Серия «Уральская библиотека» н иколай щ ербанов «Оралга бардым мен-дагы»


* Үлкен Михайловская. Курени.  Открытка. XIX гасыр



жүктеу 39.6 Kb.
Pdf просмотр
бет3/9
Дата08.06.2017
өлшемі39.6 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

*
Үлкен Михайловская. Курени.  Открытка. XIX гасыр
оқиғалардың тілсіз  куогерлері  сақталған.  Пугачев  кезіпің 
рухы  сақталған  бүл  ж ердіц  атм осф ерасы ны ң  озі-ақ  
ақыш іыц  қиялына  қапат бітірсе керек.  Бүл  жер  оғап  когі 
норсені  ашып  берді:  Пугачевтің  тагдыры,  оиың  түлгасы, 
казактардың  оған  деген  козқарасы.
Михайл  Архангел  соборы  Пушкинді  боріпен  бүрын 
Пугачев  заманынан  қалган  тарихы  ескерткіш   ретіидс 
қызықтырды.  Собордыц  алгашқы  тасы  қаланган  уақьггы 
б ел гіс із.  Б асы н д а ,  ш ам асы   Х Ү ІІ  гасы р да,  Ж а й ы қ  
қалашығындағы  өзге  де  қүрылыстар  секілді  собор  да 
ағаштан  болса  керек.  1747  жылдан  бастап  ол  қайтадан 
эулие  Н и ко л ай ,  Гурий,  В ар сон и ял ар д ы ц   қүр м етіп е 
арналған  приделдерге  боліиіп,  тастаи  қаланады.  Придел
-   православ  храмыныц  ішііщегі  басты  алтарь  секілді 
шыгысқа  қарагаи  алтарь.  Ол  басты  алтарьдіц  алдыпда 
немесе  артыида  орналасады.  Придел  бір  күнде  бірнеше 
литургия  атқару  үшін қолданылады  (гіриделдердің  саиына 
байланысты),
Қоцыраухагіа  собор  корпусынан  болек,  солтүстік 
ж ақтан  салынды.  Собор  мен  қоңыраудан  басқа  мүнда 
э с к е р и   ш ы ғар  е с ік   ж ән е  қ о й м а   я ғн и   қ а р у - ж а р а қ
38

сақталатын  үлкен қойма,  сонымен  қатар тастан  қаланғап 
әскери кеңсе орналасты.  Ж айық бекінісінде  1773  жылдың 
30  желтоқсанынан  1774  жылдыц  16-шы  сэуіріне  дейін 
П угачев  қорш ауы на  төтеп  берген  үкімет  әскерініц 
горыизоны  орналасқан.
Өкініш ке  орай  собордың  сэнді  жерлері  Пушкин 
келгенге дейін  жоғалып  біткеи.  Мысалы:  откеп  ғасырдыц 
6 0 -ш ы   ж ы лдарды ң  басы нда  альтарда  іл у л і  түрған 
паникадило жоғалған.  Оны сыпған дейді  білушілер...  Бүл 
дүние  1662  жылы  неміс  ш еберінің  қолынан  ш ыққан 
көркемонер  туындысы  еді.
М ихаил-А рхангельск  соборы  Ж айы қ  казактары 
үшін коздіц  ағы  мен  қарасындай  қүнды  еді:  казактардың 
барлық  мейрам,  шерулері  соның  алдында  отетін.  1833 
жылы  собордың  қасында  пугачевшілер  талқандагаи  тас 
қоңыраухананыц орнына ағаш  қоцыраухапа түрғызылган 
болаты н.  О ның  қалдықтарын  П уш кин  коріп  үлгіруі 
ықтимал.  Жағщ  тас  қоңыраухапа  1861  жылы  салынды.
Курениде  Пушкинге  бірі  агаш,  бірі  тас  екі  үйді 
корсетеді.  Олардың  бірі  Пугачевтыц  қызына  үйленгеп
Устинья Кузнецованың үйі.  Фотосурет. XIX ғасыр
39

казак  П .К узнецовты ц  ал,  екінш ісі  Пугачев  тоқтаган 
М .Толкачевтың  үйі  болатын.  Бүл  үй  30-шы  жылдары 
бүзылыгі  қалды.  30-шы  жылдары  озге  де  багалы  тарихи 
ескерткіш   -   П угачевтің  У стиньямен  пекеге  отырган 
Петрогіавл  ш ір кеуі  де  уақы т  тезін е  ш ыдамаган  еді. 
П уш кин  казак  ханш асы   туралы   Бердте  ж үргенде-ак 
Бунтовадан  естіген  болатын:  «Ол  Устиньяға  зорлықпен 
үйленді,  Устиньяны  әке-ш еш есі  бергісі  келмеп  еді,  ол 
жай  ғана  қарапайым  казакты ң  қызы,  еш қандай  ханша 
емес,  қалайш а  ол  патш а  ағзамға  күйеуге  шыгады?». 
Сонсоң  ақын  бүл  деректіц  кейбір  жерін  өзгертіп,  кей 
жерін толыктырыгі,  «Пугачев тарихының»  негізғі мәтініне 
енгізген  болатын.  М ысалы,  «зорлықпен  үйленді»  деген 
тіркес  түсіп  қалған.
М.Т.  Толкачевтіңүйі( «Пугачев 
о т ы р ы п ,  т а р и х и
сарайы») В.Г. Короленконың суреті. 
баянньщ  маҢызды 
1900ж. 
_.
дәлдікке  үрынбайды.  Бүл  жерде  Пуш кин,  ец  алдымен, 
романист ретінде танылып түр:  Пугачев жас казак  қызын 
керігі қалды да,  ғашық болды.  Сонсоң қүда түсе бастады,- 
дейді.  А қынның  бүл  қорытындысы  ол  келіп  кеткеннен 
соң  25  жыл  еткенде  Ж елезнов  жазып  алған  казактар
Ж ай ы қ т ағы
қарапайы м   казак 
қызынын  кызыкты 
д а 
қ а й ғ ы л ы  
т а г д ы р ы  
а қ ы н  
ж ү р е г іп  
ш ы н  
т о л г а н т қ а п   е д і. 
П уш кин  П угачев 
пен  У сти н ья п ы ц  
а  р  а  с  ы  н  д  а  г  ы 
қ а р ы м - қ а т ы н а с  
т у р а л ы  
а й т а
бір  қыры  -   қатац
40

арасындағы  ацызбеи  сэйкес  келеді.  Халық  аңыздарының 
бірінде  Пугачев пен Устиньяның алгаш танысуын шынайы 
түргыдан  суреттеген  түстары  бар:  «Сидит  это  он,  Петр 
Федорович,  под  окном  и  смотрит  на  улицу,  а  Устинья 
П етровна  на  ту  пору  бежит  через  улицу,  в  одной 
фуф аечке,  да  в  кисейной  рубашечке,  рукава  засучены 
по  локти,  а  руки  в  красной  краске.  Она...  занималась 
рукодельем,  шерсть  красила,  да  кушачки  ткала,  такая 
мастерица  была.
Увидал  ее  Петр  Федорович,  -  а  она  была  красоты 
неописанной,  -  увидал  ее  и  влюбился;  спрашивает  своих 
сенаторов:
-  Чья  это девица?
-  Дочь  казака  Кузнецова!  -   говорят  сенаторы.
-  Сию  же  минуту,  -  говорит,  -  ведите  меня  в  дом  к 
казаку  Кузнецову.
И  пошли  в  дом  к  Кузнецовым.  Посмотрел  Петр 
Федорорвич  на  Устинью  Петровну  пристально,  а  она 
выш ла  к  нему  обряжена  как  следует,  в  азарбатном 
сар а ф а н е,  в  ж ем чуж ной  поднизке,  с  м онистам и  и 
жемчугами  на  шее,  в  черевичках,  золотом  расшитых, 
как  следует  девице  хорошего  отца-матери.
П о см о тр ел   на  нее  Петр  Ф едорович,  и  пущ е 
прежнего  полюбилась  она  ему,  -  больно  красотой  взяла. 
Хочу,  -  говорит,  -  на  ней  жениться»  (И.И.Железнов. 
Уральцы.  Очерки  быта  уральских  казаков.  Спб,  1910. 
Т.III.  с. 153).  Ақынның  Кузнецовтыц  үйін  барып  корген 
кезінде  мүндай  әцгімелерді  естуі  эбден  мүмкін.
П уш киннің  «оған  күда түсе  бастады»  деуі де  назар 
аударарлық жайт.  Соган қарағанда,  казактардың дәстүрлі 
отау  тігу  салттарының  бәрі  де  оз  ретімеп  орындалган 
секідді.  Бүл деректі Железновтыц  1858  жылгы жазбалары 
да  растай  түседі.  «Оралдан  ш ^гарда,  -  деп  жазады  ол,  - 
мен  казак  Ведерниковтың  үйіне  т.үстім.  Оныц  үйінде

тоқсан  екіге  келіп  отырган  кейуана  бар.  Бүл  кейуапа 
п у г а ч е в щ и н а   к е з ін д е г і  а л а с а п ы р а н   у ак ьітты   күні 
кеш егідей  есінде  ан ы қ  сақтаған.  Сол  кездіц  озінде 
бойжеткен  ж асқа  келген  ол  озі  айтқандай  арынды  да 
ақылды  Пугачевті  жиі  корген,  оның  қалындыгы  Устинья 
Кузнецованын  үйіндегі  кеш терге  де  қатысып  жүрген. 
Осындай кештердің  бірінде  ол  сол  кезең дәстүрі  бойынша 
Пугачевтіц  қалыңдық  пен  оныц  қүрбы ларына  айтқан 
ертегісін  естіген  екен...»  («Яицкая  воля»,  Орал,  1918. 
№98).
Шын мәнінде үйлену туралы сүрақтың шешуі қиын 
еді,  себебі  Пугачев  әзін  Петр  III  деп  жариялаған  соц,  ол 
патшайым  Екатерина  ІІ-нің күйеуі  боп саналатын.  Олай 
болса,  әйелі  тірі  кезде  оған  өзге  әйелмен  некелесуге 
болмайтын  еді.  Б ірақ  бүл  кедергі  де  ақыры  артта  қапды. 
Пугачев  Екатеринами  озіне сатқындық жасаған  әйел дегі, 
ал  озін  Екатеринадан  озіне  тиесілі  тақты  кейін  тартып 
алуш ы м ы н   деп  ж а р и я л а д ы ,  ал  о н ы ң   із б а с а р л а р ы  
түрғындар  арасында  Екатерина  туралы  ец  бір  жагымсыз 
пікір  қалыптастыруға  жанын  салып  бақты.  Пугачев  пен 
Ж айық  казак  қызының  некелесуіне  көтеріліс  косемініц 
айналасының да ықпалы  аз  болмаганға үқсайды.  Олардың 
ойы н ш а,  бүл  неке  Ж а й ы қ   к азак т а р ы   мен  П угачев 
арасындағы  досты қ  қары м-қаты насты   одан  орі  бекіте 
түсгіек.  К о т е р іл іс ш і  к а з а к т а р   үш ін  х ан ш ай ы м н ы ң  
казактар  арсынан  ш ыққаны -  мақтанышты  жайт еді.  Сол 
себепті  «патшаны»  үйлендіру  бастамасын да,  Пугачевтің 
көрсетуінш е,  солар  котерген:  «маған  Ж айы қ  казактары 
келді,  бәрі  де  копті  корген  қариялар,  олардың  ішінде 
Никита Каргин, Ерафеев,  үш  ағайынды Толкачевтер  және 
озгелері  бар,  барлығы  есімде  жоқ.  Келді  де  соз  бастады: 
«Үйленуге қалай қарайсыз,  үлы мәртебелім?».  Бүған мен 
жауап  қаттым:  Егерде  мен  мүнда  жүріп  үйленсем,  Ресей 
менің  патша  екендігіме  сенбейді.  Б ір ақ   казактар  маған

былай  деп  уэж  айтты:  «Дацқты  Ж айық  казактары  -   біз 
сенгенде,  күллі  Ресей де сенеді».  Осьщан  кейіи  мен оларга 
қалыңдык  іздеуге  бүйрық  бердім...».
А л  « зү л ы м н ы ң   ж ақ ь ш   а й н а л а с ы н ы ң »   б ір і 
М .П .Толкачев  бүл  оқиғаны  озгешелеу 
г ы і і
 
корсетеді: 
«Пугачевке  үйлепу  туралы  ой  келгенде,  ол  қарияларды 
жинап  алып,  ақылдасты.  Бірақ қариялар  алғашында оған 
ыцғай  бермеді.  Олар  Пугачевке  алдымен  оз  хандығыңды 
бүтіндеп  ал,  -   деп  ақыл  айтты.  Алайда  ол  қаримларга 
ашуланыгі,  олардыц сөзін тыцдамайтынын  айтты.
Ал  қариялар  Пугачевтің  осының  аз-ак  алдыада 
Ж айы қ қалашыгынан  үш қызды экетіп,  солармеи  бір  үйде 
т ү р ғ а н д ы ғ ы н  
айты гі, 
к е л е ш е к т е  
м ү н д ай  
іс ті 
кайталамағанын  талаи  етті.  Бірақ  Пугачевтіц  мүндай  іске 
бәрібір  мойын  бүратындығын  корген  соң  оган  үйлепуге 
рүқсат береді.  Сонсоң  Пугачев Толкачев нен  Почиталинді 
қүда түсуге жібереді.  Олар казак Петр  Кузнецовтьщ  үйіпе 
тіке  тартты,  себебі  олар  Кузпецовтыц  Устинья  атты 
тәрбиелі де толімді қызы  барыи,  ол туралы  Пугачевтіц де 
естігенін  білетін  еді...».
У сти н ьян ы ц   озі  П угачевпен  болған  алгаш қы  
кездесуі  туралы  былай  дейді:  «Пугачев  есіктен  кіріп, 
сокіге  отырды  да  қальщдықты  корсетуді  отінді.  Қыз 
жецгесі қыздың  қолынан алып,  Пугачевтің алдына апарды. 
Ал  ол:  «Өте  жақсы,  -  дей  келігі,  -  патшайым  болуыдмен 
қүттықтаймын!»,  - деді.  Сонсоң Устиньяға күміс тенгелер 
үстатады,  қанш а  екені  есінде  жоқ,  шамасы  30  рубльдей 
болса керек.  Пугачев Устиньяға тецгелерді  үсгатып түрып, 
сүйді».
Пугачевтің Устиньяға үйленуініц біз үшін түрмыстық 
қана емес,  қоғамдық-саяси мәні де бар.  Бүл  неке -  Ж айық 
казактары  мен  «император  Петр  111»  арасындағы  белгілі 
бір  келісім іспеттес еді.  Пугачевтің  Устииьяга  үйленуіпіп 
басты  себебі  -  Устиньяның  сымбаттылығы  мен  айрықша

әсемдігі  болатын.
У сти н ь я н ы ц   а т а -а н а с ы   ту р ал ы   д ер ек   оте  аз. 
Кузнецовтардыц  әкелері де,  өзге туыстары да  Пугачевтің 
жакын  адамдарына  айналмаган,  сол  себенті  қүжагтарда 
олар  туралы  нақты  айтылмайды.  Анасы  туралы  дерек 
тігіті  ж оқ  деуге  болады.  Ш амасы  ол  котеріліске  дейін 
кайтыс  болып  кетсе  керек.  Х алы қ  ацызыныц  айтуы 
бойы нш а,  У стинья  П угачевқа  оз  еркім ен  түрм ы сқа 
ш ы қ қ а н .  Б үл  х ал ы қ   аң ы зд а р ы м ен   де,  к а л а   берді 
Пугачевтіц  озінің  сөздері  арқылы  да  дәлелденеді:  «Мен 
үйленбестен бүрын  Кузнецовқа Толкачевті жіберігі  кызын
оз  еркімен  береді  ме,  бермесе  зорлықгіен  алмаймын  дегі 
басын  ашып  айтқан  болатынмын».  Той  1774  жылы  1 
ақпанда  болған.  М ихаил  Толкачевтіц  сөздерінен  Пугачев 
пен  Устиньяның  некесін  қиған  діндар  да  белгілі  болып 
оты р.  Ол  с в я щ е н н и к   С ер гей   М и х а й л о в   б о л ат ы н . 
Ііуш киннің  «поптардың»  «ектение»  кезінде  «патшайым 
Устинья  Петровнаны»  атаудан  бас  тартқандығы  туралы 
дерегі  б ү л ік ш іл ер д ің   берген  м әлім еттерім ен   сойкес 
келмейді.  Пугачев атамандарының бірі  Никита  Каргиппіц 
иесірі  (хатшысы)  Петр  Андреевич  Ж иветиннің  айтуынша, 
неке қию салтанатына  «Петр мен  Павел  шіркеуіпе барлық 
ш ір к еу л ер д ен   д ін б а сы л ар   ш ақ ы р ы л д ы ...  Н ек е  қию  
аяқталғаіг  соц  жас  жүбайлар  сүйісіп,  ал  свящ енниктер 
мен  осындағы  барлы қ  жүрт  оларга  қүтты қтаулары н 
жаудыра бастады,  жүбайлар бар  халыққа  сүюге  қолдарын 
үсынды,  Пугачев өз некесін қиганы үшін соборга 20 рубль 
берді:  одан  маған  да  50  тиып  тиді,  сонсоң  свящ енник 
пен  бар  ш ір к еу   қ ы зм е т к е р л е р і  Т о л к а ч е в т ің   ү й ін е 
жүбайларға  бас  ию  үшін  беттеді,  онда  барған  сон  да 
ж үбайларға  қү тты қтау лар   ж ауды ры лы п,  д ін дарларға 
шарап  берілді.  Бәрі  Пугачев пен оныц  жүбайы Устиньяны 
патшайым деп  атап,  солардың денсаулықтары  үшін  ішті. 
С о д ан   к е й ін г і  к е л е с і  к ү н і  П у г а ч е в   ш ір к е у л е р г е

ектениялар  кезінде  Устиньяны  ізгі  императрица деп  атап 
оту  т у р а л ы   ф о р м а л а р   т а р а т т ы ...»   (Ц ен т р ал ь н ы й  
государственный  архив  древних  актов.  Ф.6.  Ед.хр.467. 
4.13).
Тойдан соң  бекіністің  астын  қазу туралы бұйрығын 
берін,  Пугачев  Орынборға  аттанды.  Осыдан  соң  тағдыр 
оныц  маңдайына  Ж айық  қалашығына  келіп,  Устиньяны 
көруді  тек  екі  рет  қана  жазыпты.
Пушкин  «Пугачев  Устиньяға  әр  апта  сайын  барыи 
тұрды »,  -  деп  жазады.  Бүл  деректерді  ол,  шамасы, 
көтерілістің  көнекөз куәгерлерінің  ауызша әңгімелерінен 
алса  керек.
«Патшайым» сарайында коретілісшілер қазнасының 
үлкен  бөлігі  болған дегі  пайымдауға  болады.  Устиньядан 
алынған  мәліметтерде:  «Пугачев  оган  бар  байлығыпыц 
түгелге дерлігін,  ягни  екі мың күміс  рубль,  көнтеген күміс 
ыдыс  қалдырған.  Жеті  сандық койлек гіен  озге де заттарға 
толы  болды»,  -  делінеді.
Т е р г е у   к е з ін д е   У сти н ь я   ж е т і  с а н д ы қ т а   не 
болғандығын  тәтпіштеп  көрсеткен.  Сонымен  қатар  ол 
Пугачевтен  алған оте қүнды заттар туралы айтқан.  Бүлар, 
шамасы,  Пугачевтің  сыйлықтары  болса  керек:  ...  түрлі 
тастармен  әбзелденген  белдік...  ол  кеп  ақш а  түрады. 
Інжумен  орнектелген  бас  киім,  алтьш  балдақтар...».
Оралда  Пугачевтіғ*  М ихаил  Толкачевтің  үйінің 
(« п а т ш а   с ар а й ы » )  қ аб ы р ға сы п а  қ азы н а   ж асы ры п 
кеткендігі  туралы  аңыздың  әлі  күнге  дейін  омір  сүруі 
кездейсоқ  емес;  котерілістен  соң  бүл  үйді  бір  ауқатты 
адам  сатып  алып,  әр кірпішіне дейін  бүзып  корген,  бірақ 
одан  еш қандай  қазына  табылмады.
У стинья  П етровнаны ң  «отбасы лы қ  омірі»  мен 
«патшайымдығы»  үш-ақ  айға созылды.  Татищев  бекінісі 
маңында  бүлікшілерді  басқан  соң,  үкімет  оскерлері  когі 
кеш ікпей  Ж айы қ  қалашығын да  алды.

Казактар  патшайымыпыц  бүдаи  кейіш і  тагдыры 
қайғылы...
«Бүлік  көсемдері,  -  деп  жазады  П ушкин,  -  Каргин, 
Толкачев  пен  Г орш ковтар,  П угачевгіц  зацсы з  ойелі 
У стинья  П ет р о в н а   -   б эрі  к а р а у ы л м е н   О р ы н б о р і  а 
аттандырылды».
С енатты ң  үкім ім ен  Устинья  П етербургтен  145 
шақырымдай  қаш ықтықтағы  Кексгольм  бекінісіне  жер 
аударылды.  Пугачевтің  бірінші  ойелі  Софья  да  екі  қызы, 
б ір  үлы м ен  со н д а  ж іб е р іл д і.  Б е й ш а р а   о й ел д ер д іц  
бастары нан  откерген  бар  азабы  мен  қасір етін   козге 
елестету  мүмкін  емес  -   б екін істің   күңгірт  те  суы к 
қабырғаларының  астындағы  ондаған  жылдар!  Ақын  И.И. 
Дмитриевтің  аузынан  Пушкин  жазып  алған  аңызда  патша 
генералдарының  бірі  Павел  Потемкиннің  «императрица 
Устиньяны» кәнизәк ретіғще үстағаны туралы деректер бар.
Ақынның  үш кыр  қалам ы ны ң  аркасы нда  басым 
болігі  казак  аңыздарыиап  алыпган деректерден  «Пугачев 
т а р и х ы н д а »   О р ал   К у р е н ь д е р ін е н   ш ы ғы п ,  тагд ы р  
жазуымен  патшайым  дәрежесіне  дейін  ш ары қгап,  кейін
Жайыц калашығы.  Сурет П.И. Рычковтың «Орынбор 
коммиссиясының пайда болуы мен оның жай-күйі туралы 
мэліметтер  атты еңбегінің түпнүсцасынан алынған
46

күц-коиизоктіц  күйін  кешіп,  суық солтүстіктегі  бекіністіц 
қарацгы  зьшдандарына  қамалған  жас  казак  қызының 
қайгылы  бейнесі  туындады.
Қарапайым  казак  Пугачевтің  ірі  тарихи  түлгаға 
айпалуының  себебіи  білмек  болған  Пушкиғі  Пугачевті 
өсіріп  шығарған орта -  Жайық оскерінің тарихына үңілуді 
жон  корді.  Сол  себепті  Ж айықтың  есте  жоқ  ертедегі 
д ә у ір ін   к ө р се т у   үш ін  «П угачев  тарихы »  м әтін іне 
Ж айы қты ң  алғашқы  түрғығщары  туралы,  әрбір  казак 
«еркін  дауысқа»  ие  бола  алатын  «жиьшдар»  туралы 
ацыздар  мен  Ж айықтағы  балықшылардыц  түрлі  одіс- 
тәсілдері  туралы деректерді  енгізуді  жен деп  шешті.
Алайда бүл  мәліметтер  Пушкинге Ж айыққа бармас 
бүрын  П .И .Рычков  пен  А.И.Левшин  секілді  зертеушілер 
ш ығарм алары пан  таныс,  белгілі  болатын.  С ондай-ак 
«Пугачев тарихының»  басым  боліғі  жазылып та қойылган 
болатын,  1833  жылгы  мамырдың  озінде-ақ  бүл  еңбектіц 
ал гаш қ ы   редакц иясы   аяқталған  еді.  Н .В .Гогольдің 
айтуынш а  (М .П .Погодинге  8  мамырда  жазылган  хат), 
«П уш кин  «Пугачев тарихын»  бітіруге  таян  қалды».  Жаз 
боны  Пушкин қолжазбамен  жүмыс істеді:  озгертті,  ондеді, 
ж аңа деректермен,  қүжаттармен  толықтырды.  Бірақ  бүл 
материалдарға  «еш  бояусыз,  табиғи  шындық»  жетпей 
түргандай  корінетін.  Оны  Пушкин  Ж айы к  бойынан 
есгіген  ауызша  әңгімелерден,  аныздар  мен  олеңдердеп 
тапқан  еді.
«Мен  езім  сипаттаған  дәуірдің  басты  оқиғалары 
орын алған жерлерде болдым, - ден жазады ақын,  - жансыз 
да тілсіз қүжаттарды тірі конекоз куәгерлердің создерімен 
салы сты рды м ,  ал  кари ялар  есінде  қалған  ш еж ірені 
тарихпен жаңғырттым».
Тек Болдиноға,  кейін  Петербургке оралғаннан  соц 
ғана Пушкин тарихи  зерттеуіне елеулі  өзгерістер енгізді. 
З е р т т е у   м әтін іне  ақы нны н  ж ергілікті  аңыздар  мен

оқиғалар  орнынан  алған  әсерлерінен  туындаған  кызықты 
детальдар  енгізілген  болатын.  Пушкин  озі  найдаланып 
жүрген деректердің бүрыстыгы мен дүрыстыгын  айкындап 
алуды  өзінің  міндеті  дегі  санады.  Мысалы,  «Рычковтан 
жазып  алған»  Ж айы қ  казактарының  түгі  анасы  Гугниха 
туралы  «мысал  аңызды»  қайталан  айта  келіп,  Пушкин 
былай  дейді:  «Әлі  күнге  дейін  Ж айы к  оңірінің  зиялы  да 
қонақж ай  түрғындары  өз  тойларында  Гугниха  әжейдің 
денсаулығы  үшін  бокал  кетереді».  «Әлі  күнге»  деген  сөз 
тіркесін қолдана отырып,  Пушкин бүл  «коркем  ацыздың» 
казактардыц  ш ежіресінде  ғана  қалыгі  қойм ай,  қазіргі 
таңдагы   Ж а й ы қ   ж аға л а у ы н д а  к ү н і  бүгінде  де  к ен  
тарағанын  атап  отеді.
Халық  әфсаналары  ақынның  ойынша  «аса  қүнды». 
Ауызша  аңыздарға  берілген  ақын  түсіндірмелері  қысқа да 
нүсқа,  бірақ сонымен қатар олар коп жайттан хабар береді. 
Кей  жағдайда  ақын  аңыздарға  тарихи  дерек  козі  ретіиде 
қарайды.  Броневскиймен  айтысында ол  былай деп  жазады:
« К азак тар д ы ң   Ж ай ы к  
бойы нда  пайда  болуы  
м ен  
о л а р д ы ц  
о зен  
жагалауыиа  қоныс  тебуі 
а р а с ы н д а  
ү л к е н
айырмашылық бар. Орыс 
ж ы л н а м  а л а р ы  н д а 
казактар туралы тек  XYl 
ғасы рдан  бастап   қ ап а 
а й т ы л а д ы , 
а л а й д а  
аңы здар  тар и х тан   тыс 
қ а л ғ а н   д е р е к т і  б із г е  
ж е т к із е д і. 
Б із д ің  
ж ы лнам ам ы з  татар л ар  
туралы   X III  ғасы рдан 
П.И. Рычков,СуретшіН.Брезе. 
б а с т а п  
а й т қ а н , 
ал 
Гравюра 1776ж.

татарлар  оган  дейін  де  өмір  сүрген.  Левшин  мырза 
к а з а к т а р д ы ң   Ж а й ы қ   бойы нда  ХҮІ  ғасы рдан  бері 
қоны станганы н  бүлжытпастай  етігі  дәлелдеді.  Мысал 
кейіпкеріне айналған Гугниханьщ емір сүрген дәуірі де осы 
уақытқа сойкес келеді. Рычковтыц сөздеріп жоққа шығарған 
Левшин мырза:  «Ол (Гугниха) 
өзіііің
 дүпиеғе келгенге дейінгі 
жүз  жылдай  бүрын  болған  жайттарды  қалайша  есінде 
сақтаған?»,  -  деп  сүрақ  қояды.  Оған  берер  жауабым: 
Императрица  Анна  Иоановна  дәуіріңдегі  оқиғаларды  біз 
қалай  аңыздар  арқылы  сақтап  қалдық -  тап  солай.
П уш кин  өзінің  тарихи  баянын  этпографиялы қ 
мәліметтермен,  казактардың өмірі мен  түрмысында басты, 
о м ір л ік   м аңы зы   бар  м атериалды қ  қүнды лы қтарды  
сигіаттаумен  ернектеген.
А.И.Левшинніц  «Историческое  и  статистическое 
обозрение  уральских  казаков»  (СГ1Б,  1823)  ецбегіпіц 
негізінде  Пушкин  Оралдағы  балық  аулау  корінісін,  ягни 
уч угты ц   қүры лы сы н  суреттейді.  Ж ыл  сайын  Орал 
қаласында  коктемгі  су  тасқынынан  кейін  ірі  ағашпен 
балық  үстап,  әрі  қарай  жібермейтін  учуг  деп  агалатын 
қүрал  падаланылған.  Учуг  аса  тиімді  қүрал  болса  керек. 
Оны  оралды қтар  қалаға  келген  қүрметті  қонактарға 
м актаны ш пен  корсететін  болған.  Оны  Пуш кинге  де 
көрсетіп,  жаца  уылдырық  үсынып,  қүрметтеғен.  Бүл 
туралы  ақынның  эйеліне  жазган  хатьшан  белгілі.
О с ы н д а й   қ о н а қ ж а й л ы қ   т у р а л ы   д е р е к т е р д і
В.А.Ж уковскийдің  1837 жылдың маусымында Оралда тақ 
мүрагері,  болаш ақ  Александр  II  -н ің   жолсерігі  ретінде 
б о л г а н д ы ғ ы   ж а й ы н д а   қ а л д ы р ғ а н   ж а з б а л а р ы н а н  
кездестіреміз.  Қ онаққа уылдырық  үсыну дэстүрін  Оралда 
болған  жазушы  С .В .Максимов  «Плавня»  атты  очеркінде 
Қызықты суреттейді.  (Исторический  вестник СПБ,  1883, 
кн.  ҮІ)  Ол  Пушкин  келген  уақыттан  бері  коп  озгеріске 
үшырамай, толықтай дерлік сақталган осы рәсімнің кейбір

жекелеген  ерекш еліктерін  суреттейді.  М аксимов  бұл 
дәстүрді бүге-шігесіне дейін тізбектей  суреттеп,  бүл  конак 
сыйлау  рәсімін  «презепт»  немесе  казактарш а  «кус»  деп 
атайды.  Ол өздеріне бас  июге  келген  карттардыц ец үлкен, 
тірі,  уылдырыгы  коп  бекіре  алыи  келгеиін  жазады.  Сол 
балықты  қарттардың  біріиід  коз  ілеспсс  жылдамдықпен 
тазартқанын тандана баяіщап, одаіі істелгеп астың тандайынан 
алі де дәмі кетпейтіндігін  ризашылықпен еске алады.
О р а л д а   к а з а к т а р д ы ң   А .С .П у ш к и н д і  Ж а й ы к  
жағасыіща  уылдырық  беріп  қүрметтегені  туралы  халық 
аузындағы  аңыз  бар.  Александр  Сергеевич  Петербургтегі 
дэстүр-рәсімге сай уылдырықты пышагының үшымен  алыгі, 
нан  бетіне  жағыгі  түрса  керек.  Мүны  коріп  отырган  карт 
казак  оған:  «Ляксандра  Сиргеичь,  ну  ш то  уж  ты  ее 
ножичком да  на  кончик...  да  ты  ее  ложкой!  У  нас  ентыва 
гавна  полным  полно!»,  -  деген  екен.
Ө зінің  О рал  сагіары  кезінде  П уш кин  котеріліс 
фольклорына, осіресе оның көтерілістің алғашқы кезеңі мен 
1772  жылғы  Ж айық казактарының  толқулары  мен  бүлігіне 
байланысты жақтарына аса назар аударган.  Оны  Пугачевтіц 
Орал  оқиғаларына  дейінгі  омірі  көп  толқытты.  «Пугачев 
тарихының»  екінші  тарауына  берген  түсіңцімесінде  акын 
«Пугачев  Ш елудяковтың  хуторында  шеп  ш апқап»  ден 
жазады.  Ш елудяков  П угачевгің  көтерілісті  белсенді 
дайыңцаушыларының бірі, оның сенімді серігі еді. Оныц есімі 
Пушкин жазбаларыіща бірнеше рет кездеседі.  Н.Н.Баптыш- 
К ам ен ск и й д ен   ж азы н  алган  ақы н  м атериалдары нда 
Шелудяков  туралы  ауқымды  мапімет  бар:  «Отставкадагы 
к азак   Д анила  Ш елуд яков  оз  хуторлары нда  қ аш к ы н  
қарақшыларды  паналатқан.  Пугачев  оның  ауылыщ а  шоп 
шапқан. Пугачев оны әкем дегі атап, онсыз ешқандай шешім 
қабылдамаган».  Орынборды  қорш ау  кезінде  Ш елудяков 
түтқынға  түсіп  қалады.  Пугачевтің  оны  қүтқарам  деген 
әрекеттерінің  бірінен  де  еш  нэтиже  шықпайды.  «Ол,  -  деп

жазады  Пушкин,  -  азаптау  кезінде  асқан  шыдамдылық 
корсеткен,  солардың  кесірінен  де  өмірден  өтті».  Пушкин 
осы ндай  жандардың  тағы  бірі  туралы  да  сөз  етеді: 
«Вас.Плотников.  Пугачев)  у  него работником».  Пугачевтін 
басты  комекшілерімен  бірге  ол  да  Балтық  жагалауына 
каторгага  айдалып,  сонда дүниеден  откен.
Ш елудяков  та,  Плотников  та  Пугачевтің  сеніміне 
кірген алғашқы адамдар еді.  Олар туралы маліметті Пушкин 
халық  аузындагы  деректерден  алған.  Бұл  деректерді  ақын 
Оралда  олардыц  жақын-жуық  адамдарынан  жазып  алған, 
себебі  Оралдағы  мұрағатқа  Пушкин  бармаған  болатын.
« П а т ш а »   П угач евтіғі  Ж ай ы қ   б о й ы н а  алғаш  
қоныстануы  туралы  казактардың  ауызша  баяндарының 
Пушкин  жазып  алған көшірмелері  қысқа да  нусқа.
1858  жылы  70  жастағы  казак  кариясы  Толкачевтап 
Железновтьщ жазып алган бұл эпизодтың толық нұсқасында 
казактар  арасывдағы  «патшаньщ»  емірі  туралы  және  оны 
қалай танығаны туралы  айтылады.  Алашында патша озінің 
кім екенін жасырып жүріп, казактарға жұмысқа жалданады. 
Казактар  ол  туралы  кездейсок  біледі.  Алғашығща  патша 
озіпің  асыл  үқымнан  екевдігін  «севрюгтарда»  (севрюждік 
балық аулаушылық) аспаз болып жүмыс жасагі журген кезде 
білдіріп  қояды:  қазапға  кептірілген  наіщы  сала  отырын 
«патша  нан  жейді» деп  отырады.  Казактар  бүл сөзерді  әзіл 
ретінде  қабылдан,  олардың  мағынасына  когі  үңілмейді. 
Севрю гтардан  ш ы ққан  сон,  патша  басқа  бір  казакка 
ж үмысқа  жалданады.  Үй  иелері  жүмысшының  Павел 
Петровичке  сыйунып  дүға  оқыгі  жатқанын  естиді  де,  «сол 
кезде  гана  оның  севрюгтарда  айтатын  «натша  нан  жейді» 
деген создерінің мағынасын түсінеді. Бәрін түсінген казактар 
оныц  соцынан  қалмай,  осьщан  кейін  Петр  Федоровичтің  « 
патша агзамдық»  өмірі басталған».
Ж елезновтың  котеріліс  кезінде  18  жаста  болган 
М .М .Бакировтан  жазып  алған  басқа  бір  аңызывда  «үйсіз-

күйсіз  каңғы ры п  жүрген»  патш аны ц  түрагы   болган 
шаңырақтың иесі Данила  Шелудяковтыц есімі  аталады.
Данила  Ш елудяков  Пугачевтың  тарихында  басты 
рөлдердің  бірін  атқарған  адам.  «Пугачев  тарихыныц» 
негізгі мәтінінде Пушкин  былай дейді:  «Пугачев озі  кезііще 
жүмысқа жалданган казак Данила Ш елудяковтын ауыпыиа 
келді.  Сол  үйде  бірталай  жиын  откізіледі.  Алгашында 
Түркияга  кашу  туралы  айтыс  болды:  бүл  барлык  наразы 
казактарға тән  әрі таныс  ой  болатын.  Оны  бір  замандарда 
Анна  Иоановнаның  үкіметі  кезінде  Игнатий  Некрасов 
жүзеге  асырып  еді.  Түркия  аскан  ол  өз  соңынан  коптеген 
донды қ  казактарды   іл естіріп   әкетті.  Б ір а к  
Ж ай ы к  
казактары  өздерінің  атамекені  болган  жағалауды  тастап 
кеткісі келмеді,  ешқайда қашпай,  жана көтеріліс  бастауды 
үйғарды.  Ж алған  атақ  (самозванство)  оларға  сенімді 
серіпгіе  іспеттес  еді.  Бүл  максат  үшін  жергілікті  емес, 
шеттен  келген,  копке  белгісіз  әрі  жүректі  адам  қажет 
болды.  Таңдау  Пугачевке  түсті.  Оны  кондіру  үшін  коп 
амал-айла кажет емес  еді.  Содан  кейін  ғана олар оздеріне 
жақын  сыбайластар  іздей  бастады».
А қы н н ы ң   озім ен  бірге  О р ал ға  алы н  б арган  
қолж азба  кітапш асы нда  қары ндаш пен  ж азы лган  «Из 
Гурьева-городка»  өлеңінің  көш ірм есі  сақталган:
И з Гурьева-городка 
Протекла  кровью   река.
И з  крепости  и з  Зерной 
На  подм огу  Рассыпной 
Выслан  капитан  Сурин 
Со  командою  одни.
Он нечайно  в   крепость  въехал, 
Н ачальников перевеш ал, 
Ат аманов-до  пяти 
Рядовых-сот до шести.
Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 39.6 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет