Серия «Уральская библиотека» н иколай щ ербанов «Оралга бардым мен-дагы»


КісендеушіПугачев. Белгісіз суретші. Майлы бояу



жүктеу 39.6 Kb.
Pdf просмотр
бет2/9
Дата08.06.2017
өлшемі39.6 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9
КісендеушіПугачев. Белгісіз суретші. Майлы бояу. 
XVIII ғасырдың соңы
ол  осы  еңірге  келіп,  не  турлі  ацыз-эфсана,  ерлік  ондері, 
қайғы   мен  жігерге  толы  олецдердеп  түрагы н  халық 
шығармашылыгы  мен  тарихыпа  тікелей  куо  болі ап  еді.
Пушкшщі Жайық казактарыпа алып  келген  себептіц 
бірі  -   1773-1775  жылдардагы  бүлік  ж айы нда  жэпе

Пугачевтің өзі туралы қалыптасқан  «халық гіікірін»  білуге 
деген  ұмтылыс еді.  Пугачев тақырыбымен жүмыс  ақыипыц 
ш ығармаш ылық  үрдісіне  мүлде  жацаш а  бір  леи  қосты. 
Ол  енді өзінің  «Борис  Годуновым»  жазғаныидай  жай  гана 
баспа  материалдарымен  гана  ш ектеліп  қоймады.  Ұлан- 
ғайыр  аймақты  қамтыған  тарихи  оқиғаларды  зерттеу 
б а р ы с ы н д а   м ү р а г а т   қ о л ж а з б а л а р ы н а   д а  с ү ң г ід і, 
көтер іл іске  қаты сы   бар  ж ерлерді  тікелей  озі  барып 
а р а л а д ы ,  с о л   д ә у ір д ің   қ а р т а й ғ а н   к у ә г е р л е р ім е н  
с ү х б а т т а с т ы .  О с ы н ы ң   б ә р і  П у ш к и н г е   со л   д о у ір  
эдебиетінде  қалы п тасқан  П угачев  бейнесін  бүрмалап 
көрсету  сарынының  ықпалын  жеңіп  шығуға  көмектесті.
Әдебиет бетінен біз Пугачевтің адамзат тарихындағы 
ең  бір  қаніш ер,  «ібіліс  сүтімен»  сусындаған  қатыгез 
бейнесімеи  бірге оны  орыс өмірінен тыс,  батыс  елдерінде 
туындаған  образ деп санайтын  пікірлермен де кездесеміз. 
Бүл  ретте  1809  жылы М әскеуден  ш ыққан  «Ложный  Петр 
III,  или Жизнь,  характер и  злодеяния бунтовщика Емельки 
Пугачева»  атты  кітапты  айтуға  болады.  Кітан  Пугачевке 
арналған  эпиграфгіен  басталады:  «Я  к  ужасу  привык. 
Злодейством  разъярен,  наполнен  варварством  и  кровью 
о б а гр е н » .  К іт а п   а в т о р ы н ы ң   б о л ж ам д ар ы н ы ң   б ір і 
б о й ы н ш а ,  П у г а ч е в   -  « б ір   к н я ж н а н ы ң   қ ү п и я  
махаббатының»  нәтижесі,  енді  бірі  бойынша,  Пугачев 
Сібірде  туған,  оның  әкесі  -   Полтава  шайқасынан  кейін 
Сібірге  жер  аударылған  швед  офицерлерініц  бірі.  Бүл 
кітаптағы  Пугачев  -   итальяндық  граф  Занардидің  шенін 
ж ам ы л ған   ж ән е  ө з ін ің   н е б ір   қ ү й т ы р қ ы   іс т е р ім е н  
европалық  гіатша  сарайларыны ң  бәрін  адақтап  ш ыққан 
қарақш ы   да  алаяқ.  Кітаптагы  Пугачев  бейнесінің  тым 
орескелдігі,  ақиқаттан  мүлде  алш ақ  екендігін  автордың 
озі  де  түсінген  болар,  себебі  бүл  кітаптың  үзінділері 
«Бүлікш і  Емелька  Пугачев  жайындағы  анеқдоттар»  деп 
аталып кетті.Пушкин  бүл кітаптарды  жақсы білетін.  Олар

қазірдіц  өзіыде де  ақынның  кітапханасында  сақтаулы.
«П угачев  тарихы ны ң»  алгаш қы   н ү сқасы н ы ң  
алғысозінде  Пушкин  «Ложный  Петр  1»  кітабын  «ақымақ 
р о м а н »   деп  атай ды ,  ал  тар и х ш ы   Б р о н е в с к и й м е н  
айтысында:  «...Броневский 
мырзаның  негізсіз  неміс 
романы  -  еш  кәдеге  жарамайтын  дүние  «Ж алған  Петр 
III»  кітабынан  алынған...»,  -  дегеп  жолдар  бар.
Оралдықтармен  етене  араласу  Пушкиннің  бүлікші 
П угачевтің  күрделі  де  қарам а-қайш ы лы қтарға  толы 
табиғатыи  шынайы да толық түсінуіне мүрындық болды.
Ж айық  оңірінде  Пушкиннін,  козі  жеткен  бір  анық 
ақиқат  -   Пугачевтің  халық  есінде  берік  қалғандығы  еді: 
«Ж айық казактары  (әсіресе коне  көз  қариялар)  әлі  күнге 
д е й ін   П у г а ч е в   е с ім ін е   а д а л » .  А қ ы н   п у г а ч е в т ік  
фольклордың  Ж айық  бойында  оте  кең тарағандыгын  соз 
етеді,  Пугачев  есімінің  бүл  аймақта  «олі  де  дүркіреп 
түрғандығына»  және  «халықтьщ  озі  пугачевщина  деп 
коркем деп  атагі  кеткен »  дәуірдіц  халы қ  есінде  сол 
қалпында қалғандығына нүсқайды.
Мүндағы жағдайдьщ  айрықшалығы,  казактар  омір- 
с а л т ы н ы ң  
е р е к ш е л ік т е р і, 
е ң б е г ін е  
қ а ж е т т і 
материалдардың  коптігі  ақынды  қуантты да  сүйсіндірді.
Ақынды  казак  өмірі  үстанымы,  жағдайы,  салт- 
с а н а с ы   қ ы зы қ т ы р д ы .  Ол  о з ін ің   ә с е р л е р і  ту р ал ы  
Болдинодан  әйеліне  2  қазан  күні 
былай  дегі  жазады: 
«М енің  саган  жазған  соңғы  хатым  Орынбордан  болуы 
керек.  Сол  жақтан  Оралға  бет  алдым  -   ондағы  кеден 
атаманы,  казактар мені тамаша қарсылады,  екі  рет түстік 
берді.  М енің денсаулығым  үшін  ішігі  те  жіберді.  Бірінен 
соң  бірі  маған  қажетті  материалдар  берумен  болды,  дэл 
озімнің  жанымда түрып  дайыпдаған  уылдырық  берді».
Ақынның  жанында  болған  «атаман  мен  казактар» 
к ім д е р ?   « С о н д а ғы   а т а м а н н ы ң »   е с ім і  о л д е қ а ш а н  
анықталды.  Ол полковник  Василий Осипович  Покатилов
23

еді  (1 7 8 8 -1 8 3 8 ).  Б ұл  азам ат  П у ш к и н д і  өте  жылы 
қабылдап,  қарсылагі  алғам.  Ақын  да  осы  жылы  қарым- 
қ аты н асты ң   қары м тасы   ретінде  оған  1835  жылдыц 
а қ п а н ы н д а  
О р ы н б о р  
г е н е р а л - г у б е р н а т о р ы
В.А.Перовский  арқылы  «Пугачев  бүлігімің  тарихыпыц» 
бір  данасын  беріп  жіберген.  Покатилов  байыргы,  таза 
қан ды   к а за к   ем ес-ті.  Ол  Ч ер н и го в  губ ерн и ясы н ы ң  
кедейленген  дворян  жанүясынан  ш ыққан  еді.  Әскери 
білім ді  Е к ін ш і  П етерб у рг  кадет  к орпусы нан  алган. 
К орпусты   1805  жылы  подп оручи к 
ш енінде  бітіріп 
шығады  да,  дала  артиллериясында 
қызметте  болады.
В .О .Покатилов  1812  жылгы  Отан  согысына  қатысқан, 
4-ш і  дәрежелі  Анна  орденімен,  сондай-ақ  ескерткіш  
күміс  медальмен  де  марапатталған.  М осква  маңындагы 
артиллерия әскери болімдерінде  болып,  кейін  1820 жылы 
О ры нборға  ауы сты ры лғап.  1822  жылы  П окатиловке 
полковник  ш ені  беріледі  де,  1830  жылы  жазда  Орал 
к а з а к   ә с к е р и  
б ө л ім ін ің   б а с қ а р у ш ы с ы   б о л ы п  
т а ғ а й ы н д а л  ад ы . 
Ал 
18 33  
ж ы л ы   ж е л т о қ с а п д а
В .А .П е р о в с к и й д ің   ү с ы н ы с ы м е н  
О р а л   э с к е р и  
бөлімш елерінің  атаулы  атаманы  болыгі  сайланады.
О р ал д ы қ   ж азу ш ы   Н .Ф .С а в и ч е в   о зін ің   «О рал 
казактарының  сауық  -  сайрандары»  очеркінде  былай деп 
жазады:  «Көңілді,  ақылды,  жігерлі  Покатилов адамдармен 
жылы  араласатын,  оз  ісін де жетік  білетін.  Ол  1837  жылға 
дейін  оз қызметін  мінсіз  атқарды».  Савичев  П окатиловты 
«оралдық реформатор» деп  атап,  оның әр  істе оте сақтығы 
мен  талап  қоюдағы  белгілі  бір  деңгейді  үстанатындығьш 
соз етеді.  Осы мінез-қүлқына орай казактар оз атамандары 
туралы :  «Н астоящ и й  П окати л ов,  подкати лся  к  нам 
масляным  блином» деп әзілдейтін.
Савичев:  «Покатилов  атамандығы  уақытында Орал 
әскери  кеңсесі  мен  училищ есі  үшін  екі  үлкен  ғимарат 
т ү р ғ ы з ы л д ы ,  Ү л к е н   М и х а й л о в   к ө ш е с ін е   ә д е м і

шырағдандар  қойылды»,  -д еп   атаи  көрсетеді.  Покатилов 
« Х а н   т о ғ а й ы н д а г ы »   ж ал п ы   х а л ы қ т ы қ   с а у ы қ -  
сайрандардың  бастаушысы  болатын:  «Демалыс  орнында 
мыс  асгшпты  үлкен  оркестр  гүрілдеп түратын,  мәдениетті 
түрғындар  жүп-жүбымен  билейді,  ал  жай  түрғындар 
оларды  гамашалар  еді  немесе  көлеңкеде  жарқыраған 
самаурындар  алдыида  отырар  еді».
Алайда,  Орал  оңірі  түрғындары  мен  Покатилов 
арасындағы қарым-қатынас дәл айтарлықтай тамаша емес- 
тіп.  Полковник казак  арасыиан  шықпаган бірінші  атаман 
еді.  Осы жағдай қатардағы казактар мен кейбір офицерлер 
арасындағы  оғап деген сенімсіздіктің,  тіпті  кейде жаулық 
көзқарастың  туындау  себептерінің  бірі  болатын.  Сөйтіп 
ол  «конігі  казак  атаманы»  бола  алмады.
П у ш к и н н іц   О р а л ға   к е л г е н д е   А та м ан   ү й ін е 
түскендігі  белгілі.  Атаман  үйі  деп  Оралдагы  оте  одемі 
гимараттардың бірін атайтын.  Бүл Оралдағы ең эдемі үйдіц 
бірі  еді.  Бүл  үй,  сірэ,  ХҮІІІ  гасырдың  соңында  салынса 
кер ек ,  бірнеш е  рет  қайта  түргызылын, 
1807,  1821 
жылдары  екі  рет ертенді.  Оралды  ораған  екінші  сүрапыл 
өрттен  соң  полковн ик  П окатиловқа  дейінгі  атаман 
Д .М .Бородин  әскери  сәулетші  қызметіне  итальяндық 
М.Дельмединоны шақырыи,  оған  үйдің орттен аман қалған 
қабырғаларының  негізінде  жаңа  ғимарат  түргызу  ісін 
тапсырады.  Оның  арнайы  жобасы  бойынша  бүл  ғимарат 
1825  жылы  итальяндық  «палаццо»  үлгісіңде түрғызылды: 
ортада портик,  екі жақта тас  колонналармен  тірелген  екі 
балкон,  бір  жағында  колоннадалары  бар  ашық  галерея. 
Кейін  бүл  үй  қоғамдык  қараж атқа  Бородиннің  мүрагері 
Аграфена Донсковадан  «атаулы  атаманның  түрғын  жайы 
және  Оралға  келетін  күрметті  жандарды  орналастыру 
мақсатында»  сатылып  алынады.
Осы  үйдің  саты лы п  алы ну  тар и х ы   к е й іи ір е к  
атаманды жемқор мен  асыра сілтеуші ретііще айыптаудыц

бір  себебіне  айналды.  1837  жылдың  маусымында  бір  топ 
казактарды ң  тақ  м үрагері,  б олаш ақ  А лександр  ІІ-ге 
ж іберген  отін іш інде  төм ендегідей  шағым  айтылады: 
«көптің  пікірімен  санаспай,  марқүм  атаман  Бородиннен 
кейінгі  оның  үлкен  әйелі  жагынан  мүрагері  Донсковадан 
әскери  қоғамдық  қараж атқа,  ягни  қырық  мыңнан  астам 
рубльге  оз  түргын  жайы  ретінде  ауласы  мен  жиһазы  бар 
үлкен  тас  үй  сатын  алды,  сонымен  қатар  оны  қайта 
т ү р ғ ы з у   ү ш ін   д е  б ір н е ш е   м ы ң   р у б л ь   ж ү м с а д ы  
( И .И .Ж е л е з н о е .  О р а л д ы қ т а р .  О р а л   к а з а к т а р ы  
түрмысының  очерктері.  З.Т .Т .Ж .С П Г   1910  1-т.  3606)
Орынбор  облысының  М емлекеттік  мүрағатының 
қорында  аталмыш  ғимараттың  іш кі  және сыртқы түрінің 
акиқатында  қандай  болғандығы  туралы  сыр  ш ертетін 
1833-34  жылдардың  қүнды  материалдары  сақталған.
С оны м ен,  ақы н  ган ы сқан   к азак   астан асы н ы ң  
бірінші  назар  аударарлық  түстары  мыналар  еді  -   темір 
шатырмен  жабылған  үй,  қосалқы   үй,  ат  қора  және  басқа 
да  ж анасты ра  салы нган  қүры лы стар,  бүкіл  ауланы ц 
а й н а л а с ы   т а с   қ о р ш а у м е н   қ о р ш а л ғ а н .  А л,  а қ ы н  
орналасқан  екінші қабатта,  жүмыс  болмесі,  ауызғы болме, 
гүлдерге  арналған  жанама  болмелер  бар.  Сонымен  қагар 
«хрустальді  үлкен  аспалы  шам  ілінген»,  «қызыл  ағаштан 
жасалған  үлкен  үстел,  сары  түске  боялған  26  орындыгы 
бар»  үлкен  зал  ерекш еленіп  түратын.  Пайымдауымызша, 
ақынның қүрметіне үйымдастырылған екі түстік осы  залда 
откен тәрізді.  Савичев оз очеркін былай деи жалғастырады: 
«Покатилов  ез  үйінде  би  кеш ін  үйымдастыратын.  Бүл 
кеш терге  жас  қыздар  мен  келінш ектерді  ш ешелерімен 
бірге  ш ақы раты н  немесе  алдап  әкелетін.  Ескі  дәстүр 
(старообрядчество)  екілдері  боп  саналатын  бүл  әйелдер 
үшін музыка тыңдау күнә болып есептеліп,  ал билеу тіпті 
ерескел  күнә  болса-дағы,  П окатилов  оларды  бірінш ісіне 
де,  екінш ісіне де  үйретті...  Покатиловтың үйінде, тігіті,  үй

театрының  қойылымдары  да  бон  тұратын.  Савичевтіц 
айтуы бойьшша,  осындай бір  «оралдык кештердіц» біріне 
Пушкинніц  де  қатысуы  әбден  мүмкіп.
Савичев  очеркінде  бір  қарағанда  елеусіз,  бірақ  өте 
бір  қызықты  факт  бар:  Покатилов  кеш терінде  «өзге 
калалык шенеуніктердің әйелдері билейтін,  бірақ жігіттер 
ж ағы   ж е т іс п ей тін   еді.  Сол  себ еп ті  1831  ж ы лды ң 
көтерілісінен  кейін  оралдық  батальонға  жер  аударылған 
поляк  мырзалары  шақырылатым».
Міне,  атаман  өз  үйіне  жер  аударылған  поляктарды 
да  шақыратын  болған.  Покатилов  біздіц  коз  алдымызга 
қазіргі  кездегі  кейбір  зерттеулерде  жазылгандай  емес, 
жан-дүниесі оте бай да жан-жақты тулға ретінде корінеді.
Бул  түстікте Пушкинмен  бірге болыгі,  оган  Пугачев 
котерілісі  туралы эңгімелеген  казактардыц  кімдер екенін 
білу  қиын.  Пушкинтанушылар,  олардың  ішіңце С.А.Попов 
пен  Р.В.Овчинников Орынбордағы оскери губернатордың 
мұрагатынан Пушкинпің Оралға келгеи кезде жетекшілік 
қызмет  еткен  офицерлердің  тізімін  тауыи  алған.  Олар  -  
п о л к о в н и к   Ф ед о т  Г р и го р ь е в и ч   Б и з я н о в ,  С т а х и й  
Дмитриевич  Мизинов,  подполковниктер  Антин  Петрович 
Н а з а р о в   ж ән е   П е т р   П е т р о в и ч   Н а з а р о в ,  ә с к е р й  
с т а р ш и н а л а р   И ван  С теп а н о ви ч   Б о б л о н о в ,  М ак ар  
Е ф и м о ви ч   К очем асов,  Иван  К и ри ллови ч   Л огинов, 
А ндреян  Д м итриевич  М изинов,  Л еонтий  И ванович 
П оном арев,  есаулдар  Иван  Н икиф орович  Б ороди н, 
А ндрей  М ихайлович  Веденисов,  Н икита  А ким ович 
Д он сков  (атаманның  адью танты),  А ндрей  П авлович 
М и зи н о в ,  Г р и го р и й   Т и м о ф е е в и ч   С у м к и н ,  П авел 
Кириллович  Сычуговтар  еді.
«Пушкиннің «пугачевтік» беттерін ақтарганда»  аггы 
кітабында Р.В.Овчинников:  «Бүлардың борі  беріле қызмет 
етіп,  оз  гүмырларында  копті  корген  адамдар...  Ж ас 
шамасынан  қарағанда  олардың  бірі  де  Пугачев  бүлігінің
27 
^

қ ү рд астары   б олм ағаны м ен,  бәрі  де  өз  аталары   мен 
әкелерінің,  өзге  де  осынау  бір  үлы  халы қ  котерілісі 
оқиғаларының куәгерлерініц сөздерінен түйгендері  аз емес 
еді».
Б ір а қ   о л ар д ы ң   ш а қ ы р ы л ғ а н   т ү с т ік к е   к е л іп , 
ақынмен  әңгіме-дүкен  қүргандыгы туралы  тек  болжалдай 
ғана  аламыз.  Ө к ін іш к е  орай,  П уш ки н н ің   ж олж азба 
кітапшасынан  «Орал» белгісі бар  немесе оралдык достары 
туралы  еш бір  жазу  кездестіре  алмаймыз,  тек  бір  гана 
«Бизянов  -   ур.полк»  дегеннен  басқа  ешбір  мәлімет  жок. 
Бүл  жазуды  оқу  қиы н  емес  :  «Б изянов  -   оралды қ 
полковник».  Ш амасы  Бизянов  ақын  назарына  эскери 
өм ірбаяны м ен ,  Р есей  тари хы н д агы   к еп теген   ел еу л і 
о қ и ғ а л а р ғ а   қ а т ы с қ а н д ы ғы м е н   тү с с е   к е р е к .  Ф ед от 
Григорьевич  -   байы рғы  оралды қ,  1812  жылғы  Отан 
с о г ы с ы   б а т ы р ы н ы ң   ә р і  к о т е р і л і с т і ң   б е л с е н д і 
қатысушысының баласы.  Ол  озінің  әскери  қызметін  1789 
жылы-ақ  Суворов  жорыгына қатысып  бастаган  болатын. 
Ол  ақынға  оралдық  казактардың  тарихы  мен  дәстүрі, 
Пугачев, котерілісінің қыры-сыры туралы,  сонымен  қатар 
Пугачевтің  тойында  күйеу  жолдас  болған  озінің  алыс 
туысы  Петр  Иванович  Бизянов  туралы  коп  айтса  керек.
Бизянов сол кездегі көптеген жазушылармен достық 
қарым-қатынаста болған.  Ол В.И.Дальді өте жақсы білетін, 
олар  екеуі  де  атақты  да  қайгы лы   1839  жылгы  Х иуа 
ж о р ы ғы н д а  б ір ге  б о л га н .  Б и зя н о в   э к с п е д и ц и я н ы ц  
алдыңгы  ш ебін  басқарса,  Даль  экспедициялық  корпус 
командирі В.А.Перовскийдің штабында  қызмет  атқарган. 
1 8 3 7   ж ы л д ы ң   и ю н ь   а й ы н д а   Б и з я н о в   О р а л д а
В .А .Ж уковскийм ен  танысады.  -   бүл  жонінде  ақынның 
жол  күнделігіңдегі  жазбалары дэлелдей  алады.  Кейінірек 
Б изянов  жас  талант  И .И .Ж е л е зн о в қ а  да  көп  ком ек 
корсеткен.
Атаман Покатилов пен полковник Бизяновтан басқа

ақьш  жадыпда  қалуы  мүмкін  адампьщ  бірі  -   соулетшілік 
қы зм етте  итальяпды қ  М .Дельмединоиы  1831  жылы 
алмастырғап  А.А.Гопиус.  А.А.Гопиус  туралы  қызықты 
материалдарды  Савичсвтіц  «Жүз  жыл  бопгы  жоне  қазіргі 
Орал  қаласыпыц  физиономиясы жонс 
о і і ы ц  
мацайы»  атты 
очеркінен  кездестіреміз:  «опыц  бақылауымеп»  қалада 
«30-шы  жылдары  коіггеген  қогамдық  гимараттар  бой 
котерді».
П уш киіш іц  оралды қ  тапы стары  үрпақтары па 
е ш қ ап д а й   естел ік   пем есе  сол  у ақ ы ттаи   қү ж ат  та 
қалдырмагаи.  Олар  болгап  болар,  бірақ  бізге  жетнеген, 
сақтатмаган.  Сол себепті  ақыпныц  Оралга  келгені  туралы 
тек  оз  жазбаларьшан  ғаиа  біле  аламыз.
Оралда  Пушкин  тек  атамапдармен,  офицерлермеи 
ғана емес, қатардагы казактармеп,  олардыц  жапүяларымеп 
де  кездесіп,  бірге болган.  Mine,  осылардыц  арасында  ғапа 
ол  элдеқашан  үпі  ошкен  тарихн  доуірдіц  80-90  жастағы 
к у огерлеріп   тауыгі,  оцгім елескеп.  О сы ларды ц  гапа 
оцгімелеріиеп  ол  Петр  III  туралы  терецірек  біле  түскеп. 
О ралдықтар  туралы  ақып  жан-ж ақты,  дол  де  иақты, 
түсінікті  баян  етеді.  Мысалы:  «Пугачев  тарихыныц»  II 
тарауыпыц түсіндірмесінде  былай деп  оқимыз:  «Оралда» 
о і і ы ц  
(ягпи Пугачевтіц) қолынан  шыққан етік  киіп  жүрген 
к е й у а н а   олі  де  тірі».  «П угачев  тар и х ы н а»   ж азган 
ескертпесінде  Пушкин  бір  корі  кейуапа  туралы  еске 
алады:  «Ол  бізғе  элдеқапдай  бір  қиянат  жасады  деп  айту
-  күш ,  - деді маған  80  жастагы казачка -  ол  (ягни  Пугачев
-   Н .Щ .)  бізге  ешбір  залалын  тигізген  жоқ».  Пушкиішіц 
есін д е  әсір есе,  Д енис  П ьяновты ц  баласы   ардагер- 
нугачевш і  Пьяновпен  әңгімелескеп  соттері  жатталын 
қалған.  1772  жылдыц  қараша  айында  Пугачев  Ж айық 
мацындагы  қалаш ыққа  келгепде,  осы  Пьяновтыц  үйіпде 
түрып,  оған  өзіиіц  Петр  III  ексндігін  ашқан.  Пушкин 
оны Дмитрий Денисович  Пьянов деп  атайды.  Орыпборлық

өлкетануш ы  С.А .П опов  П уш кин  оз  сүхбаттасыныц  аты- 
ЖОНІП  умытып  калган  деп  санайды,  орі  муны  тарихи 
кужаттармен  жэне  1834  жылдыц  маусымындагы  Орал 
каласы   тургы ндары пы ц  ревпзиялы қ  ертегісі  (тіркеу) 
арқы лы   дэлелдейді.  2000-пан  астам  қатардагы  казак 
отбасыларыньщ  ішінен  Пьянов деген  тегімен  тек  бір  гана 
казак  кездеседі.  Бул  -   95  жастагы  «М ихайло  Денисов 
Пьянов»,  я п ш ,  еш  күмәиі  жоқ,  П уш киннің  Дмитрий  деп 
атаған   сү х б аттас  тан ы сы   еді.  Б іл у ім ізш е ,  М и хаи л 
(Дмитрий)  Пугачевтің  өзіне  жақыи  турган  адамдарының 
бірі  болған.  Оның  үйлену  тойында  Пугачев  окіл  әке 
болган.  Пугачевтің  бірінш і  песірі  Ж айы қ  казагы  Иван 
Почиталин  1774  жылғы  8  мамырда  өткен тергеуде  былай 
деп  корсетеді:  «1774  жы лды ң  қ аң та р ы н д а  П угачев 
Бердское  слободасынаи  шыгып  Ж айы к  қалаш ыгына  бет 
алды.  Онда  ол  озіне  үнагап  екі  қызды  таңдап  алып,  озіпің 
сүйікті  де  жакындарып,  ягни  мені,  Почиталинді,  жоне 
Михайло  Пьяновты  үйлендірді.  Той  Пугачевтің  қаражаты 
есебінеи  жасалды.  Қалы цдықты ц  койлегіне де  сол  берді: 
м енін  әйелім   -   қ азір   м арқүм   б о л ган   к азак   Семем 
Г о л о в а ч е в т ің   қ ы зы ,  ал  П ь я н о в т ы ң   о й ел і  -   к а з ір  
Ж а й ы к т а ғ ы   к а з а к   И в а н   П а ч к о л к и н н і ц   к ы з ы » . 
(Пугачевщина.  М .-Л.,  1929.  Т.2.)
Пьяновпен әңгімесінің мазмүнын  Пушкин  «Пугачев 
тарихы»  жоне  «Бүлік  туралы  ескертпелер»  ецбегінде 
к ел тір ген .  П ья н о в тан   естіге н д е р і  арқы лы   П у ш ки н  
котеріліс  косеміпщ   Ж ай ы қ  казактарымен  араларыпдағы 
к ар ы м -қ аты н ас  т о р к ін ін   аш қан :  «П угачев  оларды ц 
қамқорлыгына  зору  еді.  Денис  Пьяновтьщ  кіш і  үлының 
тойында  Пугачев  оган:  «М енің  кош ем  тар  гой»,  -  деп 
мойындаган екен».  Осы  фразаға түсіндірмесінде Пушкин: 
«Қазір де Оралда аман-есен  ғүмыр кешіп жатқан Дмитрий 
(яғни  М ихаил -   Н .Щ .) Денисович  Пьяновтың  аузынам  өз 
қүлағыммен  естідім»,  -  деп  атап  өтеді.

Пугачевтіц  создері  «Капитан  қызы»  ромапыныц 
мацызды  жерлерініц  біріне  (Пугачевтіц  тұлгасы  мен  оньщ 
тагдырын  айқыпдау, түсіпу  мақсатыпда)  епген.  Сэйкестік 
тіпті  долме-дол  десе  де  болгаіщай.  Мепіц  кошем  тар,  -  
дсп  м ойы пдайды   П угачев  Гри певқа,  -  еркім   ж оқ. 
Ж ігіттерім  ақылды  болғансиды.  Олар  -   үрылар.  Магап 
қүлагымды  әркез  түрік  үстауым  қажет.
М ихаил  Денисович  Пьяпов  Пугачевтіц  жай  казак 
емес,  император  Петр  III  екепіие  қатты  сепімді  болгап 
екен.  П уш кин  онымеп  эцгіме  барысыида  Пугачевтіп 
патш а  атын  жамылгапдыгып  айтқап  кезде  қарт  казак  : 
«Ол  сен  үшін  Пугачев,  ал  меп  үшіи  ол  үлы  агзам  Петр 
Ф ед о р о ви ч» ,  -  деп  бетін  қайтары п  т астаса  кер ек . 
Пьяновтың  жэне  озге де  копекоз  каргтардыц  осы  шексіз 
сенімі  туралы  Пушкин  озіпіц  Орал  саяхатыиыц  ец  бір 
есге қаларлық оқигасы  ретіпде достары  мсп  тапыстарыпа 
әркез  айтып  жүретіп.  К.И.Севостьянов  кейіпірек  былай 
деп  еске  алады:  «Осы  бір тарихта аты калгап  «қанішерге» 
деген  надан  бүқарапыц сепіміпіц  беріктігі  сопдай,  - дейді 
П уш кин,  -  кейбір  казактар  жеке-дара  сүхбат  кезіпде 
ақынды  Пугачевтің  қаңгыбас  емес,  заіщы  патша  Петр  III 
ек ен д ігін е  жөпе  оныц  адам дарды ц  падапды гы   меп 
зүлымдығыпыц  кесірінеп  еш  кіпосіз  жаза тартқандыгыиа 
имапдай  сеніп  айтады».  Котеріліске  басшылық  еткеп 
Пугачев  емес,  император  Петр  Федорович  дегеп  түсіпік 
казак  фольклорында екі  жүз жылдай  үстемдік етіп  келеді. 
Пушкинпіц  ізімеп  мүпы  В.И.Даль,  И.И.Железпов,  В.Г. 
К ороленколар да атан  откен.  1837  жылдыц  июнь  айыпда 
тақ   мүрагері  болашақ  Александр  II  -  меп  Орынбордап 
Оралга  барагын  сапарында  бірге  болгап  В.И.Даль  бір 
оралдық  казак  эйелімеп  болгап  оцгімесін  есіне:  Біз  түс 
қайта сагат тортте Оралга барар жолдагы  бірінші станция 
М ухрановқа  жеттік.  Барлық  казактар  станция  басыпа 
жиналған,  үйлерде  тек  ойелдер  меп  жас  балалар  гапа

қалган.  Бір  ж агы пан  ш арш ан-ш алды ккап,  екіпш іден 
ашырқаған  меи  жолай  кезіккеп  біріпші  үйге  кіріп,  оидагы 
кейуанадап  қаймак,  гііскеи  сүг  жопе  паи  сүрадым.
-  Қалай,  агзамныц  мүрагері секілді қүрметті  конакка 
қуанышты  шыгарсыздар,  -  дедім  меп.
-  Әрине,  қалайш а  қуаибаймыз,  -  деп  жауап  қатты 
ол,  -  біз  сонау  патша  агзам  Петр  Федоровичтіц  озіпеп 
бері  патша  үрпагыи  коріп  түргаиымыз  осы.  (В.И.Даль 
«Пушкин  туралы  естеліктер»).
XIX  гасырдың елуіпші  жылдарында Пугачев туралы 
к о п т е г е н   а ц ы зд а р д ы   қ а г а з   б е т іп е   т ү с ір іп   ал ғаіі 
И .И .Ж е л е зп о в   б ірд е  та р и х ш ы   М .М .С е м е в с к и й м с н  
әңгімесіпде:  «Бізде,  Оралда  казактар  әлі  күнге  дейіп 
қыдырыстап  жүріп:  Ой,  шіркін!  П атш а ағзампың  кезінде 
қ ан дай   р ах ат  б о л ы п   еді,  еш к ім   е ш қ ан д а й   то қ т ау  
салмайтым, іш,  же, қыдырыста, көціл  котер, борі оз еркііще,
-  дегг  ризаш ылық  сезіммеи  айтыи  отырады»,  -  деген. 
(ИРЛИ  Рукописный  отдел  (П уш кинский  дом)  Ф.  274. 
on.  1.  ед.хр.  41)
Халык,  эфсапаларыпда  Пугачев  қамқор  қоргауш ы 
ретіпде  сипатталы н,  қы зған ш ақ  та  қатыгез  «әйел»  - 
Екатерина  патшайымга  әркез  қарсы  қойылады.  Сондай 
а ң ы з д а р д ы ң  
б ір ін д е  
П у г а ч е в т іц  
п а т ш а  
ат ы п  
жамылғандыгын  қорқыту-үркітумен  мойындауга  можбүр 
болған  казактар  алайда  опы  «казачиш ка»  деп  атауга доті 
бармайды:  «Капай  ол  казачишка?  Нағыз  казак деи  айтсаң
-   міие  жөи!».
1900  жылы  О ралга  саяхат  жасагаи  В .Г.К ороленко 
Т р е б у х и  
п о с е л к е с і н і ң  
т ү р ғ ы н ы  
89 
ж а с т а г ы  
А .И.Хохлачевтен  Пугачев  гуралы  күллі  казактар  атынан 
айтылғандай  терец  толқулы   сезімге  толы  сөздер  жазып 
алған екен:  «Жаз:  корі  казак  Ананий  Иванович  Хохлачев 
саган  айтты:  біз,  қарт  жауынгерлер,  ол  табиги  нагыз 
патша  болды...  Доп  солай  деп  жазыи  ал!  Бүл  акиқат...».

(Казактарда.  Ж айы ққа  барған  жазгы  сагіардан).
Оралдагы  Пугачев  бүлігінің  куәгерлері  қатарына 
үлы  орыс  мысалшысы  Иван  Андреевич  Крыловты қосуга 
толық қақымыз бар.  Оның көрген-білгендерін де Пушкин 
өзініц  «Пугачев тарихы»  атты  еңбегіне  көп  найдаланган. 
Ол  ақы н  О ралға  келм ей  түрып  кездескен  Пугачев 
көтерілісінің  бірініші  куэгері  болатын.  «Ауыз  оцгімелері 
мен  аңыз,  олеңдер  жазбаларының»  арасына  Пушкин 
Крыловтың  естеліктерін  «Крыловтың  (ақын)  баяны» 
деген  атгіен  орналастырган.  Крылов  үлы  ақынға  казак 
кетерілісімен  түсна-түс  келген  Ж айы қ  қалашыгы  мен 
Орынборда өткеп езінің балалық шагы туралы оңгімелейді. 
Оның окесі,  капитан Андрей  Прохорович  Крылов  Ж айык 
қ а л а ш ы ғ ы н ы ң  
к о м е н д а н т ы  
п о д п о л к о в н и к  
И.Д.Симоновтың  комекшісі қызметін атқарган.  Ол Жайык 
бекінісін қорғауда үлкен ерлік  гіен тапқырлық  корсеткен. 
Ал  оның ойелі  сол соғыс кезінде 4 жасар  үлымен  Пугачев 
қорш ауға  алған  Орынбор  қаласында  болған.
Болашақ мысалшынын қоршауда калган  Орынборда 
сол  уақыттардағы  болған  жагдайды  өз  козімен  коріп, 
кейінгі  үрпаққа нақты деректер  беруге мүмкіпдігі  болды. 
М ы салы ,  И .А .Кры лов  қала  қорш ауда  қалган  кезде 
олардың  ауласына бірнеше зеңбірек  огы түскенін,  аз гана 
үн  үшін  анасы 25  рубль толеген  аштық кез туралы  немесе 
Пугачевтін  капитан  Андрей  Крыловтың  озін  ғапа  емес, 
әйелі  мен  үлын да дарға асамын деп  уәде бергендігі секілді 
о қ и ғ а л а р д ы   е с к е   алы п,  ақ ы н ға  әң гім ел еп   б ерген . 
И.А.Крыловтың естеліктерінің маңызды қырларының бірі
-   олардың казак түрмысы, түрлі алеуметтік топка жататын 
б а л а л а р   ар ас ы н д а ғы   қ а р ы м -к а т ы н а с   т у р а л ы   сы р 
шертетіндігі.  Пушкин  былай  деп  жазады:  «Бүліктен  соц 
Ив.Крылов  Ж айык  қалашығына  қайтып  оралды.  Онда 
кішкентай балалар  Пугачев бүлігіне салыгі,  соны  қайталап 
ойын  ойнайтын.  Олар  екі  ж аққа  -  к,алалықтар  мен
33
 
^

бүлікшілерге бөлініп  алып,  кәдімгідей төбелеске кіріеетін. 
К ап и тан   үлы  ретінде  К ры лов  қ ал ал ы қ тар   жағы ныц 
қ о л б а с ш ы с ы   б о л ы п   т а ға й ы н д а л а т ы н .  О й ы н ш ы л ар  
түтқынға түскендерді  алмастырудан  қалған  артықтарына 
аямай дүре  соғуды  эдетке  айналдырған  болатын.  Мүнын 
ақыры  насырға  ш аба  жаздаған  соң,  бүл  ойынды  ойнауға 
тыйым  салынған  болатын,  себебі  Анчапов деген  бір  бала 
осы  ойынның  қүрбаны  бола  жаздады.  Оны  озге  балалар 
түтқы н  ретінде  сабап,  ағаш қа  іліп  кеткен   болатын. 
Қасынан  өтігі  бара  ж атқан  бір  әскер  көріп  қалып,  оны 
өлімші  күйде  босатып  алған.  11  сәуір  1833».
К р ы л о в т ы ң   ә с е р і  ө т е  а н ы қ ,  ал  б а л а   ж ад ы  
сонш алықты  түрақты  еді.  Крыловтың  әңгімесін  Пушкин 
« К а п и т а н   қы зы »  е ң б е гін д е   п а й д а л а н ғ а н .  К ап и т ан  
М иронов  бейнесіңце  Андрей  П рохоровичтің  ер  мінезді 
қарагіайымдылығы,  арының  тазалығы  мен  намыс  үшін 
өлімге де даярлығы  көрінеді.
Крыловтың әкесі ол  9  жасар кезінде қайтыс  болган. 
Е катерина  II  елге  еңбегі  сіңген  оф ицердің  отбасына 
мейіріммен  қарай  қоймаған,  содан  болса  керек,  опыц 
отбасы  ж оқш ы лы қ  зардабын  көгі  тартады.
А .П .К р ы л о в т ы ң   әй ел і  и м п е р а т р и ц а ға   ж азған 
хатында  өз  күйеуін  былай  деп  сипаттайды:  «Андрей 
Крылов  Сіздің  императорлық  мәргебеңізге  751  жылдан 
бері қызмет етіп келеді,  алдымен  Орынбор  гарнизонында, 
сонсоң дала капитаны  ретінде  қызмет  атқарды.  Оралдык 
бүлікшілерге қарсы  үйымдастырылган  әскери  амалдардыц 
кебіне қатысып,  жай қатысып қана қоймай,  табанды ерлік 
көрсетті».  (Н .Степанов.  Крылов.  М .,  1969)
А т а л ғ а н   қ а д ір - қ а с и е т т е р ін е н   о зг е   к а п и т а н
А .П .К ры лов  там аш а  әңгім еш і  болғанға  да  үқсайды. 
П уш кинге  Ж ай ы қ  б екін ісінің  қорш ауда  қалғандығын 
сипаттаудағы оралдық көнекез қариялармен бірге мәлімет 
б а с т а у ы н ы ң   б ір і  б о п   « О т е ч е с т в е н н ы е   з а п и с к и »

журналында  1824 жылы  жариялапган  «Оборона крепости 
Яика от  партии  мятежников»  атты  авторы  белгісіз  мақала 
да  қы зм ет  еткені  белгілі.  П уш киннің  берген  бағасы 
бойынш а,  қорш аудың  «белгісіз  куәгерінің  еңбегінен 
а й қ ы н   д а  қ а р а п а й ы м   а қ и қ а т   б е л г іс і  с е з іл е д і» . 
Р .В .О в ч и н н и к о в т ы ң   к е й ін   а п ы қ т а ғ а н ы н д а й ,  бұл 
«шынында да тамаша  мақала»  А.П.Крыловтың  хатының 
м ә т ін ін іц   одеби  о ң д ел ге н   н ү с қ а с ы   боп  ш ы қ т ы . 
Овчинниковтың  пікірінше,  бүл  шындықты  И .А .Крылов 
та,  Пушкин  де  білмеген.  Ал  біздің  ойымызша,  Пушкин 
мақала  авторын шамалағанға  үқсайды.  Себебі  Пушкиннің 
« К р ы л о в т ы ң   б а я н ы н »   « а қ ы н н ы ң »   д е ге н   с о зб е н  
тол ы қ ты р уы   кездей сок  ем ес-ті.  Осы  арқы лы   ақын 
баянның  әскери  адам  болған,  өзге  шығарманың  авторы 
болған  әкесіне емес,  мысалшыныц  озіне тиесілі  екендігіп 
нықтап  огыр  ғой.
Ақынның озі  жазған жолдастарынан басқа да кейбір 
есімдерді  оралдықдерек коздері  арқылы  білеміз.  Михаил 
А рхангельск  соборыпың  ееке  алу  ж ылнамаларынан 
белгілі  болғандай,  Пушкин  осы  соборда  болыгі,  діндар 
Василии  Иванович  Червяковпен әңгімелескен.  Бүл қүнды 
қолжазба  «Приходская летопись  Оренбургской  Епархии 
гр а д о   -  У р а л ь с к о го   М и х аи л о   -  А р х а н г е л ь с к о г о  
ед и н о вер ч еско го   собора»  деп  аталады.  Оны  С авва 
Иванович  Назаров  атты  протопоп  1865  жылы  жазған. 
Протопоп  қолжазбаның  ішіне  осы  собор  туралы  1751- 
ші,  яғни  собордың  аласталып-тазартылған  күнінен  бергі 
жеткен  аңыздарды  кірістірін  жазып  кеткен.  Дәл  қазір 
қолжазбаның  қайда  екендігі  анықталған  жоқ.  Алайда 
оның  мазмүнының  эжегітәуір  болігі  белгілі  деп  айта 
аламыз.  Тарихшы А .Б.Карпов озінің  «Памятник  казачьей 
старины»  (Орал,  1911)  атты  кітабында  осы  жылнамага 
коп  сүйенеді.  Н.Ғ.Чесноков  кезінде  осы  аңызға  айналған 
д е р е к  
к о з ін е н   к о ш ір м е л е р   де 
ал ы п  
қ а л ғ а н .

С .И .Н азаровты ң  ж азбасы нда  былай  делінеді:  «Опың 
жанында төрт  қырлы  («Пугачев тарихьпща»  -  алты  қырлы
-   Н .Щ .)  готикш ш қ  үлгімен  салынган  қоңыраухана,  ал 
оң  жағында  -   Пугачев  бүлігі  кезінде  күлі  кокке  үшкан 
кремль мен оскери  үй  бар еді».  Бүл  мәліметтерге  берілген 
түсініктемеде:  «Бүл  куогер,  собор  діндары,  1841  жылы 
9 6   ж а с ы н д а   д ү н и е д е н   о з ғ а н   В а с и л и й   И в а н о в и ч  
Червяковтың  колымен  берілді.  Бүлік  кезінде  ол  собор 
қызметінде  болған.  Пугачев  бүлігінің  тарихын  жазган 
Пуш кин  мырза  одан  коп  нәрсені  білді.  Оның  жанында 
Пр.  С.Назаров  дьякон  боп  5  жыл  қызмет  етті»  делінген. 
(Цит.  по:  Николай  Чесноков.  Приняли  меня  славно  // 
Талап,  Уральск,  1998.  №42).
П уш киннің  свящ енник  Ч ервяковпен  кездескені 
баска да мәліметтер  арқылы дәлелдене түседі.  1978  жылы 
«У ральские  войсковы е  ведом ости»  (1667-1917)  атты 
газетті  қарап  отырып  Н .Ф .С авичевтің  «Нечто  из  времен 
катастроф»  атты  очеркін тауып  алдым  (УВВ,  1884,  №18). 
Бүл  менің  Савичев  туралы  алғаш қы  қалам  тартуыма  да 
себепші  болды  (С кем  встречался  поэт//Приуралье,  1979, 
6  ию н я;  Ф о л ь к л о р н о -э т н о г р а ф и ч е к а я   т е м а т и к а   в 
« У р ал ь с к и х   в о й с к о в ы х   в е д о м о с т я х » .  П у б л и к а ц и и  
Н.Ф .Савичева за  1867-1885  гг.// О черки истории  русской 
этнографии,  ф ольклористики  и  антропологии.  М.,  1982. 
Вып.  IX).  Бүл  очерктен  ақы нны ң  халықпен  откізгеи 
эңгімесінің мазмүнын табуга болады.  Сонымен қатар  оіща 
П у ш к и н н ің   О рал д а  б о л ған   к е зд ер і  ту р ал ы   әск ер и  
старш ина  А нтон  П етрович  Б ороди нн ің  естелігі  бар: 
«Маган да,  - деп бастады  ол  (А.П.Бородин),  - А.С.Пушкин 
маліметтер сүраған казактардың бірі, яғни  Бахирев кезііще 
былай деп  айтатын:  «Біраз уақыт Пугачевтің песірі  болған 
Червяк  ж ары қ  дүниемен  қош   айтысайын  деп  ж атқан 
ш ақ т а   оньщ   П у гач евті  б ір ге  кө р ген   ш ы най ы   досы  
Б ах и р ев  Ч ер вяк тан   П у гач евтің   ш ы нды ғы нда  да  кім

екендігін,  ягни  ол  расында  да  гіатша  ағзам  Петр  III  ме, 
элде  зұлым  Пугачев пе?,  - деп  сұраған  екен.  Бүған  Червяк 
былай  деп  жауап  беріпті:  «Бүл  император  Петр  ІІІ-нің 
әзі,  себебі  қарапайым  адамда  сонш алықты  білімнің, 
қабілеттің  жоне  ақылдың  болуы  мүмкін  емес.  Маған,  - 
деп  одан  орі  сабақтайды  өз  созіп  Червяк,  -  А.С.Пушкин 
оныц  Петр  III  патша емес,  патша атын  жамылғап дондык 
казак  Емельян  Пугачев  екендігіп  айтқан.  Бірақ  мен  оған 
сенбеймін.  Өткен  дәуірде  не  болгапдығыи  қазіргілер 
қайдан  білсін...».
А ңы з  бен  әф сан ал ар д ы ң   қазы н асы   «к о н ек о з 
куәгерлердің»  айтқандары  Пугачев бейнесіне  ерекше бір 
дем  берді,  «Пугачев  тарихы»  мен  «К апитан  қызы» 
беттерін  айрықша  орнектеді.
Ч е р в як о в ты ң   да,  Б а х и р е в тіц   де  П у ш к и н м ен  
кездесіп,  әңгіме-дүкеп қүргапы  апық.  Пугачев доуіріндегі 
Оралдағы  оқиғалар туралы  маңызды деректерді,  мысалы 
пугачевшілердің  собор  қоңырауханасының  астын  қазып, 
ақырында  оны  жарыгі  жібергепдігі  туралы  деректерді 
ақынға  солар  гана  беруі  мумкін.  «Пугачев  тарихының» 
бесінші  тарауыннан  былай  деп  оқимыз:  «Гарнизон  әзір 
болды,  жарылыс  пен шабуылды күттік.  Екі  сағат та  еткен 
жоқ,  аяқ астынан қоцыраухана шайқала бастады.  Томенгі 
п а л а т а   оп ы р ы лы п   т ү с т і,  ал  ж о ғар гы   алты   б аган  
қоцыраухана  жаныида  болган  бірнеше  адамды  астына 
ала қүлады.  Тастар тау-төбе боп үйіліп қалды.  Ең жогаргы 
бағанда  болған  алты  күзетшілердің  бәрі  де  аман-есен, 
тіпті  үйықтап  жатқан  біреуі  жерге оянбаған  қалпында-ақ 
түскен  екен».
Пугачевтің  Ж айық  бекінісін  қорш ауымеи,  тігіті 
оны ң  Ж ай ы қ  калаш ы гы нда  болуы м ен  байлан ы сты  
қайғылы  оқиғалар қаланың ең ежелгі болігінде,  Михайло- 
Архангел  соборына іргелес  жатқан  Курени деп  аталатын 
ж ер д е  ж а л ға с қ а н -д ы . 
М үида  сол  ал ы с та  қ ал ган
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет