Бүл  -   орыс 
ғалымының  Азия  туралы  маліметтердің  жалпы  еуропалык

корына  косқан  жаца да  бай  үлесі».
Лита  кету  керек,  Белый  ақынға  далалық  поэманың 
берілуініц  оралдық  нүсқасын  мүлде  жокқа  шығармайды. 
«Мүмкін,  -  дейді  ол,  -  «Қозы  Көрпеш  пен  Баян  сүлудың» 
қолжазбасын Пушкинге Орынборда В.И.Даль берген болар».
Оныц нікірінше, Даль поэма мэтінін «зияш адамдардан» 
алган болу керек,  соның ішінде ол Дальмен қызметтес болған 
Н.Ф.Савичевті  (1820-1885)  атан  отеді.  Бірақ  бүл  болжам 
шындыққа жанасиайды, себебі Савичев ол уақытга  13 жасқа 
да  толмаган  еді.  Оның  әдебиетші  және  тарихшы  ретіндегі 
қыз.меті,  кейінірек,  50  жылдардың  аяғы  мен  60  жылдардың 
басында  басталды.  Белыйдыц  мақаласында  коптеген 
шыңцыққа жанаспайтын маліметгер айтылады. Ол Дальді неғе 
екені  белгісіз  «Владимир  Ильич»  дейді.  Мақалада  Пушкин 
д эу ір ін д егі  О рал  оң ір ін іц   тарихи-м әдени  корінісін 
бүрмалайтын  хронологиялық  ауытқулар  кон.  Мысалы: 
«(Пушкиннің  есіне  -   Н.Щ.)  атаманмен  бірлесіп  салган 
казактардыц онініц  создері  түсті:
На краю Руси обширной, вдоль  Урала берегов..». 
Бүл  онді  казактардыц  1833 жылы қыркүйекте  айтуы 
Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 39.6 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет