Серия «Уральская библиотека» н иколай щ ербанов «Оралга бардым мен-дагы»



жүктеу 39.6 Kb.
Pdf просмотр
бет1/9
Дата08.06.2017
өлшемі39.6 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

Серия  «Уральская  библиотека»
Н иколай Щ ербанов
«Оралга  бардым  мен-дагы» 
А.С.ПУШКИН  ЖӘНЕ  ОРАЛ  ӨҢІРІ
«Поехал  я  в  Уральск...» 
А.С.  П У Ш К И Н   И  П РИ У РА Л ЬЕ
П еревод  на  казахский
ЗКГУ,
«Оптима»
Уральск-2006

1>ВК  S 3  3  (2   РУС) 
Щ 6І
/
Щ 6І 
Щ ербанов  II.  М.
«Поехал  я  в  У р а л ь ск ...»   Л.С.  Пушкин  и 
Приуралье. (Перевод  ка  казахский:
Ж .Ж .  ПІаекенов,  CM'.  HlapaftacoR, 
Д.С .М ухам беткалиев),  Уральск,  2006. 
2-е  и «дание  с  дополнениями
ISBN  9965-9370-7-9
Серия  «Уральская  библиотека»
ВПК 83.3  (2  Рус)
Щ 4 6 0 3 0 2 0 1 0 1
()()| 0 5 ) 0 6
«  Щербанов II  2006 
Г  3  К  Г  У  {перевод  на
ISBN  W 6S-9370-7-9
ка захский  ячык)
-V'  Оптима
D   О К ІІФ  “Старый Уральскь”
<серия,  открытки  и ф ото)

Н иколай Щ ербанов
«Оралга  бардым  мен-дагы» 
А.С.ПУШКИН  ЖӘНЕ  ОРАЛ  ӨҢІР1
А.С. Пушкин, суретшіА.А.Суворов. 1937ж.
1833  жылгы  А лександр  Сергеевич  П уш киннің 
оралдық  к ү зі-  бүл  үлы  адам  омірінің  бар  болғаны  екі 
жарым  тәулігі.  Осы  аз  уақыт  ақынға  қанш ама  естеп 
кетпес  әсерлі  сот  сыйлады,  одебиетке  қүш тар  жанның 
шабытым  шарықтатты.  Бүл  «Капитан  қызы»  романының 
жаңа жолдары және  «Пугачев тарихының»  тарихи  баяны, 
ескі  қазақ  аңыздары  меп  эндерінің  жазылуы  орі  жаца 
танысулар...
П у ш к и н   к ү н д е р і  о р а л д ы қ т а р д ы ң   к о п т е г е н  
үрпақтары  үшін  үмытылмас  естелік  болды.  Сол  алыс 
күндерден  бастап  Оралда  ресми  емес,  нагыз  халықтык 
дәстүр  -   Пушкинді  ақгіанда,  маусым  мен  кыркүйекте: 
яғни  қаза  тапқан  күні,  туған  күні  мен  ежелгі  казактар

қаласына келген  күнін салтанатты еске  алу  қалыптасты...
1833  жылдың  ерте күзі.  Пушкин Орынбор олкесінде 
саяхатта  еді...
Акынның  Ж айы қ  өңірі  мен  Оралға  жол  сапары 
туралы бірнеше қайтара жазылды:  кітаптар,  очерктер  мен 
мақалалар...  Алайда  оралдық  пуш киндіктердің  олі  күнге 
дейін  жауабын  тагіпаған,  тіпті  табуы   да  мүмкін  емес 
көкейлерін  мазалаған  сауалдары  бар.
Бәрінен  бүрын  ақы нны ң  О ралда  болуының  озінің 
сол  уақытта  өмір  сүрген  оралдықтар  естелігінен  орын 
тапгіағандыгы  таңғалдырады  .  Пушкин  Оралда  21  мен  23 
қ ы р к ү й е к   а р а л ы ғ ы н д а   б о л г а н   к е з ін д е   а т а м а н  
В.О.Покатиловпен,  полковник  Ф.Т.  Бизяновпен,  әскери 
сәулетші А .А .Гопиуст н, діни қызметші  В.Н.  Червяковиен 
және  ақын  қадірін  бір  адамдай  түсінетіндей  көптеген 
зиялы  адамдармен  кездесті.
Оралдықтар  оны  білімді  саяхатшы,  атақты  ақын, 
өлендері сол кездіц өзінде-ақ орыс халқына белгілі  болған 
түлға  ретінде  қабылдады.  Көптеген  оралдықтар  ақынды 
кору  мүмкіндігі  болгандығына  қуанды,  танысуға  келді. 
атамандар оны үйіңце қонақ етті,  пікірлесті,  оған казактар 
бүлігінің  басты  куәгерлерін  табуға  көмектесті.
Ал енді бүл адамдардың Пушкин туралы  жазбалары 
бар  ма?  Егер  болса,  олар  қайда?  Б елгісіз,  жүмбақ... 
Ж алпы мүндай жауабы ж оқ тылсым да жүмбақ жағдайлар 
ақьш  Оралға келмес бүрын-ақ басталған  еді.  Өз  отанынан 
алысқа,  Пугачев  ізі  қалган  қилы  мекендерге  саяхатқа 
аттанганда,  П уш ки н  О ралга  соғуды   ж оспарлам аган. 
«Орынбор  менің  саяхатымның  соцғы   мақсаты»,  -  деп 
жазады  ол  әйеліне  12  қы ркүйектегі  Языковтар  иелігінен 
жазған  хатында.  Соған  қарағанда,  оның  бастапқы  жол 
маршруты  өзге болған  секілді.  Бүл мэліметтің де  бірнеше 
нүсқасы   бар.  О ларды ң  бірінде  П уш кин  О рынбордан 
«Оралдың  барлық орталық бөліктерін  аралап,  Болдиноға

Пошти жолы. Белгісіз суретші XIX ғ. басы.
Е к атер и н б у р г  пен  П ермь  арқы лы   о р алам ы н »,-  деп 
ж азады.  (А .Н ики ти н.  П уш кин  и  У ральск//С едьм ы е 
б и р ю к о в с к и е   ч те н и я .  Ч е л я б и н с к ,  19 87).  К е й б ір  
г іу ш к и н и с т е р   а қ ы н н ы ц   О р а л ғ а   с а п а р   ш егу  ойы  
Орынборда туындаған деп  есептейді.  Мүмкін  бүган  ықпал 
еткеи  жагдай  -  казактар  соғысы  болгап  жерлерден  үзақ 
саиардан  бертінде  гана  оралган  В .И .Д альдің  әсерлі 
оңгім елері  болар,  яки  бізге  белгісіз  б асқ а  орынды 
себептері  болған  шығар.
Дальдің  «ерекше  таңгаларлық,  әрқилы,  сонымен 
қатар  тагылау  осы  «жергілікті  олке»  туралы  оз  әсерін 
үлы  ақынмен  боліспеуі  мүмкін  емес.  Бүл  сапардың 
жазушыға өте эсер еткендігі сондай, Даль  алған  осерлеріи 
«Гречке Оралдан хат»  атты тарихи -  этиофафиялық очерк 
түрінде  жазып  қалдырған  еді.  Бүл  очеркті  ол  Пушкинніц 
ақыл-кеңесіне  сүйене  отырып  жазған 
болуы  мүмкін. 
Д ал ьд ің   « С еверн ая  п ч ел а»   газетін д е  ж ар и ял ан ган  
очеркінде  (1833,  № 231-231,  12-13  қазан)  «Орал  оскері 
мен  оның тылсым да қаймагы  бүзылмаган түрмысы  назар 
аударарлық және таңданарлық» деген  жолдар  козге түседі:.
Пушкинді Дальдіц қызықты да қанық әпгімелерініц

іш ін ен   Ж айык,  э с к е р ін іц
тарихы түралы  маглүматтар,
« б ү л   ж а қ т а   ж и і  б о л ы п
т ү р а ты н   а л а с а п ы р а н д а р »
т у р а л ы , 
к а з а к т а р д ы н
балықш ылық  косібі  туралы,
қ ы з ы л   б а л ы қ   т о қ т а т у г а
арналған  учуг туралы,  ақыр
аяғы  «өткеқді  бүлжытпай,
қ а т а ң   қ а с т е р л е у ш іл е р »
ретінде  саналатын,  сонымен
қатар  «доникондық  түрмыс
дәстүрін сақтап келген,  жаны
жайсаң әрі мызгымас  напым-
с е н ім  
о к іл д е р і»
В.И.Даль. Белгісіз суретші
о р а л д ы қ т а р д ы ц  
о з д е р і 
туралы  мәліметтер  кызықтыруы  ықтимал.  Даль  ақынмен 
кездесуіиде  сол  кездерде  озін  толғантып  жүргеп  орыс 
одебиетіндегі  Орал тақырыбыныц мән-маңызы туралы  ой 
болісгіеуі  мүмкіи  емес:  «Ғажайып  табигатты  Кавказдыц 
озі  Орал  жотасының  шығыс  баурайының,  Ж алны  сырт 
йен Ж айық төңірегііадегі далалармен тайталаса алар ма?!». 
Осылайша  Даль  Орал  жерінің  озіндік  ерекшелігі  мол, 
экзо ти калы ,  көркем   су реттеу ге  әбден  түр арл ы қ  орі 
мацызды  тарихи  оқигалар,  озекті  элеуметтік,  модени 
қүбылыстар  мен түрлі үлттардың достық  қарым-қатынасы 
ж арасқаи  олке  екендігін  мойындагаи-ды.
Ж айы қ  оңірі  орыс  әдебиеті  беттерінен  кейіиірек 
озіндік  орнын  тапқанымен,  дәл  сол  уақы тта  ол  Кавказ 
секілді  елдің  назарын  аударарлы қ  әйгілі  м екеп  бола 
қ о й ған   ж о қ-ты .  С оған   қ ар а м а с т а н   А .С .П у ш к и п н ің  
«Пугачевтың  тарихы»,  «К апитан  қызы»  романдарына, 
Дальдың  «Майна» және «Бекей мен М аулен» және  Оралда 
ж азған   о ч е р к т е р   м ен  п о в е с т е р ін е ,  M .JI.М и х ай ло в ,
6

С.В.М аксимов,  Г.Н.  Потаниннің 
Орал  қауымдастығы 
т у р а л ы   э т н о гр а ф и я л ы қ   о ч е р к ін е ,  Н .С .Л е с к о в т ы ц  
«Очарованный странник»  романына, Л.Н.Толстойдың  «Не 
үшін»  эцгімесіне,  В.Г.Короленконың  «Казактарда»  атты 
очерк  кітабына,  сондай-ақ жергілікті  оралдық жазушылар 
И.И .Ж елезнов  пен  Н.Ф.Савичевтің  еңбектеріне  қарагі 
отырып,  оралдық  омірден  алынған  тақырыптардың  XIX 
ғасырдағы  орыс  әдебиетінен  берік  орын  алғандығына, 
тіпті  олардың  белгілі  бір  әдеби дәстүрге  айналғағідығына 
куә  боламыз.
В.И.Дальдыц  қызы  Пушкинніц  Орынбор  өлкесінде 
болғандығын  еске  алып,  былай  деп  жазады:  «Әкемді 
Орынборга  келген  сапарындағы  таи-тамаша  қалдырған 
жайттар  акынды да тап  солай тандай қақтырды.  Пушкинге 
Орал  өңірі  -   жазушы  шабытын  шарықтатар  үлан-ғайыр 
өлке ретінде корінді.  Ол Жайықтьщ оз  ақындық талантына 
түрткі  болып,  талай  күнды  соз  маржандарының  омірге 
келуіне себеиші  болатындығын  сезінғендей еді.  («Русский 
архив».  Москва,  1899,  №5)
Тағдыры  шынайы  аңызга  айналған  Г.С.Карелин  де 
ақынға  Орал  казактары  туралы  көгітеген  қүнды  тарихи- 
этнографиялық  мәліметтер  беруі  мүмкін.  Бүл  -  озінің 
Ж айы қ бойына,  қазақ даласына,  Каспий теңізінің  шығыс 
жағалауына,  Алтай  мен  Сібірге  жасаған  саяхаттарымен 
аты  ш ы ққан  талантты  натуралист-ғалым  еді.  Білімді 
К арелин  Бірінш і  Петербург  кадет  корпусында  алған 
б о л аты н .  Ал  м үнда  к езін д е  б о л аш а қ   д е к а б р и с т е р  
Кондратий  Рылеев,  Федор  Глинка,  Михаил  Пущин  жэне 
т.б.  оқып  ш ыққан  болатын.  Окуды  бітірген  соң  Карелин 
граф  А.А.Аракчеев  басқарған  әскери  штабқа  жүмысқа 
қалады.  Алайда  Карелиннің  әскери  басиалдақпен  өрлеуі 
к ү т п е г е н   ж е р д е н   тез  ү зіл д і:  А р а к ч е е в к е   ж а зға н  
эпиграммасы үшін  ол  1822  жылдың  ақпанында Орынбор 
өлкесіне  жер  аударылады.  Карелиннің  мүндағы  жаңа

т а н ы с т а р ы   м ен   д о с т а р ы н ы ң   а р а с ы н д а   т а р и х ш ы
A .И .Л евш и н ,  д е к а б р и с т   В .Д .В о л ь х о в ск и й ,  ж азуш ы
B.И.Даль, сондай-ақ Пушкинді етене жақын білетін белгілі 
адамдар  бар  еді. 
К арелин  П уш кинм ің  ж ақы н  досы
А .А.Дельвигпен  хат  алысып  түратүгын,  олардыц  бір- 
бірімен  кездесіп  түруы  да  ғаж ап  емес.  Оған  жазған 
хаттары нда  К ар ел и н   алы стағы   Ж а й ы қ   ө д ір ін е  ж ер 
аударылған  А .А .Д ельвигке  де,  П уш кинге  де  қымбат, 
жақын  адамдардың тағдыры жайында жазған еді. Бір хатыңца 
Дельвиг  К арелинге  «В ольховский  туралы   қуаны ш ты  
хабарлары  үшін»  алғысын  білдіреді.  «Ол  Сізге дос  ретінде 
қымбат,  -  деп  жазады  Дельвиг,  -  ал  маған,  лицейлік 
тагдырласқа,  ол  туған  ағамдай  және  досымдай  қымбат». 
Карелин  меп  Вольховский  арасындағы достық Орынборға 
жер  аударылмастан  бүрын  басталған  еді.  Кадет  Карелин 
мен  лицеист  Вольховский  сонау  1813  жылы-ақ  Царьское 
селодағы  салтанатты  шеруде  танысып,  I  Петрдің  Каспий 
жорығы турасыңца немесе Бекович -  Черкасскийдің Хиуаға 
саяхаты жайында қызу талқыласатын.  Карелин қүрдасынан 
сыйлыққа  «Менің  жолдасым  Григорий  Карелинге.  Оған 
Петрдің  осы  жобасын  жүзеге  асыруға  жазсын.  Царское 
селосында,  30  сәуір  1813  жыл.  Владимир  Вольховский» 
ден жазылған естелік қолтаңбасы бар И.И.Голиковтың «Ұлы 
Петрдіғі  қайраткерлігі»  кітабы н  алады.  (Г.З.Блю мин. 
Алыстағы зерттелмеген жерден. Григорий Карелипніц ецбегі 
менемірі.  Челябинск,  1982).  Бүл естелік сездер  Карелиннің 
ғалым,  саяхатшы  ретіндегі  үлкеп  орлеу  жолып  айқындап 
берген  шынайы  корегенділікпен  айтылған  сөздер  існеттес 
еді.  Карелиннің әйелі -  Александра Николаевна Семенова, 
Петербургтің зиялы қыздар институтының тәрбиеленушісі, 
к е й ін ір е к   Д е л ь в и г т ің   ж ү б а й ы н а   а й н а л ғ а н   С о ф ь я  
Салтыкованың досы еді. Дельвиг Александра Николаевнаға 
«Сібір гүлдерін»  1827 жылға апарғанда» атты олеціп арнаған. 
Бүл өлең  1827 жылы  оның озі сол жылдары басып шығарьш

жүрген альманағымен бірге Орьшборға жіберілген болатыи. 
Пушкиннің  Александра  Николаевнаның  әсем  сүлулыгына 
таңырқағандығы сондай,  «Бақша сарай фонтапдарындагы» 
З а р е м а   бей н есіп д е  сол  А лек сан д р а  Н и к о л аевн ан ы  
сииаттаған деген  ацыз  бар:
Вокруг лилейного  чела
Ты  косу  дважды  обвила.
Д ел ь в и гте р   мен  К а р е л и н д е р   о т б асы л ар ы н ь щ  
арасындағы  хат-хабарларда  Пушкин  есімі  эркез  ауызга 
алынады.
К а р е л и іш ін   О р ы н б о р   а й м а г ы п а   с а я с и   ж ер  
а у д а р ы л у ы   он ы ң   ғы л ы м и   к а й р а т к е р л іг ін е ,  я гн и  
жагырания,  этнография,  минералогия,  зоология,  ботаника 
ғылымдарымеп  шүгылдана  бастауыиа  түрткі  болгап  еді. 
Орынборға келген  бойда-ақ  Карелин  осы  бір  үлаи-гайыр 
о л к е н і  зе р т т е у ге   кы зу   к ір іс е д і.  Ол  О р ал   о ск ер и  
казактарының  жеріне  аттанған  экспедицияга  қатысын, 
казак  станицалары  мен  форпостарының  гүрмысы  мен 
табигатына  зер  салады.  Әсіресе,  торт  кемеге  мінгеи  170- 
ке жуық оралдык  казак-теңізшілер қатыскан  1832  жылгы 
мамыр  -   тамыз  айларындағы  Каспий  тецізінің  Сібір  - 
шыгыс жағалауларына жасақталған эксиедициясы  жемісті 
болды.  («Г.С.Карелиннің  Каспий теңізі  бойыиа саяхаты»/ 
/  Орыс  жағрафиялық  қоғамының  жазбаларынан.  Т. 10. 
СПб.,  1883).  Карелин  казактар  түрмысын  жақсы  білетін 
еді.  Олардың  ептілігіне,  шыдамдылығы  мен  парызга 
адалдығына  қайран  қалатын.  Ғалымның  кызы  Софья 
Григорьевна  соңы нан  былай  еске  алады:  «К арели н 
казактарды  шынайы  жақсы  корді,  оларга  сүйсіне  сенді, 
олар да еш қаш ан  оның  сеніміп  алдамады,  оган дол  солай 
ж ауап  берді».  Оның  козіне  казак  «табигатты н  бар 
кедергілерін және  өз  жеке басыныц  қамын  ордайым  жеце 
алатын»  жеңімназ  кейпінде  корінетін.  (С .Г.К арелии. 
Ш ығыс  өңіріндегі  орыс  адамы.  Г.С.Карелипнің  омірі  мен

қызметі  туралы  очерктер  (1801-1972)  СПб.,  1905)
Пушкиннің  Орынбор мен  Оралға келген  уақытында 
К арели н  К аспий  теңізінің  сібір-ш ы ғы с  ж ағалаулары 
бойынш а  жаңа  экспедиция  жүргізуге  озірленіп  жатқаи- 
ды.  К а р е л и н н іц   ом ірбаянш ы сы   Г .З .Б лю м инге  1833 
жылдың  күзіндегі  ғалым  өмірінің  басты  белестерінің 
уақытнамалық шеңберін жасаудың сәті түсті.  Орынбордың 
облыстық  мүрағатының  қүжаттарына  сүйенігі,  Блюмиа 
«П уш кин  мен  К арелиннің  Орынбордан  Оралға  екеуі  де
20  қыркүйек  күні  келгендігін»  анықтады.  Ғалым  туралы 
соңғы еңбектердің бірінде Блюмин бьшай деп нақтылайды: 
« К а р е л и н   О р ы н б о р д а  тү р ған   к е зін д е   « Т ү сін д ір м е 
создіктің»  қүрастыруш ысы  Владимир  Дальмен  жақын 
т а н ы с ы п , 
ал 
1833 
ж ы л д ы ң   2 0   қ ы р к ү й е г ін д е
А .С .П у ш ки н м ен   О ры нбордан  О ралға  бір  поуескеде 
о т ы р ы п   к е л д і»   ( Г е о р г и й   Б л ю м и н .  В  С и б и р ь , 
прапорщ иком,  без  выслуги...//М осковские  ведомост.  М. 
1991  №14).  Дейтүрғанмен де  Ж айы қ оңірінде  Пушкиннің 
Карелинмен  кездескендігін  растайтын  тікелей  долелдер 
ж о қ .  О л а р   м ү м к ін   К а р е л и н н іц   ж а з б а л а р ы   м ен 
естеліктерінде  қалған  болар,  бірақ  Карелинніц  архиві 
Гурьев қаласындағы  оз  омірінің соңғы  20  жьшын  откізғен 
(1852-1872)  үйімен  бірге ортеніп  кеткен  еді.  Казактардың 
тарихы мен түрмысының  білгірі және кезінде үлы ақынмен 
етене  жақын  таныс  болған  Карелин  есімі  олі  күнге дейін 
елеибей  келеді.
Пушкин үшін Дальдіц және  Карелиннің Ж айық оцірі 
туралы  әңгімелері  табиғи  қызығуш ылық  тудырған  еді, 
осы  жағдай  ақынның  өз  жол  жүру  марш рутын  Оралға 
дейін үзарту жөнінде  шешім  жасауына ықпал  еткен.  Оған 
осы   ө л к ен і  өз  к ө зім ен   кө р у   қ а ж е т   б олды ,  себ еб і 
«халықтың  тарихы  ақын  иелігінде»  (1825  жылдың  23 
ақпаны ндағы   Н .И .Г недичке  хаты нан).  О ралда  ж үріп 
б ар л ы қ   к о р ге н -б іл ге н д е р ін ің   ә се р ін е н   ол  м ы надай

қ о р ы ты н д ы ға  келеді:  « Ж ай ы қ   к азак т а р ы н ы ң   іш кі 
басқаруы  ,  олардың  өмірі  жәые т.б.  туралы толық түсіпік 
Пугачев  бүлігіы  толықтай түсімдіру  үшін  қажет».
Даль Пушкиннің  Орынбор қаласына және сол оңірге 
жол  сагіарыгща ақынмен  18  мен  20 кыркүйек  аралығымда 
б ір ге  болды .  А қы н   О р ал ға  к е л у г е   н а қ ты   ш еш ім  
қабылдағаны туралы  Орынбордан  19  қыркүйекте әйеліне 
жазғап  хатында:  «Мен  кешеден  бері  осымдамын.  Ертең 
Ж ай ы қ  казактары на  барамын,  онда  үш  күн  аялдан, 
Саратов  пен  Пенза  арқылы  деревняға  (Болдино  -   Н.Щ .) 
аттанамын»,  -д еп   молімдейді.
Даль  ақынмен  Оралға  бірге  келді  ме?  150-жылдан 
астам  уақыт бойы бүл туралы ел  ішінде екі  қарама-қайшы 
пікір  айтылып  келе  жатыр.  Біріншісі  Дальдіц  ақынмеп 
бірге  келгенін  шьшдыққа  саяды,  ал  екіншісі  келмегенін 
айтады.  Бүл  жонінде  В.И.Порудомипский  «Даль»  атты 
кітабында  былай деп  жазган:  «Даль  ақынга  Оралга дейін 
жолсерік  болған,  котеріліс  болгап  жерлерді  корсетіп, 
адамдармен  әңгімелесуге,  кездесуге  комектескен.  1833 
жылдың  23  қыркүйегінде  Оралда  ақын  П уш кин  мен 
к оллеж   асессоры ,  ж азуш ы   Даль  (К азак  Л угански й) 
қоштасып,  екі  ж аққа  кетті».
Дальдың омірі мен шыгармашылығын зерттеген тағы 
бір  ғалым  Ю .П.Фесенко  бүл  туралы  оз  болжамын  алға 
тартады.  Даль,  оныц  пікірі  бойынша,  «Пушкинді  Оралға 
д ей ін   ем ес,  О ры нбор  о л к есін ің   ш ек ар асы н а  дейін 
ш ығарыгі  салған».  (С ентябрь  1833;  А .С .П у ш к и н   и 
В.И.Даль  //  Временник  пуш кинской  комиссии.  Выпуск 
24.  Л,  1991).
П орудом и нски й  мен  Ф есен к о ға  д ейін  мүпдай 
козқарасты   П уш киннің  алғаш  омірбаянын  зерттеуш і 
П.В.Анненков  үстанған  болатын:  Ол  (Пушкин  -  Н.Щ .) 
онда  (Орынборда  -  Н.Щ .) тоқтап,  генерал-губерпатордыц 
үйіне  түскен,  соңынап  В.И.Дальмен  бірге  Орыибордағы

бекіністер желісін аралаған...».  (Материалы для биографии
А .С .П ушкина.  Спб.,  1855).  Н .Н .Модестов  та  «Пушкин 
бес  кун  бойы  Орынбор  губерниясында  болған  кезінде 
Даль  онымен  қайда  да  әркез  бірге  болған»,  -  деп  жазды. 
(Н.М одестов.  Владимир  Иванович  Даль  в  Оренбурге  // 
Труды  О ренбургской  ученой  комиссии.  Вып.  XXY11. 
Оренбург,  1913).  Бүл  болжамдарга  Орал  олкетаиушысы 
Н.Г.Чесноков та  оз зерттеуінде  қосылады.  Осы тақілеттес 
п ік ір л е р   Н .Е .  П р я н и ш н и к о в   м ен   Н .Г .Е в с т р а г о в  
еңбектерінде де  келтіріледі.
Б ү л  
к о з қ а р а с т ы  
ү с т а н у ш ы л а р д ы ң  
б а с т ы  
айғақтарының  бірі  25  қы ркүйекте  жарияланған  Дальдің 
«Оралдан  Гречке  хат»  атты  очеркі  еді.  Ондағы  ойдыц 
т е р к ін і  м ы надай:  «Д аль  23  қ ы р к ү й е к т е   П уш ки н д і 
шығарып  салып,  бірнеш е  күн  Оралда  болған,  кейін  25 
қ ы р к ү й е к т е   О ралд ан   о зін ің   «Х аты н»  П етер б у р гк е 
«Северная  пчела»  газетіне,  баспашы  Гречке  жіберген».
Бүл  болж ам ны ц  қарсы ластары   екі  ж азуш ы ны н 
сапарда бірге болғавдығын  ж оққа шыгарады.  Сонау  1916 
жылы-ақ  Д .Н .С околов  алғаш  рет  бүл  гуралы  дойекті
а й га ғы н   к е л т ір г е н  
болатын.  Бүл  дәйек 
« О р ы н б о р   ә с к е р и  
г у б е р н а т о р ы  
қызметін  атқаруш ы, 
г е н е р а л - а д ъ ю т а н т , 
к а в а л е р  
В а с и л и й  
А л е к с е е в и ч  
Перовскийге  доктор 
Д а л ь д ің  
« е р е к ш е  
т а п с ы р м а с ы  
б  о  й  ы  н  ш  а 
мәлімдемесі»  еді.  Бүл 
ВЛ.Перовский 
« М ә л і м д е м е »

О р ы н б ор д ы ң   о б л ы сты қ   М е м л ек е т т ік   м ұ р ағаты н д а 
сақталған.  Бұл  маңызды құжаттың толық мәтінін келтіріп 
отырмын:
«О б ъехав, 
по 
п р е д п и с а н и ю  
В а ш его  
превосходительства,  земли войска Уральского и имея уже 
честь отдать Вам лично отчет в сей поездке, осмеливаюсь 
просить  покорнейше,  дабы  следующие  мне  казенные 
прогонные деньги за проезд:  от  Оренбурга  через Уральск 
до Гурьева,  обратно до кр(епости) Калмыковой,  от оной 
на  Орду Букеевскую,  обратно по Узеням на Александров 
Гай,  на речки  Чижи, Деркул,  в Уральск,  и наконец степною 
дорогою через Илецкий городок в  Оренбург,  всего за две 
тысячи  и  пятидесяти  верст,  на  три лошади,  то  есть: 
триста семь рублей и пятьдесят копеек -  повелено было 
от  коих  сих  д енег  м н е   выдать.  О  чем  В аш ем у 
превосходит ельст ву  донести  честь  имею.  Докт ор 
медицины Даль.  №20.  Сентябрь 21.1833.  г.  Оренбург.».
«Мәлімдеме»  мерзімінен  көріп  отырғанымыздай  -
21  қыркүйекте  Пушкин  Оралға  келіп  ж атқан  мезгілде 
Даль  Орынборда  болған.  Кейбір  өлкетануш ылар  бүл 
дэлелді  сенімсіз  деп  есептейді.  Мысалы,  Н.Г.Чесноков 
«П риняли  меня  славно»  («Талап»,  1998,  №38)  атты ' 
очеркінде  бүл  мәлімдеме  жол  бойынан  немесе  Оралдан 
ж іб ер іл у і  м үм кін  деп  санайды .  С онда  қ ал ай ,  Даль 
Пушкинмен  Орынбордан  бірге  шығыгі,  ал  мәлімдемені 
жолда  Орынборға  қайта  жіберу  үшін  озімен  бірге  ала 
кеткен  бе?!  «Неге  мэлімдемеде  корсетілген  күнге  сеніп, 
ал  Дальдің  Оралдан  жіберген  хатында  корсетілген  күн 
жадына  сенбейміз.  Түсініксіз»,  -  деп  жазады  Чесноков.
Бүл  жерде  мынадай  маңызды  жағдай  ескерілмей 
қалып қойған:  «Оралдан Гречке хат» жеке жолдама болын 
табылмайды, дәлірек айтқанда бүл хат та емес.  Оған нақты 
қүжат  ретінде  қарауға  болмайды.  Ол  -  «хат»  жанрында 
жазылған очерк, сол себепті хат деп аталуы да тек  шартты

түрде  ғана.  Әдеби эдіс.  Очерк  мазмүны  автордың  оралдык 
әсерімен шектелмеген,  ол үлкен уақыт аралығын қамтиды, 
яғни  Дальдіғі  сөзімен  айтқанда  «он  екі  апта»  -  1833 
жылғы  маусымның  басынан  бастап  қыркүйекке  дейін... 
М ен  1889  ж ы лы -ак  («П уш кин  в  У ральске»  кітабы) 
о черктің  О ралда  жазылыгі  басталы п,  25  қы ркүйекте 
Орынборда  аяқталғандығы  туралы  болжам  айтқанмып, 
сол  жердей  «Северная  пчелаға»  жіберілген.  Алайда менің 
болж амыма  нақты   дәлел  каж ет  болды.  Ж арияланган 
о ч е р к т ің   тек  м ер зім і  «25  қ ы р к ү й ек   1833  ж.»  деп 
көрсетілген,  қай  жерде  ж іберілгені  айтылмайды.
Барлығын  анықтау  үшін  бір  ғана  жол  қалды  - Даль 
мүрагатын  ақтару  қажет  еді.  Солай  істелді де.  Бүл  жерде 
бір ой маған маза бермейтін:  маған дейінгі зертгеушілердің 
ойына осы Дальдің  мүрағатына үңілу  туралы ой  қалайш а 
к ел м еген ? 
Ізд е н іс т е р   м ен і  Р ес ей д ің   М е м л е к е т т ік  
кітапханасының  қолж азба  бөліміне  әкелді:  1833-1834 
жылдар  аралығындағы  Дальдің  күні-түні  тынбай  жазган 
хаттары,  очерктер, мақала, түсініктеме,  түрлі ескертгіелері 
(кім ге  ж әне  қ аш ан   ж іб е р іл ге н д ігі)  б ар л ы қ   « ж азба 
кітаптары»  дәл  осы  жерде  сақталған  еді.
М ен  көп тен   іздеген  «Г речке  хат...»   о ч ер к ін іц  
авторлық  қолжазбасын  тагіқандығыма  сондай  қуандым. 
Тіпті  аяқталған  нүсқасы  емес,  бастапқы  жазғандарын да 
таптым.  Бүл  м атериалдарм ен  ай  ж ары м ға  созы лған 
жүмыстан кейін әйгілі очерктіц жазылу тарихын  қалынқа 
келтіру  жен,іл  болды.  О черктіц  басы  жазылу  уақыты  мен 
орнына байланысты бірнеш е қайтара өңделген.  О черктіц 
бастапқы  қолжазбасында:  Петербургтен  кетерде  Орал 
жағалауынан  сізге  күнбе-күн  жазу  ойымда  болды.  Міне, 
менің астанадан кеткеніме алты ай  болды...»деп жазылған.
Сәл кейінірек Даль  «алты»  сөзін сызып тастап,  «он»
- деп  өзгертеді.  Соған қарағанда очерк  Орынборда  «алты 
аптадан»  кейін  бастап  жазылып,  Оралда  «он  аптадан»

кейін  жалғасқан.
О черктің  соңғы  «С еверная  пчел ада»  басы лған 
нүсқасында тіпті  «12  агіта»  саны  көрсетілгеи.  Бүл Дальдіц 
Орал  сапарынан Орынборға оралып,  очеркпен  жүмысын 
бітірген  уақыты.  Алдындағы  «Орал  жагалауынан» дегені 
« О р ы н б о р ға  к е л ге с ін »   деп  ө згер тіл ге н .  О ч е р к тіц  
б а с т а п қ ы   н ү сқ асы п   Д аль  сы зы п  т а с т а г а н .  Ж а зб а  
кітабының келесі бетінде очерктің толық және  аяқталган 
нүсқасы  және  үзақ  ізденіс  тудырған  «Оралдан  Гречке 
хаттың»  (25  кыркүйекте  жіберілді,  Орынбор)  жазбасы 
келтірілген.  Бүл  жазба  очерктің  аяқталгап  орнын  еш 
күмәнсіз  айкындайды.
Даль  мен  П уш киннің  Оралда  бірге  болгандыгын 
жақтауш ы  казіргі  ізденушілер  бүгап  басқа  да  долелдер 
келтіреді.  Әсіресе  Ю.ГІ.Фесепко  оз  болжамын  жогарыда 
а т а л ғ а н   м а қ а л а с ы н д а   с е н ім д і  т ү ж ы р ы м д а й д ы . 
Ғалымдардьщ  сощ ы дэлелдері  томендегідей қорытьиідыга 
келіп  саяды:  Орынбор  эскери  губернаторыпың  міндетін 
атқаруш ы   Василий  А лексеевич  П еровский  «Пугачев 
тарихыныц»  жазылуына  жан-тәнімен  қолдау  к о р с е т ,  
себ е б і  бүл  ш ы гарм а  О ры нбор  о л к есін іц   моні  мен 
м аңы зы н  тер ең д е тіп ,  соган   іл есе  осы  ү л ан -гай ы р  
аймақтың  басшысы  ретінде  оныц  озініц  де  дәрежесін 
асқақтатар  еді.
Сондықтан  ол  Пушкинге  жан-жақты  моральдық 
ж әне  м атер и алд ы қ  ко м ек   к о р сет к ен   еді.  Ол  Д аль 
мәлімдемесінде  корсетілгендей,  қазынадап  307  рубль  50 
тиынға  парапар  соманы  алып,  оны  Пушкинге  берген- 
міс.
Ал  бүны  жасыру  үшін  ез  қарамагыпдағы  ш енеупік 
Дальге  айлалы  іс  ж асауга  тапсы рм а  берген,ягни  20 
қы ркүйекте  Дальге  Пуш кинмен  Оралга  бірге  барып, 
мәлімдеме  мерзімін  әдейі  21  қыркүйек  деп  белгілеуге 
бүйрық  берген.  Сойтіп,  Даль  мәлімдемесініп  мерзімі  -  21

қы ркүйек  -  Ф есенконың  айтуы  бойынша,  қандай  да  бір 
а қ ш а н ы ң   б е р іл г е н д іг ін   н е м е с е   б ір л е с к е н   О р а л  
жолсапарының  ізін  толықтай  жасырады.
Фесенко  Пушкиннің Дальмен  кездескеіщігі  жонінде 
н е ге   ү н д е м е г е н ін ің ,  ал  Д а л ь д ің   П у ш к и н   т у р а л ы  
естеліктерінде  тек  Бердыга  бірге  сапарда  болганыи  гана 
айтатындығының  себебін  осы  жайттан  іздейді.
Сонымен  Дальге  тиесілі  ақш а  Пушкинге  берілген. 
Ал Дальге соңынан  (21  желтоқсан) төлемақы ретінде  1000 
рубль  ассигнация  (ақш а орнына  жүретін  қағаз)  берілген, 
Ф есенконың  есебі  бойынша,  күміске  аударғанда  Даль 
мәлімдемесінде  көрсетілген  сомамен  теңеседі.
Алайда  Пушкин  біле  түра  заңсыз  ақшаны  алып,  ал 
адал да әділ Даль оған  көмектескен деген  ой тіптен ақылға 
сыймайды.
Б үл  о й д ан   ш ы ға р ы л ға н   о қ и ғ а н ы   п у ш к и н и с т  
В.Л.Савельзон  шытырманды,  үстірт,  қате  айтылған  деп 
әділ  б ағасы н   б ер д і.  (П у ш к и н   и  О р ен б у р ж ь е.  Н ад 
страницами  «Капитанской дочки» и  «Истории  Пугачева». 
Оренбург,  1998).
Перовскийдің  П уш кин  мен Дальді  бірге  ж іберуініц 
себебін қалайда түсіңдіргісі  келіп,  Ф есенко тагы  бірнеше 
дәлелдер келтіреді.  Ол  Перовскийдің  Пушкинді жергілікті 
жерді  білетін  серіксіз  жалгыз  жіберуі  мүмкін  емес  деп 
санайды.  О ның  ойы нш а,  ақы нга  ж ергілікті  дэстүрді 
білетііі,  ақын  жүмысына  комектесуге  қабілетті,  қажет 
болғанда  ақынды холера секілді дерттен де қоргай білетін 
сенімді  ш енеунік  керек  болды.  Перовскийдің  таңдауына 
сай  келетін  адам  кон  болм ағанды қтан,  Ф есенконы ң 
айтуынша,  Дальдің  кандидатурасы  озінен-озі  сүраныгі 
түрды.
Ж о ғ а р ы д а   а й т ы л ғ а н д а й ,  б о й ы н д а   с е н ім д і 
ш енеуніктің  барлық қасиеті бар  Карелин  ақынға тамаш а 
жолсерік бола алар еді.  Ал дәрігер ретінде  холераға қарсы

күреске  қатысқан  Дальдің  бүл  салада  шыидыгыпда  да 
үлкеп тожірибесі  бар  еді.  Алайда  осы  кезде  ауруга  қарсы 
күрес  жүргізудіц  қажеттілігі  жоқ  болатып.  Өңірде  іидет
1831  жылы  отіп  кеткеы  еді,  an опыц  жекелеген  ошақтары
1832  ж ы лды ц  и ау р ы зы н д а-ақ   ж о й ы лгап   б о л аты п . 
Перовсийдіц  жолын  қуушы  губернатор  Сухтелеп,  1831 
ж ы лды ң  а я ғы п д а -а қ   О рал  к а за к т а р ь ш а п   ш ы қ қ а п  
дәрігерлердіц  холерага қарсы  күрестегі  согті  табыстарын 
атам  отім,  сол  үшіп  марапаттады,  олардыц  бар  халықты 
а б ы р ж ы т қ а н   іи дет  к е зіп д е   р у х т а р ы п   ж о г а л т п а й , 
басшылыққа демеу  болыи,  «халық толқуып  басыи,  іпдет 
жайлаган  жерлерде  сергек  те  сенімді  дорігерлік  қызмет 
корсетіп,  түргы пдарга  комект,ескепдігі»  үшіи  алгые 
жариялаған  еді.  (Елизавета  Вертоусова.  Холера  1829-
1833  годов  в  Оренбургском  крае  //  Гостиный  двор. 
Оренбург,  1999.  №6).
Фесенко  мен  озге де Дальдіц  Пушкипді  Орал га дейіп 
шыгарын  салгандыгып  жақтаушылардыц  тагы  бір  дойегі 
бар.  Бүл  Е.З.Воронинапыц  озініц  қүрбылары  - самаралық 
бай  помещик  П.И.Ш елашниковтыц  қыздарымен  бірге  20 
қыркүйекте  Орынборға  келгендігі  туралы  жазғап  хаты.
Воронинаның  Орынбордан  Самарага озіпіц қүрбысы 
Е.Л.Энгелькеге жазғап хатыида  бір  қаладан  екіпші қалага 
көшкеидігі,  Орыпбордап  алғап  алгашкы  әсері  туралы 
ж азы лған .  25  қ ы р кү й ектегі  хаты нда  «П у ш к и н   біз 
келгенде  болган  жоқ,  ол  біз  келердіц  алдыпда  кетіп 
қапыпты»  дегеи  жолдар  бар.  (Русский  архив.  М.  1902. 
К н.2).
Бүл тілшінің Дальмен кездескендігі жопіпдегі  мапіметі
2  қазаида  жазылган  тортінші  хатында  гана  бар.  Осыган 
дейінгі үш колемді  хатта Дальмеи  қандай да бір  кездесудіц 
б о л г а н д ы ғ ы   ж о н ін д е   е ш т е ц е   а й т ы л м а й д ы .  Б үл 
Ф есенкоиың  Даль  кыркүйек  айыпда  Орынборда  болғап 
емес  деп  қорытыпдыға  келуіне  мүрындық  болган,  ягпи

соған  қарағанда  ол  Пуш кинмен  бірге  Оралга  жол  жүріп 
кеткеп.
27  қыркүйектегі  хагтап  қшіага келгендерге Дальдыц 
жүбайыныц  күй еу іасіз  жалгыз  келгендігі  байқалады, 
Воронина  опыц  созін  былайш а  жеткізеді:  «Опьщ  күйеуі 
эдебиетші:  К азак  Луганский  атты  лақап  атпен  жазады, 
П ер о в с к и й д ің   қ ар ам а гы п д а  қы зм ет  етеді,  оларды ц 
үйлепгепіне  екі  айдан  аспаган».
Бүл  келісте  еш қандай  ерекш е  еш теце  жоқ,  бүл 
эйелдің  жай  гана  ресм и  түрде  баруы,  хатта  да  «27 
қыркүйек,  сәрсепбі.  Доктор  Бидерман  Дальдің  өйелімеп 
бірге келді» деп жазылған.  Екінші қазанда жазылғап  хатта 
Воронина  Даль  ханымныц  Стеллих  ханыммен  келгені 
туралы  айтылады,  бүл  жолы  да  жүмысбасты  Владимир 
Иванович  жүбайының  қасында болмағап.  Воронина бүған 
е ш қ а н д а й   т а ц ғ а л м а й д ы :  г у б е р н а т о р д ы ц   т ік е л е й  
қ а р а м а ғ ы н д а г ы   е р е к ш е   т а н с ы р м а л а р   ж ө н ін д е ғ і 
шенеупігіпде  жүмыс  қаш ан  аз  бон  еді.
Хаттарда  Дальдіц  Орынборда  20  қыркүйекнен  2 
қазан  аралығында  болмагапдығы  айқын  корсетілмеген. 
Тек  қана  окиғалар  мен  кездесулер  іріктеліп  берілген. 
Бүны  Ф есенко  да  мойындайды.  «Сөзсіз  -  дегі  жазады  ол,
-  Е .З .В оронина  тек  озіне  қаты сты   оқигаларды   ғапа 
жазған».  Воропинаның  хаттары  -  тек  қана  сол  кездегі 
О ры нбор  қоғам ы ны ц  белгілі  бір  сипаты   гапа.  О лар 
қаланың  қогамдық  жоне одеби  омірін  бейнелейтіп  нақты 
айғақ  пеп  оқиға  жылнамасы  емес.  Ал Даль  мен  Пушкин 
арасындағы  озара  қарым-қатынас  туралы  дерек  бастауы 
болудан  мүлде  ал ш ақ   ж аты р.  Ж ай   қ ан а  сезім   меп 
романтикалық  күйдегі  ш алғайдан  келген  бойж еткеннің 
өмірдің түрлі  көріністерін  бейнелеген талқысы.
Ұлы  ақы н  мем  үлы  лингвистің  О ралға  бірлесе 
б ар ған д ы гы   т у р а л ы   б о л ж ам   қ а н ш а л ы қ т ы   үнам ды  
болғанымен,  одан  бас  таргуға  можбүрміз.  1833  жылдыц

20  қыркүйегінде Пушкипді  Орынбордап  Оралга  шыгарып 
салған Даль  қьтзу  жұмысқа кірісіп  кеткеп-ді:  озіпіц  Орал 
казак  оскері  жерінде болгаи коп  күпдік  іссаиары  жөнінде 
молімдеме  жазып,  оны  21  қы ркүйекте  П еровскийге 
тапсырады,  одан  кейін  «Гречке  хаг»  очеркіп  бітірін,  оны 
Орынбордам  25  қыркүйекте  жібереді.
Дальдіц де,  Пушкшініц де хаттарыпда,  естеліктерііще 
олардың  Оралға бірге  барғапдыгы  жопіпде  ешқапдай  соз 
айтылмағанын  да  ескермеуге  болмайды.  Бүның  озі  Даль 
П уш кинм еп  бірғе  О ралга  келгеп  жоқ  дегеп  пікірді 
жақтаушылардыц  ең  бір  үтымды  долелдеріпіц  бірі.
Осылайша,  үзақ жылдарга созылгап пушкипистердіц 
дау-дамайына  иүкте  қойылатыи  уақыт келген секілді.  Бүл 
өте  маңызды  жайт.  Себебі  Пушкин  шыгармашылыгып 
зерттеушілердіц кобіпің түжырымы  ақыішыц  осы  сапарда 
Дальмен  бірге  болгандығып  шыидыкқа  шыгаруға  келіи 
саяды...
20 
қыркүйекте Дальмеи  жоііе  басқа да  орыиборлық 
таныстарымеи  коштасқаи  Пушкин  Орынбордап  Оралга 
Ж айы қ  өзеніпіц  оң  жагалауы,  «Ж айықтыц  үлкеп  жолы» 
арқылы  -  Черноречеиск,  Татищев,  Нижнеозерный  мен 
Р а с с ы п н а я   б е к ін іс т е р іп іц   ү с т ім е н ,  Р ы ч к о в с к и й , 
Мухрановский,  Кинделинский,  Иртецкий,  Кирсановский, 
Генварцевский,  Рубежный форностары арқылы, Дарьипск, 
Гниловский,  Трекин  хуторларын  бойлап  аттангап.
О р ы н б о р д а п   О р ал   ол  к е з д е   281  ш а қ ы р ы м  
қаш ықтықта  еді.  1833  жылы  пошта  аттары  бүл  арапы  30 
сағат  ішіиде отіп  шыгатын-ды.  Пошта керуепі  әр сейсепбі 
сайын  Орынбордап  түскі  сагат  бірде  шыгын,  Оралға 
сәрсенбі  күні  кешкі  сагат  жетіде  жететіп.  Ягпи  еғерде 
П уш кин  20-шы  қыркүйекте  Орынбордап  түскң  дейіи 
шыгып  кеткеп  болса,  ол  О ралга  тек  21  қы ркүйекге 
кешқүрым  жете  алады  деген  соз. 
Айта  кетелік,  1837 
ж ылы  осы  ж олмеп  оры с  им неринсы ны ц  ханзадасы

Александр  II  жүріп  өткен.  Ханзада  косынында  эйгілі 
орыс  ақыны  В .А .Ж уковский  болған.  Тақ  мүрагері  осы 
екі  аралықтагы  жолды  20-ак сағатта  жүріп  откен.  Әрине, 
ханзада  жүретін  жерлер,  бекегтер,  стапциялар  тортіпке 
к е л т ір іл ін ,  ол  үш іи  ец  ж үрдек,  ец  тозім тал  атгар  
эзірлепгепдігіи  үмытпауымыз қажет.  Дегенмен де  мүрагер 
мен  оның  қосыны  еш  жерге  тоқтамаган,  жерден  жерге 
шүғыл  түрде  жүріп  оты рған,  себебі  так  мүрагеріпіц 
П ушкиннен  айырмашылығы  -   оның  жол  бойындағы  ор 
ж ерге  бір  ат  басы н  т ір е у іп е   еш қ ан д ай   к а ж е т т іл ік  
болмағаны  еді.  Ал  ақы ш іыц  болса,  Пугачев  котерілісі 
отіп,  оныц шежіресі меп алі де болса тірі куәгерлері қалгаи 
ж ерлерге  соқпай  отуге  дәті  ш ыдамаған  болар.  Ақын 
котерілістіц тірі  шежірешілерімеи кездесіп, әңгімелескеп. 
Ол  тіпті  жол  бойында  озіие  үнаған  жерлердің  суреттерін 
де  қағаз  бетіпе  түсіре  берген.  П уш кии  жазбалары  ішіпде 
Ж ай ы кты ң  Н иж н еозерск  б ек ін ісін іц   мацы пдагы  тік  
жарыпың  алдынап  жүйткіп  бара  ж атқан  үш  ат  жеккен 
арбапыц  суреті  сақталган.  Осылардың  бәріие  коп  уақыт 
қажет еді.
Айта  кету  қажет,  біз  әңгімелеп  отырғап  кыркүйек 
айының осы күндерін  мейертой  күндері дегі атауга болар, 
себ еб і  60  жыл  бүры и  осы   ж ер д е,  17  қ ы р к ү й е к т е  
П угачевтің  алғаш қы   ж арлы ғы   хал ы ққа  ж арияланган 
болатын,  ал  18  қы ркүйекте  Пугачев  үш  жүз  казактаи 
түраты и  ж асагы м ен  Ж а й ы қ   бойы пдағы   қ а л аш ы қ қ а 
жақыидап  келген...
П у ш к и н   үш ін   с о п а у   1773  ж ы лды ц  қ а һ а р л ы  
қыркүйегіне  жан-дүниесімен  бір  бойлау  мүмкіндігі  туган 
еді.  Алыс  сапар  үшін  таңдап  алынған  жыл  мезгілі  де 
кездейсоқ  емес  болатын.
Александр  Сергеевич  Пушкин  үшін  Орал  сагіары 
ауадай  қажет-ті.  Сезімтал  ақын  гасыр  өтсе  де,  көтеріліс 
романтизмі  басылмаган  халықтың естеліктеріне тәнті  еді,
20


Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 39.6 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет