Сергей кулагин



жүктеу 1.01 Mb.
Pdf просмотр
бет9/10
Дата14.01.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Қара жердің құпиясы көп 

Ағылшын тілінен бұрын...

Ботаника бағы 

Жыртқыш мысық 

Су астындағы жұмбақ 

адам баласы жер бетін мекен­

де геніне 4 миллион жыл болыпты. 

ал жалпы жер шарына – 4,5 мил­

лиард жыл. 

Бірақ бізге дейін де жұ-

мыр жердің бетінде талай 

өркениет болған сияқты. Оған 

сонау 4 миллион жыл дардан 

х а б а р   б е р е т і н   ж ә д і   г е р   л е р 

куә. Бүгінге дейін адам бала-

сы жерді бұрғылап, небәрі 12 

шақырымдық қыртысты зерттей алды. Одан арыға бара 

алған жоқ. Ал ғалымдар жердің терең дігі 6000 шақырым 

дегенді айтады. Демек, біз жұмыр жердің астында не 

барын әлі толық білмейміз. 



тылсым

Ш

іркін, сонау балалық 



күндерге жетер не 

бар дейсің. Ауылдың 

қызыл құмында ойнап, таяқты 

ат қылып мініп, алақайлап, кең 

далаға жарыса шабатын едік 

қой. Ол кезде біздің Қызылқоға 

а у д а н ы н д а ғ ы ,   « К о м с о м о л » 

кеңшарына қарасты, «Бүйрек» 

елді мекені таң атқаннан қара 

кешке дейін қарлығаштардың 

б а з а р ы н а   а й н а л а т ы н .   Ж е р 

қ ұ д ы қ т ы ң   і ш і н   ж а ғ а л а й   т е -

скен жар қарлығаштары тоқ 

бағананың арасындағы сымға 

қаз-қатар келіп қонақтағанда, 

бос жер қалмайтын-ды. Өзіміз 

бала болған соң ба, басқа ер-

мек таба алмағандай арасында 

қарлығаштарға тас лақтырып маза 

бермейтін едік. Сондай күндердің 

бірінде қасымызға көрші қария 

атамыз келіп: «Шырақтарым, бұл 

құсқа тимеңдер, олар әуелден 

адамның досы  саналған» деп  

ойын балаларының бәрін бір 

жерге жинап, «Қарлығаш пен 

маса» ертегісін айтып берген. Сол 

күннен бастап бала біткен бұл 

құсқа тимейтін болдық. Кейбір 

үлкендер «құс екеш құстың бірі 

қарлығаштардың өзі берекесі 

тасыған жерді мекен етеді» дейтін. 

Иә, шындығында біз тұрған 

алақандай отызға жетпейтін үй 

қоныстанған №1 ферма орталы-

ғын да қасиетті қарттарымыз көп 

болатын. Олар  атақты күйші 

Айтбай ата, көзі тигенді құлан-

таза жазатын, аруақты Алтай ата, 

темірден түйін түйген шебер ұста 

Берді аға, кез келген жанды жа-

раны емдеп жазған Қапура апа, 

тазы тұқымын ұстаған Қабдол 

ата,  өзі шаршаса да жер құдықтан 

қауғалап су тартып, үйдің бес-

алты сиырын суара сала бөтен 

малдардың бәрін айдап әкеліп 

су беріп шөлін қандырған менің 

әжем Камен Төребекқызы, бәрі 

де бір ерекше жаратылған жандар 

еді ғой. Мүмкін, осы бір болмы-

сы мен бітімі бөлек келген асыл 

текті қариялар жүрген мекен-

ге қарлығаштар да үйір келген 

шығар. Кейін уақыт алға озып, 

қарттарымыз өмірден өтті де, 

ауылда жастарды ортаға жинап, 

ақыл айтатын да жан қалмады 

ғой. Осыны сезгендей көп ұзамай 

т ө б е м і з д і   ж а н а м а л а й   ұ ш ы п 

қалықтаған  кішкене құстар да 

көзден ғайып болды. 

Жылдар жылыстап, біздер 

де есейіп, оң-солымызды та-

нып, мектеп бітірдік.  Бірақ 

әрбіріміздің оқуға барамыз де-

ген арманымыз аяқсыз қалып, 

«шұбартаулықтардың» баста-

масымен өз еркімізбен туған 

ауылымыздағы «Жасқайрат» 

жастар бригадасында  шопан ата 

таяғын қолға алып, еңбек еттік. 

Көзді ашып-жұмғанша екі жыл да 

өте шығып,  шопандықты аяқтап, 

ақыры өзім бала жастан арман 

еткен Алматы шаһарынан білім 

іздеп бір-ақ шықтым. Ондағы 

ойым КазГУ-ге түсіп, журналист 

болып шығу. Алайда  бір орынға 

сегіз үміткерден келіп, білімі мен 

тірегі мықтылар студент атанды 

да, біздердей қарабайыр, ауыл-

дан жаңа барған жастар тауы-

мыз шағылып, туған жерге кері 

оралдық. Сол жылдың күзінде 

әскер қатарына алынып, оны 

да абыроймен атқарып келдім. 

Байқап қараған жанға өмірің кей-

де кедергіге толы болса, енді бірде 

жолың ашылып сала беретіні бар. 

Міне, оқуға түсе алмасам да, газет 

шығарудың қыр-сырын білсем 

деген ойымды орындап, Атырау 

бір ғана қазақтың киіз үйі 

жығылмай қалған. Сонда қалмақ 

батыры ашуланып, «бұл неғылған 

бассыздық» деп әлгі жалғыз 

киіз үйге келіп «кім бұл үйдің 

иесі, неге үйіңді жығып көшпей 

отырсың, сол үшін басыңды ала-

мын» дегенде, үйден ақ сақалды 

бір қария шығып «қанша жерден 

батыр болсаң да сенің де жанұяң, 

бала-шағаң болар, әуелі сөзіме 

құлақ сал, шырағым. Мен үйімді 

жықпайын деп отырған жоқпын, 

мынау киіз үйімді көктемде 

осы араға әкеліп тіккенде қос 

қарлығаш келіп шаңырағына ұя 

салған еді, көп ұзамай олар бала-

пан шығарды. Оны бүгін жығар 

болсам қызылшақа балапандарға 

ж а з ы м   б о л м а й   м а ,   е н д і   с о л 

балапандардың қанаттанып, 

жетіліп ұшқанын күтіп отыр-

мын» депті. Бұл сөзді естіген 

қалмақ батыры қанша жерден 

жау болса да ақсақалдың айтқан 

бір ауыз даналық сөзіне тоқтап, 

атының басын кері бұрып, ауылы-

на қайтқан деседі. Негізінен бұл 

қария көптеген аңыздарда Төле 

би бейнесінде көрінеді. 

Мен жоғары оқу орнын бітіріп, 

мектепке мұғалім болып жұмысқа 

орналасып, төрт жылдай еңбек 

еттім. Сонда да ішкі жан дүнием 

журналист болуға құштар болды. 

Кейін жеке газетте жұмыс жа-

сасам, араға бір жыл салып, өзім 

бала кезден арман етіп келген 

саланың бірі облыстық «Аты-

рау» газетіне орналастым. Онда 

жүрген кезімде де арасында 

мақала, өлең жазып тұрғаным 

болмаса, негізгі жұмысым жар-

нама бөлімі. Ақыры әрі ойланып, 

бері ойланып, өзім жеке газет 

ашып шығаруды қолға алдым. 

Ондағы мақсатым қолыма қалам 

алып, өмірдің еркіндігіне  бағыт 

ұстап, халықтың көкейкесті 

мәселелерін қозғап, қолдан кел-

«Нарын таңы» газетінен бір-ақ 

шықтым.Сырт қарағанда өзге өңір 

маған ілкіде тосын көрінгенімен

ауыл адамдарының жылы мейірімі 

мен  сырт жанға құшағын айқара 

ашқан қонақжайлылығы жаныма 

жылу ұялатып, бұл өлке енді менің 

екінші туған жеріме айналды. 

Жұмыс деп жүргенде арада 

жарты жыл зымырап, киелі На-

рын өңіріне де көктем келді. Бірде 

өзім тұратын үйдің дәлізіне кіре 

бергенім сол еді қарлығаштардың 

шықылықтаған үні еріксіз бой-

ыма күш бітіргендей әсерде 

қалдым. «Бұл өңім бе әлде түсім 

б е ?   К е ң   д а л а   т ұ р ғ а н д а   к ө п 

қабатты үйді мекен еткен қайдағы 

қарлығаштар?» деп бейне-бір бар-

лаушыдай айналама еріксіз көз 

жібердім. Сөйтсем, мен тұратын 

үйдің дәлізінде қарлығаштар 

ұшып жүр екен. «Мүмкін олар 

күннің ыссылығына шыдай ал-

май шөлдеп жоғарыға келіп 

қонақтап жүрген шығар» деп те 

ойладым. Алайда екі қарлығаш 

біз тұрған дәліздің  төменгі 

қабатындағы екі пәтерлік үйдің 

мен жақ бетіндегі маңдайына 

ұя салуды бастапты. Көп ұзамай 

олар тұмсығымен балшық та-

сып тынымсыз еңбектің күшімен 

ұяларын да бітіріп, жұмыртқа 

басып, қос балапан шығарды. 

Сол сәт осыдан жиырма жеті 

жыл бұрынғы баспаханаға келіп 

балапан шығарған қос қарлығаш 

есіме түсті. Сонда қалай болғаны? 

Мүмкін мен жүрген жерге тағы 

да қарлығаштар келіп ұя салғаны 

бұл да бір жақсылықтың  нышаны 

болар.


Алла Тағала жаратқан он 

сегіз мың ғаламның адам баласы 

үшін ашылмаған тылсым сырла-

ры әлі де жетерлік. Ең бастысы,  

адам мен қарлығаш арасындағы 

ықылым заманнан бері келе 

жатқан тығыз байланыстың ба-

рын маған сездірген тәңірімнің 

құдіреті ме?  Қалай десем де, 

қос қарлығаштың балапандарын 

аман-есен қанаттандырып, олар-

ды көк жүзіне  ұшыратын кезін 

асыға күтіп жүрмін. Мүмкін, мені 

алда тағы бір ойға алған арманым 

тосып тұрған шығар...

көк түтіннің ішіне екі қарлығаш 

келіп, жоғарыға ұя салды. Иә, 

кәдімгі сонау бала кезімде ау-

ылымда көрген қарлығаштар. 

Шықылықтаған дауысының өзі 

тұла-бойымды шымырлатып, 

а р а с ы н д а   ш а б ы т ы м а   ш а б ы т 

қосатындай. Себебі мектепте 

жүрген сәттерімде аздап өлең 

жазатыным бар-ды. Қарлығаштар 

күн өткен сайын  маған бауыр 

басып кеткендей әсер қалдырды. 

Күн сайын жұмыс орныма келген-

де әуелі қос қарлығашты іздеймін. 

Олар жүрсе көңілім жайланып, 

жұмысқа да белсене кірісемін. 

Желді күндері ашылған терезе 

жабылып, айыр құйрық құстарым 

кіре алмай қалмасын деген ой-

мен терезе жақтауын жабыл-

майтындай етіп байлап  қойдым. 

Сол жылы қос қарлығаш балапан 

шығарып, олар да қанаттанып, 

ұша бастады. Бұл құстың басқа 

құстарға қарағанда ерекшелігі 

А р а д а   с а л қ ы н   т а р т ы п , 

қоңырқай күз де келді, ол мезгіл 

де кейін жылыстап, айналаны 

ақ қарға орап, қытымыр қыс 

басталды. Ал өзімнің ойым 

«көктем қашан келер екен, ақ 

тамақ қарлығаштарым тағы да 

қайтып қасыма оралар ма екен?» 

деп сансыз күндерді өткіздім. 

Осындай қалың ойдың жетегінде 

жүргенде Атырау өңіріне ма-

мыражай көктемнің келгенін 

байқамай да қалыппын. Бірақ, құс 

біткен жылы жаққа оралып, өзен 

сулары арнасына толып, айнала 

жасыл желекке бөленгенімен мен 

асыға  күткен қос қарлығашым  

қайтып келмеді. Тек білетінім, 

бір жерге балапан шығарған олар 

екінші рет ол орынға қоныс теп-

пей, тыңнан ұя салады дегенді 

естігенім бар-ды. Тағы да жүрегім 

алып ұшып, оқуға тапсырмақ бол-

дым. Бірақ бұл жолы Алматыға 

б а р у ғ а   ж а ғ д а й ы м   б о л м а й , 

өзіміздің Атырау педагогикалық 

и н с т и т у т ы н ы ң   ф и л о л о г и я 

факультетінің сырттай бөліміне 

құжат тапсырдым. Ол кезде ау-

ызша, жазбаша сабақтардан 

емтиханнан өтсең ғана оқуға 

қабылданасың. Аз күнде ем-

тихан да аяқталып, сынақтан 

өткендердің тізімін білмек болып 

ертемен институтқа жол тарт-

тым. Бара сала тақтадағы ілулі 

тұрған көп үміткерлердің ішінен 

өзімнің де аты-жөнімді көріп, 

қуанып кеткенім соншалық, өз 

көзіме сенер-сенбесімді білмей, 

қайта-қайта қарай бердім. Иә, 

сол нақ өзім. «Міне, әп-сәтте 

студент атану деген осы екен 

ғой» деп қоямын ішімнен. Бұл  

журналист болуға бет бұрғанның 

бір нышаны болар. Мүмкін өткен 

жылғы қос қарлығаштың  жұмыс 

жасаған жеріме келіп ұя салып, 

балапан шығарғанының пайдасы 

тиді ме екен? Бұрынғылардан 

Түс. 

Ымырт, 


Түн кіреді. 

Естіледі музаның мұңды лебі. 

Луврда күліп тұр Джоконда, 

Жылап тұрған шығар ол... 

Кім біледі? 

...Отырардың түсіне Помпей кіріп, 

Ұйқысынан шошынып оянады. 

Жан рахаты джунгли жаннатынан, 

Хиросима үстінде – қара тұман. 

Көгершіндер ұшып жүр бұрқ-бұрқ етіп, 

Оқ-дәрінің иісі қанатынан... 

Ақынның айтуынша, Өмір кітабының 

беттері толы қара таңбалы тағдыр тауқыметтері. 

Қарт тарихтың жүрегіндегі жазылмайтын жара-

лар жетерлік. Ол қасіретті Хатынь, Бухенвальд, 

Освенцим сынды кешегі қанды қырғындағы 

қарғыс атқыр фашизмнің салған сойқаны. Сол 

ойрандағы қиянат  пен қасіреттің, азап пен 

азаның арты шаттықты, шуақты күндерге алма-

суын армандамайтын адам баласы бар ма екен?! 

Ақынның үкілі үміті, тұғырлы тілегі өлеңге 

көшкен:


...Көп көз жасы... 

Олар қашан болар ұмыт?

Болар ұмыт! 

Көңілге толар үміт: 

Өлім жайлы Өлеңнің өзін жассаң, 

Жазу керек Өмірге Ода қылып! 

Әлі де болса әлемдегі әртүрлі қақтығыстардан 

запы шегіп, жүрегі жараланған қайран қамкөңіл 

ақынның жаны мазасызданып, түн ішінде 

төсегінен атып тұратынына сен де сенесің. 

Өйткені өзің ғұмыр сүріп жатқан заман сондай 

үрейлі. Айрықша алаңдауымыз бекер емес, 

себебі сан алуан:

...Тұр ма әлемге бір сұмдық орнағалы? 

Анашымның тартады сол қабағы. 

Күнде эфирден гүрсілдеп жарылады, 

Дабыралы нейтрон бомбалары... 

Осынау сұрақтың сұрапыл уақытта ғұмыр сүріп 

жатқан ізгі ниетті адамдардың бәрінің де жанын 

ауыртып, жауабын таптырмай жүргені ақиқат. 

Азаматтық парызына адал, ауыл-аймақ тың 

аясындағы тар шеңберге шырматылып қалмай, 

кемел ойлап, кеңістіктің келешегіне – адамзаттың 

ауыртпалығын қолдаса, бірлесе ат қаруға ынта-

лы әрі ықыласы ауған ақын бір өзі емес, жалпы 

жұртшылықтың жүрегіндегі сөзін ай тып отыр. 

Жақында ғана жетпіс жылдығы аталып өткен  

сұрапыл соғыс – қан майданнан ұлдары қайтпай 

қалған, қаншама уақыт өтсе де көз жастары 

құрғамаған аналардың – өлең кейіпкерлерінің 

жанды бейнесі жанарыңа жас алдырады:

...Белгісіз солдат алаңы – адамға толы, 

Көзіңмен көру – ғаламат оны: 

Бір кемпір келіп жылап тұр... 

Ағарған шашы... 

Алқызыл отқа тамшылап жанардан жасы...

 

Жалпақ ел, жайсаң жұрттың мұңын мұң-



дап, жырын жырлаудың өзгеше өнегесі осы 

өлеңдердің мән-мазмұнында, көркем кестесінде 

жарқырай көрініп тұр емес пе?!

Жаһан жұртының басынан өткерген 

қилы кезеңдерді өз елінің өмір-тағдырымен 

сабақтастыра сыр ақтарып, жыр түзеген 

тарланбоз талантты шайырдың шындығын 

айғақтайтын айшықты, ақжарма өлеңдерінің 

түйіні төмендегі бір шумаққа сыйып тұр:

 

...Соғыстан, өрттен өлермен кеудеңде 



жүрді-ау дерт өріп? 

Өздерің жайды өлеңнен кетем-ау 

бір күн өртеніп!

Қанбайды ұйқым бал таңда, 

кеудемнен жалын от өріп, 

Жер шары – бала-арқамда, 

келемін соны көтеріп!... 

Ғибратты ғұмыр кешкен әзіз ақынның жан 

сырын мейірің қанып, мерейің тасып қуанасың. 

Оқырмандарының да осындай ойда жүргеніне 

жүрегің жарыла сенесің... 

Айтқандай, Ақсұңқарұлы әлденеше поэма 

жазған ақын. Соның бірі «Аляска. Алтынның ар-

бау жыры»». Поэма өзекті мәселе көтеріп, адам-

затты ақиқатқа жүгінуге үндеген ойлары жырын-

ды, парасатты поэзияның үздік үлгісі. Алтынның 

адам баласын адалдықтан, адамдықтан айырып, 

аздырып-тоздырып, ар жолынан адастыратын 

сайтандығын сипаттауы көкейіңе қонымды. 

Қанша жарқырап, көздің жауын алса да, оның 

адамның жан дүниесін нұрландырмасы айқын. 

Қазақтың «Алтын көрсе періште жолдан таяр» 

деген мақалының мәнісін түсіндіріп, пенденің 

пиғылын бұзып, теріс жолға түсіретінін, оның 

арбауына алданып қаншама адамның кісілік 

қасиетін жоғалтып, асыл арманынан айыры-

лып, бекер ғұмыр кешкенін, күнәсін бетіне 

басып, ізгілік пен имандылыққа ұйытқан поэма 

шын жүректен шыққан тағылымды туынды. 

Ақының алтынды асыл тас, сұлулықтың 

символы, әлемдік өнерінің құралы екенін 

ескертіп, басқа қырынан алып бағалағанына 

түсіністікпен қараймыз. Алтынның әзәзілдігін 

айту арқылы ақын адамдардың көрсеқызар 

қылығын, озбырлық образын, байлыққа 

құмарлығын айтып отыр. Хиросимадағы 

ізденісінің жемісі. Дара дарынын, биік манса-

бын көре алмай, абзал ақынды күншілдіктің, 

қызғаншақтықтың қызыл итіне жем қылатын 

кемталант әріптесі, өзі жанашырлық жасап 

өсірген адамы. Ақсұңқарұлы азаттық жолын-

да  талай азапты басынан кешіріп, қайсар 

күрескер, талантты ақын болған Сәкеннің 

қилы тағдырын сол заманның зардабын шек-

кен ұлтымыздың айтулы азаматтарының да 

құрбандыққа шалынған өкінішті өмірлерінің 

оқиғаларымен қиыстыра суреттеген. Осы поэма 

арқылы Серік күні бүгіндері де Сәкеннің кемел 

тұлғасына көлеңке түсіруге тырысқан кейбір 

келеңсіз, кертартпа, қисық пікірлерге байла-

нысты жаңа көзқарас тұрғысынан дәлелдер, 

дәйектер келтіре отырып, тойтарыс берген.  

Усойқы  уақыттың кесірінен абақтыға қамалған, 

жазықсыз атылып-асылған ұлтымыздың асыл 

ұл-қыздарының сол қасіретті тағдырына кінәлі 

кеңестік қоғамның сұрқия саясаты да по-

эмада парасат биігінен саралана сарапталып, 

шындықтың  бүркеулі шымылдығын ашқан.  

Поэманың  әрбір оқиғаны баяндауға арналған 

тараулары жеке-жеке топтама өлеңдерден тұруы 

да тапқырлықтың айғағы. Қысқа қайырсақ, 

Серік ақынның бұл поэмасы поэтикалық 

шеберліктің, парасаттылықтың, көркемдіктің 

кілтін тапқан тамаша туынды. Ондағы өткір 

ойлар, мөлдір сезімдер, шынайы шындықтар 

шұрайлы тілмен келісті кестеленген. Ақындық 

кемелдіктің  биік белесіне көтерілген көрнекті 

ақын Серіктің бұл поэмасы қазақ әдебиетінің 

толымды туындысы, рухты жыры. Бұл орайда 

мен поэмадан мысалдар келтіріп, пікірімді 

пысықтай түсуден әдейі бас тарттым. Оның  

бағасын беру әр оқырманның өз еркінде. 

Сондай-ақ аталмыш поэма газет бетінде жари-

яланысымен академик-сыншы ағамыз Серік 

Қирабаев «Қазақ әдебиетінде» көлемді де орын-

ды ойын айтып мақала жариялаған болатын. 

Одан асырып айтам деу асылық болар... 

Өлеңдері – өмір жырларына айналған 

Ақсұңқарұлының көл-көсір шығармашылығын  

шала қамтып болса да, шамамыз жеткенше ой-

пікірімізді  шетпұшпақтап айтумен шектелмеске 

амал жоқ. Алайда дүйім дүние құбылыстарына 

өзіндік көзқарасы бар ақынның туған жер және 

классикалық деңгейдегі жауһар жырлар 

жазғанын қазақ поэзиясының орны бөлек ол-

жасы деп білемін...

Қазақ баласына өзі туып-өскен жер-

ден қымбат, одан асқан жұмақ жоқ екенін 

Серік ақынша сендіріп айту арқылы түсініп-

түйсінудің жөні бөлек. Оған Тоқырауын өзені 

туралы толғанысын оқып сөз жеткіземіз. Осы-

нау  туған жер төсінде бұлқынып-жұлқынып, 

толып-төгілмей-ақ, баяу ғана бүлкілдеп ағып 

жатқан шағын өзеннің теңізден де терең, от-

тан да ыстық, керемет киелі екеніне ақын 

сөзі сені де сендіреді. Әттең, кезінде сол салт 

аттыға өткел бермейтін Тоқырауын өзенінің 

тартылып, таязданып бара жатқаны өзегіңді 

өртейді. Бүгінде бала кезінен білетін, мөлдір суы 

сезімін тербеген өзеннің, сол өңірдің жасанған 

табиғатын жұтатып, алапат апатқа  ұшыратқан 

экологиялық қасіреттің кесапатын еске ала 

отырып та ақын жүрегі қанжылайды. Осы бір 

өлеңнен сайын даланың сұлулығы да, ажары-

нан айырылып бара жатқан келбеті де көрініс 

тапқан. Ортақ уайымымызды ортаға салып, 

алаңдаса да, ертеңгі күндерден күдер үзбеген, 

арты жақсылыққа жеткiзетiндiгiне сендiретiн 

жiгерлi, рухты өлең. 

Серік ақынның сүйіспеншілік сырын 

ақтарған өлеңдерінің бітімі бөлек, суреттелуі 

ерек. Аруларға жауһар жырдан гүл өріп, өлеңге 

айналдырып жіберген ақынның ғашықтық 

ғазалдары сенің де еркіңнен тыс есіңді алып, 

қиялыңа  қанат бітіріп, ләззат бесігінде 

әлдилеп,  өткен-кеткен, бастан кешкен жас 

дәуреннің қимас сәттеріне жолықтыратын 

сиқыры бар. Бойжеткеннің ернінен сүйген  

сәттегі бозбаланың – бал сезімге бөленген бала 

ғашықтың: «Осы өмірде сүйген, сүйе білетін 

– өзім ғана» деген сөзіне риясыз сенесің. Осы 

орайда тағдырдың жазуымен қосыла алмай 

арманда кеткен қос  мұңлықтың шерін шерткен 

«Телефондағы әңгіме» өлеңіне құлақ тоссаң, 

сонау бір қайта оралмас жастық шақтағы 

сүйіспеншілік сезімдері суыспаған келіншек 

пен жігіттің әңгімесінен құпия сырларын 

естисің де, жастық гүлінің күзде солып қалса 

да сарғайған сағыныштары үзілмегенін сезініп, 

өз жүрегіңнің де өкініш өртіне оранып, күйіп-

сқақ мұратты ақын

Қ

Қ

қасірет, Палестинадағы қырғын, Чилидегі 

айуандық сынды адамзат тарихындағы бүкіл 

кесірлі кесапаттың бастауы осы алдамшы ал-

тын екендігін дәлелдермен дәйектеген Серіктің 

рас сөзіне ризашылық білдірмесек ұят болар. 

Олай болса, бұл поэма дәуіріміздің  көкейкесті 

мәселелерін қозғаған, азаматтық дауысы асқақ 

шығарма екендігін мойындауға мәжбүрміз. 

Шындығында, поэмадағы адамзаттың басы-

на түскен ауыр қайғы-қасіреттің себеп-сы-

рын ашып, сондай сорақы сұмдықтар енді 

қайталанбаса деген ақынның ақ тілегі терең 

тебіреніспен, шалқар шабытпен көркем кесте-

ленген тамаша туынды. 

Осы жерде Серіктің тұңғыш кітабы «ХХ 

ғасырдың 20 сәтін» еске түсіре  кеткен жөн бо-

лар. Бұл шығармаға поэма-панорама деген жанр 

тегін қойылмаған. Онда бүкіл адамзат басынан 

кешірген зауалды заманның зардаптары тікелей 

қазағымыздың өмір-тағдырына байланысты-

рыла суреттелген. Қазан төңкерісінің зорлық-

зомбылығын, ашаршылық тауқыметін, қуғын-

сүргін трагедиясын, қанқасеп соғыстың зар-

дабын жеке-жеке баяндай байыптап жазылған 

жырлар топтамасынан бас құраған поэма 

шын мәнісінде сол дүрбелең дәуірдің сұмдық 

суреттерін көз алдыңа әкеліп көрсететін бүтін 

бір  панорама  екендігі шүбәсіз шындық. По-

эма көп өмірін қыл көпірдің үстінде, тар за-

ман, қилы кезеңдерде өткізген халқымыздың 

ұлттық санасын оятып, сергіп серпілу жолы-

на бағдар сілтеген шыншыл шығарма. Бұл 

біздің кезінде емес, қазір айтылса да шын 

жүрегімізден шыққан түсінігімізден туған 

сүйсінісіміз. Поэманың ішкі астарына үңіліп 

оянған ойлы оқырман бұл тұжырымымызды 

теріске шығармасына сенімдімін. Осынау 

көлемі шағын, мазмұны шалқар поэма-панора-

ма ең алдымен жөнсіз жалтақтықтан арылған, 

еркін ойлаудың жемісі. Оны оқи отырып, 

ақынның жанын жегідей жеген, көкейін тескен, 

ел-жұрт тағдыры толғандырған ұлттық мәселені 

мәністеп қолына қалам алғанын аңғарамыз. 

Поэма-панораманың оқиға желісінің тұтастығы, 

бекем байланыстылығы, композициялық 

құрылымы да өзгеше тапқырлықтың жарқын, 

жақсы үлгісі. Әр кезеңнің келбетін келістіре, 

көркем тілмен суреттеген өрнекті өлеңдер бір 

арнаға түсіп, тұтасып, бірігіп, кеткен, сөйтіп 

алмағайып дәуірдің дидары дәл бейнеленген. 

Қазақ сөзінің түкпірінде жасырын жатқан небір 

көркем суреттері мен орамды ойларын, арман-

аңсары мен мұң-шерін төгілдіре, егілдіре, 

жүрекке жеткізе жұптаған шайырдың ақындық 

шеберлігіне тәнті боласың. 

Ұлтшыл ақын Серік Ақсұңқарұлының 

әуелі ел газеті «Егемен Қазақстанда», кейін 

«Ұзан» деген кітабында жарияланған жаңа 

поэмасы «Моцарт пен Сальери (осы заманғы 

нұсқа)». Ақынның өзі атап көрсеткендей, 

осы қасіретті хикаяны – әйгілі 37 жылдың 

құрбандарының бірі, азаттықтың ақсұңқар 

ақыны Сәкен Сейфуллиннің азапты өмір 

жолының өлеңдегі баянын жаның толқып, 

жүрегің езіліп, көңілің егіліп оқисың. Атақты 

сазгерлер Моцарт пен Сальери туралы Пушкин 

жазған поэма кейіпкерлерімен тағдырлас Сәкен 

ақынның қыршыннан қиылған ғұмыр ғибратын 

шығармасына өзек етіп алған Серіктің ақындық 

ғашықтық ғазалдарынан үзік сырымызбен 

бөлісе кетудің реті келіп тұрғаны. 

Осыдан тура сегіз жыл бұрын елді елең 

еткізген оқыс оқиға болғаны есімізде.. Қазақтың 

бір киелі мекені – атақты Қарқаралының орман-

дарын қалың өрт шалған. Сөйтіп, Сарыарқаның 

алтын тәжі – қарағайлы орманы күлге айналған. 

Міне, сол алапат апатты өз көзімен көрген, осы 

өрттен өңір көз арбайтын ғажайып көркінен 

айы рылып жатқанда ақылын пендешілік жеңген 

адамдардың қылығына қынжылған ақын 

қалайша үнсіз қалсын. Оның үстіне бұл табиғи 

апат емес, біреулер қасақана өртеген деген 

әңгіменің шеті шыққан. Ол сөздің де қисыны 

бар-тын. Біреулер өртпен арпалысып жатқанда 

екіншілері араларын алып, орманды отауға 

кіріскен. Осы оқиғаны жүрегінен өткізген Серік 

ақын: «Қарқаралы – қара орманым» деген 

рэквием «Менің өз пайымдауым» деп жазған 

еді. Шыбын жаны шырылдап, орманға қоса 

өз жүрегі де өртеніп өлең өрген шайырдың бұл 

шығармасының тамыры тереңде жатыр. Ақын 

тебірене толғанып, орман өртеніп күлге айнал-

са, қарау пиғылды пенделердің ар-ұяты оталып 

жатқанын жаны күйіп, жасын жырға көшірген. 

...Қарқаралы таулары – өртке түсіп лаулады, 

Аласұрып таудағы – атан түйеше аунады. 

Тәңірі жоқ... бар болса, неге нөсер жаумады?! –

деп ашынған ақын өршелене өртенген 

орманның отын өшіруге жаңбыр жаудырмаған 

Тәңірге де өкпелі. Артынша ойын жалғастырып: 

...Қарқаралы орманы – Алаштікі айыбы, 

Ит те содан байыды, құс та содан байыды! – деп 

өртпен бірге ашкөзденіп, орманды отап, пайда 

табуға ұмтылғандарды да  ұрымтал жерінен 

ұстап, әшиесін шығарып, әшкерелейді. Өтпелі 

кезеңнің өкініші өзегін өртеген азамат ақын ел 

ағаларына назды да назалы сауал тастайды.

...Көңілде ой, көкте  әне, Ай адасып жүр, 

Барады қайда жөнеп Алашым бұл?

...Біреуі Қырым асып, Ұрым асып, 

Абылайсыз қосылмаған бұрын басы, 

Көшімді кім бастайды өрге қарай?!

(Бәрі де мына шалдың – рубасы).

Міне, ойлы ақын, арлы ақын Ақсұңқарұлы 

ормандағы өрттен бастап, қоғамдағы өзекті 

мәселелерді түбірінен қопара қозғауға осылай 

ұластырған. Туған жерін, өскен елді жанындай 

жақсы көретін ақынның аталы сөздері сенің де 

жүрегіңе жылы ұялай қалады: 

...Не деген ғажап мөлдіреп аққан тоғаны, 

Қарқаралыдай ғаламда бір жер жоқ әлі. 

Көз жасынан көкірегіне өрт түскен ақынның, 

ақиқатты ашына айтып, өртеніп өлең жазған 

ақынның жанайқайынан рухтанған жас ұрпақ 

оянар да, ойланар деген сенімді серік еткеніміз 

жөн шығар...

Айтпақшы, осы Қарқаралы өртіне байла-

нысты Ғалым Жайлыбай ақын да тыңдаған 

кісі таңданыстан талып түсетіндей ғаламат 

өлең өрнектеген еді. Бір елдің екі ақыны өзегі 

бір болғанымен, тұжырымы түрлі, қалың 

оқырманның жадында жатталып қалатын 

жанғанын, адал махаббаты аялаған қимас 

күндердің оралмасына опынып, жаның сыз-

дайтыны ғажап қой. Бұл енді ақынның адам 

бойындағы асыл қасиеттерді: адалдықты, 

сезімталдықты, ғашықтықты нәшіне келтіре, 

нандыра, нақышын тауып, көркем тілмен сұлу 

сезімді аялауға арналған арлы сөзі. Тағы бір 

өлеңіндегі «Кілтін таптым әйелдің жүрегінің, 

Сәкен сынды бекзада болмасам да» деген 

Серік ақынның сыры мен жырына сенесің де 

сүйсінесің...

Тағы бір өлеңге тоқтала кетпесем бола-

тын емес.  «Махаббат, қызық мол жылдар» 

деген атынан-ақ көп сырды көңіліңе түйе 

қоярың шүбәсіз шындық. Өлең кейіпкерінің 

өзіндей жас кезінде кездесіп, сосын ұзақ жылдар 

жүздеспей жүріп, жігіт ағасы жасында күтпеген 

жерден жолыға кеткен келіншек туралы ешкім 

білмейтін ішкі сырын егіле еске алатын сәтін 

бейнелейтін жырбаян. Ауылына сырт жақтан 

көшіп келген отбасының  періштедей перизат 

қызы бар екен. Балағашық сол қыздың  әуелі 

суретін салып, сосын өлең арнап  сезіміне  арба-

лады да қалады ғой, баяғы. Суретіндегі дидарын 

танымай қалған соң, амалы таусылған бозбала 

өлең өрнектеуге көшеді. Оны оқыған қалқа қыз: 

«Осынау жырды арнаған, Қызда да арман бар ма 

екен?!» деп таң-тамаша болыпты. Жүрегі оттай 

өртеніп, сүйген сол сұлу  қолына қонбай арман-

да қалдырған. Енді, міне, араға жылдар салып: 

«Сол қызбен бүгін кездестім... Неткен қылықты 

келіншек!» – деп өлең кейіпкері балаң шақта  

жүрегіне  жылы ұялаған пәк сезімінің әлі күнге 

сөнбеген алауына жанын жылытып, ерекше бір 

күй кешіп отыр. Әр адамның да өмір жолында 

кездесетін қимас сәтті, алғашқы махаббатты, 

әзіз жүректі ақынның өлеңге көшіргеніне 

сүйсінбеске не шара?!..

Сонымен, қазағының қасиеті мен қасіретін 

жарыстыра, жарқырата жазған ақын  – за-

ман мен қоғамның, әлеуметтік ортаның 

қырық қабат сырын аңдап, жүрегінен өткізген 

Ақсұңқарұлы  шаңырағы ортасына түскен 

кешегі кеңес кезеңінің зардаптарына жаны 

күйіп, өзегі өртеніп өлеңге көшіріп қана қоймай, 

тәуелсіздіктің арқасында Алаш жұртының асқақ 

армандарына жететіндігін де өршіл рухты 

жырларына арқау етуде. Өтпелі өмірдің  қыр-

сырын өлеңдеріндегі көшелі ойлары айғақтап 

тұр. Ұдайы ұлтының ерлігі мен өрлігін жырлау 

арқылы ақын жас ұрпақтың санасына сәуле 

түсіріп, жанын рухтандыруда. Оның әлеуметтік, 

пәлсапалық әуендегі өлең-жырларының са-

рыны да, салмағы да ерекше екпінді, серпінді. 

Ақын елдің сөзін сөйлеп, өлеңдері сол мақсатқа 

арналғандықтан да жалпақ елдің жүрегіне жол 

тапты. Ендеше, Алаштың асқақ рухын аспанда-

та жыр қашаған қанатты ақын Ақсұңқарұлының 

шырайлы шығармашылығы шырқау биікке 

көтеріле бергей дейміз... Әттең, мақала көлемі 

көтермейді, әйтпесе Серік ақынның ақпа-төкпе 

жырлары туралы шешіле сөйлесем айтылар 

әңгіме күнім түнге ауысса да таусылмас еді. 

Ақынның тәуелсіздік толғаулары, ана тілінің 

тағдыры,  қазақ өмірінің өзге де өзекжарды 

мәселелері туралы  жеке-жеке сөз қозғасақ та бо-

лар еді. Ақындық кемел шағындағы шайырдың 

шабытты жырларының жұлдызы жарқырай 

беретініне бек сенімдімін.  

эссе


Каталог: wp-content -> pdf
pdf -> Жеке жазылушылар үшін 65367 1 жылға 3083,04 3274,80 3427,68 Мекемелер мен ұйымдар үшін
pdf -> «АҚылдың ТҮбі қҰт болар»
pdf -> Мен «Ана тілі» газетін жарық көрген күнінен
pdf -> Ұлыстың Ұлы күні – Наурыз мерекесі де таяп қалды. Күн мен түннің теңеліп, табиғаттың ерекше ажарланатын, жаңаратын кезеңі саналатын Наурызда
pdf -> «Болса болар, бәлкім, менің паңдығым »
pdf -> Құрылтайшы жəне шығарушы: «Қазақ газеттерi» Жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiгi Редакторлар кеңесiнiң
pdf -> 5 Көзіқарақты оқырман білуі тиіс, жақында Тілдерді дамыту мен қолданудың
pdf -> Күні. Бұл күні күн мен түн теңеледі

жүктеу 1.01 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет