Семинарлық сағаттар 15 часов ожсөЖ 23 часов СӨЖ 67 часов Емтихан в 3-м, 5 семестре



жүктеу 1.05 Mb.

бет8/10
Дата23.03.2017
өлшемі1.05 Mb.
түріСеминар
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

13 тақырып Бюджеттеу, бюджет түрлері жəне бюджеттік бақылау  

1.  Өндіріс  процесін  басқару  бірнеше  қызметті  қамтиды,  олардың  ішінде  –  жоспарлау 

мен болжау, ұйымдастыру, реттеу, есептеу, бақылау, талдау жəне ынталандыру бар. 

Бұл  бөлімде  жоспарлау  басқару  қызметінің  маңызды  бір  саласы  ретінде 

қарастырылады,  əрі  басқарушылық  бақылау  процесінің  бір  бөлігі  болып  табылатын 

жоспарлау  бойынша  негізгі  екі  қызмет  түрін  бөліп  қарастырады.  Оның  біріншісі  – 

бағдарламаны əзірлеу – бұл қызметтің негізгі бағыты бойынша шешім қабылдау процесі, 

ол  қабылданған  стратегияны  жүзеге  асфру  үшін  орта  мерзімді  жəне  ұзақ  мерзімді 

жоспарларды əзірлеуді білдіреді. Екіншісі – бюджетті əзірлеу, тұтас кезеңдерге, əдетте бір 

жылға  созылатын  барлық  ұйымдардың,  оның  жекелеген  бөлімшелерінің  қызметін 

жоспарлау процесі.  

Жоспарлау  кəсіпорынға  белгілі  бір  кезеңдң  қол  жеткізуге  міндетті  немесе  мүдделі 

сандық жəне сапалы көрсеткіштер түріндегі қызметтің алдына мақсат қоюын ұйғарады. 

Жоспарлау кезеңдеріне қарай ерекшеленеді: 

• 

Оперативті (ағымдағы) жоспарлау – бір жылға дейінгі кезеңге жасалады; 



• 

Тактикалық  (орта  мерзімді)  жоспарлау  –  бір  жылдан  үш  жылға  дейінгі  кезеңдң 

қамтиды; 

• 

Стратегиялық (ұзақ мерзімді) жоспарлау – үш жылдан аса көп кезеңге арналған. 



Жоспар былайша жіктелуі мүмкін: 

Оперативті  жоспар  –  ұйымның  өз  мақсатына  қол  жеткізумен  тікелей  байланысты 

тактикалық  жоспар.  Оған  мысал  ретінде  жылдық  немесе  тоқсандық  бюджеттер  түрінде 

қалыптасатын қысқа мерзімді өндіріс жоспарын айтуға болады. 

Əкімшілік (тактикалық) жоспары – ұйымдық құрылымды дамытудың жəне қолдаудың 

тактикалық жоспары. Оның мақсаты – орындаудың қалаулы деңгейіне жететін ұйым құру. 

Стратегиялық  жоспар  –  бизнестің  негізгі  даму  жоспары  жəне  ұйымдардың  ұзақ 

мерзімді құрылымдық жоспары. 

Оперативті, 

əкімшілік 

жəне 

стратегиялық 



жоспарлар 

кəсіпорын 

қызметін 

ұйымдастырудың,  қызметкерлер  санын  ынталандырудың,  нəтижелерді  бақылаудың  жəне 

олардың  шаруашылық  тұрғысынан  да,  қаржылық  тұрғысынан  да  бағалаудың  негіздері 

болып табылады. 

Жоспарлау дегеніміздің өзі – кəсіпорынның проблемаларын алдын ала болжай отырып, 

асығыстық  шешімге  жол  бермеу.  Оның  негізгі  мақсаты  –  кəсіпорынның  өндірістік-

қаржылық  операцияларындағы  қызметін  анықтау,  уақыт  бойынша  жəне  кəсіпорынның 

бөлімшелері  бойынша  оны  нақтылау,  алға  қойған  мақсаттарды  жүзеге  асыруды 

қамтамасыз ететін қаржы көздерін жəне ресурстердың қажетті мөлшерін анықтау. 

Бюджеттендіру  –  бұл  кəсіпорын  бөлімшелерінің  қызметін  келісіп  басқарудың  жеке-

жеке тарамдарға бөлінген жүйесі. Ол бюджет жүйесіне негізделеді.  

Бюджет  –  кəсіпорынның  қаржылық,  инвестициялық,  шаруашылық  қызметтерінен 

түскен қаражат пен шығынды көрсететін операциялық қаржы жоспары. 

Басқарушылық есепте бюджеттер мына белгілер бойынша жіктеледі: 

 

Басқару есебінде бюджеттердің жіктелуі 

   


Белгілері 

Бюджет түрлері 

Мезгілі бойынша 

Ағымдағы – бір жыл 

Оперативті – тоқсан, ай 

Сырғымалы 



Тағайындалуы бойынша 

Операциялық 

Қаржылық 

Əзірлену əдісі бойынша  

Тұрақты (қатқыл) 

Икемді  


Негізгі – тұтас кəсіпорын бойынша 

Нақтылау деңгейі бойынша  

Жеке – жауапкершілік орталықтары 

бойынша  

 

 

Бюджеттің функциялары 



 

Өндірістік  қызметті  басқару  ең  алдымен  жиынтық  функциялар  арқылы  жүзеге  асады. 

Ол  көп  қырлы  əрі  əр  түрлі  объектілерді,  қызмет  түрлерін,  міндттерді  жəне  т.б.  қамтуы 

мүмкін. Бұл қатынаста басқару функциясын мына белгілер бойынша жіетеуге болады: 

 

Ұйымның  алдына  қойғған  мақсатына  қол  жеткізуді  қамтамасыз  ететін 



операцияларды жоспарлау; 

 

əр түрлі қызмет түрлерін жəне бөлімшелерді үйлестіру; 



 

өз  жауапты  орталықтардың  мақсаттарына  жеткізу  үшін  барлық  деңгейдегі 

басшыларды ынталандыру; 

 

ағымдағы қызметті бақылау жəне жоспарлы тəртіпті қамтамасыз ету; 



 

менеджерлерді оқыту құралы; 

 

ақпарат жəне басқару. 



Жоспарлау.  Маңызы  зор  жоспарлы  шешім  əдетте  бағдарламаны  əзірлеу  барысында 

жасалады,  ал  бюджетті  əзірлеу  процесі  мəні  бойынша  осы  жсопарларды  нақтылаушы 

болып табылады. 

Үйлестіру.  Əрбір  жауапты  орталықтың  қызметі  басқа  жауапты  орталықтардың 

жұмысына  байланысты  болып,  бір-біріне  əсерін  тигізіп  отырады.  Сондықтан  да  жеке 

қызмет  түрлерінің  бюджетін  əзірлеу  процесінде  ұйымның  ортақ  мақсатына  ұмтылатын 

бөлімшелердің ұйымшылдықпен жұмыс істеулерін үйлестіреді.  



Ынталандыру. Бюджетті жасасу процесі тұтас ұйымның, жауапты орталықтардың да 

мақсаттарын  жүзеге  асыруға  басшыларды  ынталандырудың  аса  қуатты  құралы  болуы 

мүмкін.  Əрбір  басшы  өзінің  жауапты  орталығының  қызметінен  қандай  нəтиже  күтетінін 

анық білуі керек.  



Бақылау. Бюджет – оны қалыптастыру, яғни жасау сəтінде қалаулы нəтиделер туралы 

есеп беруді білдіреді. Мұқият əзірленген бюджет – ең жақсы стандарт. 



Бағалау. Ай сайын наықталатын бдюжеттегі ауытқулар жыл бойы бақылауға алынады. 

Бір жылдың нақты деректерімен бюджетті салыстыру əрбір жауапты орталақтар мен оның 

басшыларының қызметін жыл аяғында бағалаудың басты факторы болып табылады. 

Оқыту. Бюджет менеджерлерді оқытуға да қызмет етеді. Бюджетті  жасау  əркімнің өз 

бөлімшелерінің  қызметін  толық  зерделеп,  басқа  жауапты  орталықтармен  қалай  қарым-

қатынас жасайтынын білуге мүмкіндік тудырады. 

Бюджеттік бақылау үш сатыдан тұрады: 

 

жоспарлауға əзірлеу; 



 

жоспарлау; 

 

бақылау. 



 

  

 2.  Бас  (жалпы)  бюджет  тұтас  ұйым  бойынша  барлық  бөлімшелер  немесе 

функцияларды  үйлестіретін  жұмыс  жоспары  жəне  ол  екі  негізгі  бдюжеттен  –  оперативті 

жəне қаржылық бюджеттен тұрады. 

Бюджеттік  жоспарлауға  жататындар:  барлық  жауапты  орталықтарды  жоспарлау; 

қызметті  бағалау  барысында  қолданылатын  көрсеткіштерді  анықтау;  жаңа  жағдаймен 



байланысты  жоспардағы  ықтимал  өзгерістерді  талқыға  салу;  ұсыныстарды  ескеріп, 

жоспарға түзету енгізу. 

Міндеттерге байланысты мына бюджет түрлерін бөліп көрсетуге болады: 

 

бас жоспар жəне жеке; 



 

икемді жəне тұрақты. 

Бас  бюджет  кəсіпорынның  барлық  қаржылық-шаруашылық  қызметін  қамтиды.  Оның 

негізгі  мақсаты  –  жеке  бюджет  негізінде  кəсіпорын  бөлімшелерінің  сметалары  мен 

жоспарларын біріктіру жəне жинақтау. 

Бас бюджеттік негізгі кезеңдерін құрастырғанда мыналар ескеріледі: 

 

бюджеттік бағалауды əзірлеу кезінде пайдаланатын ұсыныс пен шектеуді, бағыт 



пен саясатты, жалпы жоспарды қамтитын ағымдағы бағдарламаны қарастыру; 

 

сату бюджетін жасау; 



 

жауапты орталықтардың менеджерлерімен басқа да бюджеттерді əзірлеу; 

 

кəсіпорынның  басқару  жүйесі  бойынша  бастапқы  бюджеттердің  жоғарыға 



жылжуы  бойынша  бастапқы  бюджеттердің  жоғарыға  жылжуы  бойынша  үйлестіру  жəне 

түзету; 


 

жоғары басшылықпен жəне Директорлар кеңесімен бюджетті бекіту; 

 

кəсіпорынның  төменгі  деңгейіндегі  жауапты  орталақтар  бойынша  бекітілген 



бюджетті тарату. 

Бас бюджетті таратудың нəтижесінде мыналар жасалады: 

болжаулы баланс; 



табыс пен зала жоспары; 

ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы жоспар. 



Кез келген ұйымның бас бюджеті екі бөлімнен тұрады: 

1) 


ұйымдардың  кіріс  жəне  шығыс  баптарын  бейнелейтін  қосалқы  сметалар  арқылы 

нақтыланған пайда жəне залал жоспарын қамтитын операциялық бюджет; 

2) 

капитал  жұмсау,  ақшалай  қаражаттың  қозғалысы  жəне  болжаулы  баланс 



бюджеттерін қамтитын қаржы бюджеті. 

Бас  бюджет  –  бұл  кəсіпорын  қызметінің  мақсаттарына  қол  жеткізуге  аса  қажетті 

маркетингтік жəне өндірістік жоспарлардың қаржылық жəне сандық тұрғадан анықталған 

көрінісі. 

Бюджет жыл негізінде  жəне үздіксіз, яғни ұдайы жоспарлау кезінде жасалады.  

 

3. Бюджет – бұл нақты жүзеге асру мақсатындағы жоспардың снадық көрінісі. Ол тұтас 

ұйым үшін де, оның бөлімшелері үшін де жасалуы мүмкін. 

Бюджет шын мəнінде пайдалы құжат болуы үшін бірнеше əзірлік жұмыстарды жүргізуі 

керек. Атап айтқанда: 

• 

ұйым алдына қандай мақста қояды; 



• 

жалпыэкономикалық жəне салалық факторлардың, бəсекелестердің ықпалы; 

• 

кəсіпорынның ұйымдық құрылымы; 



• 

қандай қаржы құрылымы қолайлы. 

Бюджеті  қалыптастыру  сатысы  –  капитал  шығынның  бюджетін,  ақшалай  қаражат 

қзоғалысының бюджетін, жоспарлы кезең соңындағы балансты жəне ақша ағыны туралы 

есеп беруді қамтитын кəсіпорынның қаржылық бюджетін жасайды. 

Бюджеттік  кезең.  Бюджеттендірудің  негізгі  мақсаттарының  біріне  əртүрлі  ұйымдық 

функцияларды  үйлестіруді  қамтамасыз  ету  кіреді.  Бұл  бюджетті  жасаудың  тəртібін 

көрінеді. 

1-қадам.  Сату  бюджеті  өнім  түрлері  бойынша  бюджеттік  кезеңнің  ішіндегі  сату 

көлемін көрсетеді. 

Сату  бюджеті  кəіпорын  өнімдерін  өткізудің  өткізу  жоспары  бөлімінің  қызметкерлері 

мен сарапшыларының, басқарушыларының талқылау нəтижесі болып табылады. 



2-қадам.  Өндіріс  бюджеті  алдағы  бюджеттік  кезеңде  шығарылатын  өнімдердің  түрі 

мен санын анықтайды. 



3-қадам. Материалдарды пайдалану бюджеті. Оны əзірлеу үшін өндіріс бюджетінде 

көрініс  тапқан  жоспарлы  шығарылым  туралы  дерек  жəне  өнімнің  əр  түрін  дайындау 

кезеңіндегі материалдарды пайдаланудың нормативтері туралы мəліметтер қажет болады. 

4-қадам.  Материалдарды  сатып  алу  бюджеті  тұтас  кəсіпопын  жəне  өнім  түрлері 

бойынша  заттай  жəне  құндық  түрде  алдағы  бюджеттік  кезеңдегі  материалдардың, 

шикізаттың шығындры туралы ақпаратты қамтиды. 

5-қадам.  Негізгі  өндіріс  персоналының  еңбек  шығыны  бюджеті  негізгі  өндіріс 

персоналының қажеттілігін жəне жоспарлы кезеңде оның еңбекақы шығынын көрсетеді. 

Еңбек шығыны өндірілген өнімнің тұрпаты мен санына, оның еңбек сыйымдылығына, 

еңбекақы жүйесіне байланысты болады. 

6-қадам.  Жанама  өндірістік  шығындарға  өндірістік  бағдарламаларды  орындалуына 

қажет өндірітік инфрақұрылымын қамтамасыз етуге кететін шығындар кіреді. 



7-қадам.  Бұйым  өндірісінің  өзіндік  құны.  Қайта  санау  коэффициенті,  шығарылатын 

өнімдердің  еңбек  сыйымдылығы  жəне  материалдар  шығындарының  нормалары  туралы 

ақпаратпен, бір бұйымды өндірудің шығынын есептеуге ақпарат бере алады. 

Бір бұйымның өзіндік құны оны өндіруне қажетті материал шығынының, негізгі өндіріс 

қызметкерінің  еңбекақы  шығынының  жəне  бір  өнім  есебіндегі  жанама  өндірістік 

шығынның сомасы ретінде анықталады. 



8-қадам. Жоспарлы кезеңнің соңындағы қойма қалдықтарының бюджеті. 

Кəсіпорынның  жоспарлау  қызметінің  сатысында  есептік  кезеңнің  соңындағы  заттай 

бағаланатын дайын өнімдердің қорлары басшалық тарапынан анықталады. 

9-қадам. Өткізілген өнімдердің өзіндік құн бюджеті. Өткізілген өнімдердің бюджетін 

жасау негізінде мынадай есептеу формуласы жатады. 

 

Өткізілген өнімдердің өзіндік құны ═ Кезең басындағы дайын өнімдердің қоры + 



Жоспарланған кезеңде өндірілген өнімдердің өзіндік құндары –  

Кезең соңындағы дайын өнімдердің қоры 

 

10-қадам. 

Коммерциялық 

жəне 

əкімшілік 

шығындарының 

бюджеті. 

Коммерциялық  шығын  бюджеті  алдағы  бюджеттік  кезеңде  өнімді  өткізуге  байланысты 

шығынды көрсетеді. 

Жалпы шаруашылық шығынның бюджеті. Онда өнімді өндіру мен өткізуге тікелей 

байланысты  шығындардан  бөлек,  алайда  алдағы  кезеңде  тұтас  кəсіпорын  қызметіне 

қолдау  көрсетуге  аса  қажетті  ағымдағы  операциялық  шығын  жоспары  берілген.  Бұл  – 

негізінен тұрақты шығындар.  



Коммерциялық шығын жоспары. Коммерциялық шығын баптарының бір бөлігі өнім 

түрлеріне қатысты тікелей сипатта, ал, бір бөлігі – жанама болатындықтан, коммерциялық 

шығын жоспарын жасуада шығындарды аталған осы екі топқа бөлген дұрыс. 

11-қадам.  Бюджет  –  кірістер  мен  шығыстар  туралы  есеп  беру.  Кірістер  мен 

шығыстар  бюджеті  тұтастай  кəсіпрпынның  жəне  алдағы  бюджеттік  кезеңге  алынатын 

қаржылық нəтижеге жоспарланған оның құрылымы мен шамасын көрсетеді. 

Қаржылық  бюджет.    Оның  мақсаты  ұйымның  қаржылық  та,  қаржылық  емес 

операциясының да нəтижесі болып табылатын болжаулы балансты əзірлеуде жатыр. 



Капиталдың  шығын  бюджеті.  Кəсіпорын  мөлшері  ен  пайдалану  бағытын  қоса 

көрсететін алдағы бюджеттік кезеңде жүзеге асырылуы қажет инвестицияны білдіреді. 



Ақшалай қаражат қозғалысының бюджеті. Түсімдердің балансталуын жəне ақшалай 

қаражаттың пайдаланылуын қамтамасыз етуге арналған. 

Болжаулы баланс алдағы бюджеттік кезеңнің соңына кəсіпорын жоспарлаған балансты 

білдіреді, ол жоспарлау рəсіиін аяқтайды. 

 


4.  Бюджет  функциясы  бақылау  құралы  ретінде  жоспарлы  көрсеткіштерді  нақтымен 

салыстыру  барысында  жүзеге  асады.  Кəсіпорын  қызметінің  көрсеткіштерін  талдау  мен 

түзілу  мақсаттарына  қарай  бюджеттер  тұрақты  жəне  икемді  деп  бөлінеді.  Тұрақты 

бюджет – бұл ұйымның ісекер белсенділігінің нақты деңгейіне есептелген, яғни өткізудің 

бі  деңгейіне  негізделген  жоспар.  Икемді  бюджет  –  бұл  іскер  белсенділіктің  белгілі  бір 

диапазоны  үшін  жасалатын  динамикалық  жоспар  жəне  өткізу  деңгейінің  өзгеруіне 

байланысты шығындадың өзгерісін ескереді.   



Тұрақты  бюджет.  Тұрақты  бюджетте  табыс  пен  шығын  өзгерудің  тек  бір  деңгейімен 

жоспарланады.  Бас  бюджетке  кіретін  барлық  бюджет  тұрақты  ьолып  табылады,  өйткені 

кəсіпорынның  кірісі  мен  шығысы  өткізудің  нақты  жоспарланған  деңгейінен  бас 

бюджеттің  құрамдық  бөлігінде  болжанады.  Тұрақты  бюджет  –  болжалды  өндіру  мен 

өткізудің белгілі бір деңгейіне есептелген бюджет. 

Икемді  бюджет.  Икемді  бюджет  өндіріс  көлемінің  өзгеруіне  байланысты 

шығындардың  өзгеруі  мен  өндіріс  көлемінің  əр  түрлі  деңгейін  ескереді.  Ол  жоспарлы 

көрсеткеіштермен қол жеткен нəтижелерді салыстырудың динамикалық негізін білдіреді. 

Егер тұрақты бюджетте шғындар жоспарланса, онда икемді де олар есептеледі. 

Икемді  бюджетті  жасаудың  негізінде  шығындар  өзгермелі  жəне  тұрақты  болып 

бөлінеді. 

Бюджетіден нақты шығынның ауытқуын талдау əдəсəн қарастырайық. 

Нөлдік  деңгей.  Мұнда  бас  тұрақта  бюджетпен  қызметтердің  нақты  нəтижелерінің 

көрсеткіштері  салыстырылады,  оң  жəне  теріс  ауытқулар  анықталады.  Барлық  нақты 

нəтижелер  қол  жеткен  өткізу  көлеміне  қатысы  болмайтын  болжаулылармен 

салыстырылады.  Сондықтан  да  пайданы  факторлық  талдаудың  осы  деңгейі  нөлдік  депн 

саналады. 

Бірінші  деңгей.  Онымен  бюджеттет  жоспарланғаннан  пайданың  нақты  мағынасының 

ауытқуы неден, яғни ненің есебінен болғаны анықталады. Ауытқу көбіне төмендегілердің 

есебінен болады: 

• 

өткізу көлеміндегі өзгеріс; 



• 

жалпы шығын сомасының өзгеруі. 

Пайда  –  бұл  кəсіпорынның  табыстары  мен  шығындары  арасындағы  айырмашылық. 

Осыған орай, жоспарлыдан пайданың нақты мағынасының ауытқуы мына екі жағдайдың 

салдарынын болуы мүмкін: 

• 

табысты ала алмаудан; 



• 

шығынның артуынан. 



Екінші  деңгей.  Мұнда  жоспарлы  жəне  нақты  жұмсалғандар,  ресурстар  бағасы 

бойынша икемді бюджеттен ауытқу талданады. 

Икемді  бюджеттен  ауытқудың  осы  деңгейі  ресурстарды  сатып  алудың  нақты  бағасы 

стандарттыдан қаншалықты айырмашылығы барын көрсететін ресурстар бағасы бойынша 

ауытқу есебін ұйғарады. Нарықытық экономикада баға біршама деңгейдегі сұраныс жəне 

ұсыныспен анықталады. 

Баға  бойынша  ауытқу  материалды  сатып  алу  барысында  да,  еңбекақыны  есептеуде  де 

пайда болады. 

Кəсіпорынның  нақты  пайдасына  ықпалын  тигізген  өндірістік  ресурстарды  сатып  алу 

барысында  жіберілген  ауытқуды  бағалау  үшін  ресурстерды  сатып  алудың  стандартты 

бағасы мен нақты бағасы арасындағы айырмашалқты табу қажет жəне оны сатып алынған 

ресурстардың жалпы санына көбейту керек. Есептеу формуласы былайша: 

 

 

Ресурстарды сатып алудың бағасы бойынша ауытқу ═ 



 Ресурстарды сатып алудың стандартты жəне нақты бағаларының арасындағы 

айырмашылық × Пайдаланылған ресурстардың нақты көлемі 

 


Үшінші  деңгей.  Ресурстар  тиімділігінің  деңгейін  бағалау  мен  талдауды  ұйғарады. 

Бюджеттен  ауытқуды  талдаудың  соңғы  деңгейінің  міндеті  –  ресурстарды  пайдаланудың 

мөлшері бойынша ауытқуды есептеу.  

Осылайша,  бұл  ауытқу  сатып  алынған  ресурстарды  пайдалану  тиімділігінің  деңгейін 

бағалауға  мүмкіндік  береді.  Ол  пайдаланылған  ресурстардың  нақты  шамасын 

стнадарттымен салыстыру нəтижесінде анықталып, мына формула бойынша есептеледі: 

 

Өнімділік бойынша ауытқу ═ (Пайдаланылған ресурстардың 



 нақты көлемі – Пайдаланылған ресурстардың жоспарлы 

 көлемі) × Ресурстың стандартты бағасы 

 

Бұл  арада  материалдардың  нақты  құны  мен  олардың  сапасын  ерекше  мəн  беріледі, 



өйткені төменгі сападағы ресурс ақауды түзеу  бойынша қосымшы шығынды талап етеді, 

сондықтан  да  экономикада  бағаға  қол  жеткізіп,  өндіру  барысында  қосымша  шығынды 

алуға болады.  

 

14 тақырып Басқару шешімдерін қабылдау              

Нарық жағдайында кəсіпорынның шаруашылқ механизмін талдау өндірістің 

экономикалық тиімділігіне, оның зиянсыздығына, талдау өндірістің экономикалық 

тиімділігіне, оның зиянсыздығына, табыстылығына, яғни оған: баға мен сұраныс; өндіру 

көлемі мен өнімді өткізу; кəсіпорынның тұрақты шығындары; өнім бірлігіне есептелген 

айнымалы шығындардың үлесі шешуші əсер ететінін көрсетеді. Бұл кезде кəсіпорынның 

тұрақты шығындары мен өнімнің бірлігіне шаққан айнымалы шығындар кəсіпорынның 

экономикалық тиімділігіен мүлде əр түрлі əсер етуі мүмкін. Сондықтан кəсіпорынды 

тиімді жəне ұтымды басқару шаруашылық субъектілерінде жүргізілетін есептің жүйесіне 

тəуелді болып келеді.  

 

Осы кезге дейін Қазақстанда аталған мəселе өз жəрежесінде ескерілмей келеді, ал 



бухгалетриядан алынатын ақпарат, кəсіпорынның шаруашылық жағдайын тиімді 

басқаруға қолайлы болып келе бермейді. 



 

Қазақстандағы əрекет етуші бухгалетрлік есеп жүйесі салық пен алымдар бойынша 

мемлекеттік кіріс Министрлігінің мақсаттарына бейімделген, бірақ шаруашылық 

субъектісін ұтымды басқарудың қажеттілігі өз дəрежесінде ескерілмеген. 

 

Негізінен мемлекеттік органдар үшін іске асырылып жүрген бухгадлетрлік есеп 



жүйесі, мақсатқа лайықты деген пікірмен келісуге болады. Сондықтан, бүгінгі таңдағы 

мемлекеттік органдарында қабылданып жатқан бухгалетрлік есеп беру нысандарының 

(формуласының) мəселесін қозғамай-ақ, шаруашылық субъектілерін басқару жөнінде 

дəйекті шешімдер қабылдау үшін, қажет болатын басқарушы есеп жүйесі бойынша 

шаруашылық субъектісінң басшылығының нұсқауымен жүргізу болады.  

 

Басқарушы есепті бүгінде бизнестің бір бөлігі ретінде қабылдауға болады, бірақ 



осы жөнінде бухгалтерияның бухгалтерлері мен қызметкерлері шексіз шарасыздықты 

танытып отыр. Үкімет пен орталық жоспарлаушы органдар үнемі бухгалетрлік есепті 

жүргізудің тəртібін белгілеп отырды. Бухгалтерлер табыс табуға (үлес қосуға) 

бағытталған өз қарастарын енгізуге мүмкіндіктер берілген жоқ, сондықтан олардың 

көзқарастары да өз деңгейіне танылған жоқ. 

 

Бухгалетр, ақпарат беретін бірыңғай апараттың қызметкері ретінде қарастырылды. 

Олар басқару шешімдерін қабылдауға өте сирек қатыстырылды. Бірақ, бизнестің нарыққа 

бағытталған тұсында бухгалтерлер өздерінің жауапкершілігінің аймағының өскенін сезді 

жəне басқарушы есеп оған өте жақын қызмет етушіжүйе ретінде танылды.  

 

Бəрімізге белгілі, бақарушы есеп қолданыстағы тұжырымдамаға сəйкес – бұл 

сапалы жаңа құбылыс, ол бухгалетрлік есептің бір бөлігі ретінде (бірақ, бұл арада қаржы 


есебінің жетекші ролі сақаталады,) жедел-экономикалық талдау элементтерін, сондай-ақ 

болашақ оқиғаларды болжау сияқты ресурстарды бақалаудың синтездік нəтижесін 

қамтиды.  

 

Нарықтық қатынастардың құрылымында, сондай-ақ оларды реттеу механизмінде 



басқарушы есеп маңызды ролт атқарады. Ол – нарықты қатынатардың ажырамас бөлігі 

жəне бір мезгілде экономикалық саясатты  

 

 

 



 

Басқарушы есептің 

Басқарушы есептің екіжақты атқаратын ролі 

1.  Ұйымдардың  барлық  мүдделерін 

қамтитын жүйені операциялары 

Өндірістік есеп жүйесі шеңберіндегі өзіндік 

қызметтер операциялары 

1.1. Мəселенің қойылуы 

1.2.  Мəселені  шешуге 

арналған  ұйымдастыру 

жұмыстары 

1.3. 

Нəтижелерін 



бағалау 

Басты 

мəселелер 

қатарына 

мыналар 

жатады: 

-сату (өткізу); 

-нарық үлесі; 

-өнімнің құрылымы; 

-инвестиция 

мен 


активтерден түсетін табыс 

деңгейі; 

-табыс деңгейі; 

акциядан 

түскен 

таза 


табыс; 

-басқарудың тиімділігі; 

-қоршаған 

ортаның 


факторлары; 

-диверсификация 

жəне 

тəуелділік; 



-жалақының сапалығы; 

 

Осы фразадағылар мына мəселелерді қамтиды: 



-əрбір басқарушының нақты талаптарына жауап 

беретін  кері  байланыстың  жекелеген  жолдарын 

(құралдарын) дайындау; 

-өңделмеген  мəліметтердің  жиынтығы  ғана 

емес,  сонымен  қатар  мақсатқа  бағытталған 

хабар нысанына (мүдделі шешімдерді қабылдау 

əрекетіне)  қарай  ақпараттар  мен  мəліметтерді 

беру; 


-ауытқу 

мен 


проблемалардың 

жай 


констатациясының  орнына,  түзету  əрекетін 

енгізу бойынша нұсқаулар дайындау; 

-мəліметтерді 

жинау 


мен 

таратудың 

орталықтандырылмаған жүйесін жасау; 

-бухгалтер-талдаушы 

өз 

тəжірибесін 



басқарушыларға 

олардың 


міндеттері 

мен 


жоспарларына  тұрақты  бақылау  үшін  көмек 

көрсету; 

-талап  етіліп  отырған  жұмыстың  нəтижелеріде 

ауытқулар  анықталса,  онда  оларды  түзету 

бағыттық  əрекетіне  жəне  мазмұнына  нақты 

ұсыныстар мен нұсқауларды басшыға ұсыну. 



Басқарушы есептің баты басқаратын аясы осы этапқа кіретіндер: 

-қажет ресурстардың үздіксіз болуын қамтамасыз ету; 

-ресурстардың пайдалануын бақылау жасау; 

-қойылған  міндеттерді  шешуге  байланысты  жұмыстардың  аралық  сипатын  дер 

кезінде жəне бойынша дəл өлшеу; 

-ауытқуды  бақару  бойынша  септігін  тигізетін,  қажет  ақпараттарды  беру 

(бақарушылардың уақытын пайдалануды оңтайлы ету); 

-басшылардың  шешімді  жасау  жəне  түзетулерді  енгізу  əрекеттерін  орындау 

барысында, оларға қажет мəліметтер  мен нұсқауларды беру; 


Сурет. Басқарушы есептің шаруашылық етуші субъектісінің шеңберінде атқаратын 

ролі. 

жүзеге асырудың маңызды құралы. Міне, сондықтан, бүгінгі таңда бақсарушы есептің 

табиғатын, тереңірек олардың функционалдық ерекшеліктерін түсінуді, олардың ішінен 

кəсіпорынды тиімді бақсару мүддесіне толық сай укелетін əдістерін көре білу қажет.  

 

Осыдан келіп, біздің пайымдалыуымызша, өндірісті бақару жүйесінде басқарушы 



есептің атқаратын ролі ең алдымен «бақарушылық шешімдері жаау» мəселесін шешумен 

анықталады,, бірақта бұл үшін бір мезгілде, өндірісті басқаруда жақсы жағдайы болу 

үшін, екі бапты бірден түсіну керек: 

 

Бірінші бабы мынадай бақсару элементтерінен тұрады: 

 

а) мəселесінің қойылуы (ақпарат жинау, басқарудың синтездеу, жоспар құру шешім 



қабылдау, яғни бақаша айтқанда бұлардың барлығы инновациялық жəрдем беруді 

білдіреді); 

 

б) қойылған мəселелерді жүзеге асыруға басшылық ету (ұйымдастыру, мəліметтер 



алмасу, дəйектеу, шаруашылық субъектінің бағыты бойынша кеңестер беру, яғни басқаша 

айтқанда бұл, біріншеден, бірінші бағыттың бастапқы екі элементін бір тұтас біүгінге 

үйлестіруді, екіншіден, қол астындағылардың оқыту жəне оларды даярлауды білдіреді); 

 

в) нəтижелерді өлшеу (бақылау, бағалау).  



 

Екінші бабы басқарушы есептің техникалық жақтарымен байланысты, ал егер 

дəлірек айтсақ, күрделі (капиталдық) жұмсалымдардың сметаларын жасау жəне олардың 

өтелімін анықтау, смета-жоспарларын, (нормаларын) құру, запастарды бақару жəне т.б. 

 

Демек, бақарушы есептің ролі – бұл екі бапты үйлестіру немесе өндірісті 



басқарудың барлық шешуші элементтерін, бизнесті ірі жетістікке жетуге бағышталған бір 

бүтінге айналдыру. 

 

Сонымен қатар, шаруашылық субъектіні тиімді басқаруда, яғни жоғарыда 



баяндалған мəселелерді жету үшін, басқарушы есептің індік проблемалары да жеткілікті. 

Сондықтан бұл параграфта басқарушы есептің роліне баты назарды аударамыз, өйткені 

бұл дұрыс шешім қабылдау үшін, жалпы жəне жедел бақшылықты жүзеге асыратын 

менеджерлердің қажеттіліктеріне сай келеді, ал қаржылық менеджменттегі қаржының 

қызметі, сондай-ақ қаржылық есепте өз бетінше дербес зерттеуді қажет етеді. 

 

Яғни, болашақта кəсіпорынды тиімді бақару мақсатында, оның қаржылық жадайын 



талдау, есеп беруді жасау жəне ағымдағы есепті қамту қызметтерін біріктіретін 

бухгалтерияның ролін түбегейлі өзгертуге тура келеді. Бұл, біріншіден, нарық жағдайында 

меншік құрылымының өзгерісін түсіндіреді жəне мемлекеттік меншік сол меншіктің бір 

ғана трі; шаруашылық субъектісінің қызметінің нəтижесіне көптеген мүдделі жаңа меншік 

иелері пайда болады, өйткені оған олар өз қаржысын жұмсайды. Екіншіден, шаруашлықы 

субъектісіне қажетті қарджылыө жəне бəсекелестік күресте жеңіске жету үшін 

басқарушылық шешімдерін іздеуге мəжбүр болады. Осы мақсатта нарықтық 

коньюктураны зерттейді, өзінің қызметін өз бетінше дербес жоспарлайды, 

жабдықтаушылар мен сатып алушыларды табады, бағаны белгілейді жəне т.б. Үшіншіден, 

бюджеттік қаржыландыру мен мемелекеттік несиелендіру көп жағдайда шаруашылық 

субъектісінің қаржыландыру көзі болып табыла бермейді. Олар қаржылдандырудың басқа 

да көздерін іздестіреді. Сондықтан шаруашылық субъектісі бəсекелестік күреске тек 

сатып алушылар мен өткізу нарығы үшін ғана енбейді, сонымен қатар коммерциялық 

банктердің несиелері үшін, басқа да потенциалды инвесторлардың қаражаттарын тарату 

үшін де енеді.  

 

Осының барылығының нəтижесінде шаруашылық субъектісіде, бір жағынан, 



бақарушылық шешімдері қабылдау жəне олардың нəтижелерін бағалау үшін толық жəне 

дер кезінде ақпараттардың болуына деген қажеттілік туындайды. Басқа жағынан, 

шаруашылық субьект өзіне өз қаражаттарын салуға (немесе салуға ниеттенуге) сəйкес 

ақпараттар беріп отыруы керек. Сонымен бірге, нарық жағдайында салықтық 

аударылымдардың дұрыстығы туралы мемлекетке есеп беру қажеттілігі сақталады.  

 

Сөйтіп, нарықтық экономика жағдайындағы жағдайындағы бухгалетрлік есеп пен 



жүргізушілік пен статитискалық қызметінен гөрі, шаруашылық субъектінің қызметі 

туралы ақпараттарды беру, өңдеу, жинаудың, сондай-ақ, мүдделі жақтардың өздерінде бар 

ақша қаражаттарын қалай ұтымды инвестициялау керектігі жөніндегі талабына жауап 

беретін, жəне олардың қабылданғаен шешімдерінің негізділігіне көздерін жеткізетін 

құралына айналды.  

 

Əкімшіліктің жаңа мүддесін қанағаттандыру мүмкіндігіне тек қана бухгалтер-



талдаушы ған ие, себебі ол шаруашылық субъектінің экономикасын ұғынуға қабілеті, 

қаржылы-есептік мəліметтер негізінде, оның олқы жерлерін анықтай алады, жəне де ол 

салықтық жоспарлауды жасайды.  

Бүтіндей сірə, шаруашылық субъектінің қваржылық сəттілігі, ұйымдастыру деңгейіндегі 

бақарушы есептің жүйесіне тура пропорционалды болып келеді. 

 

Осындан, ең бастысы – мақсаттарды таңдау, сосын бақсарушы есептің осы роліне 



қайшы келмейтін сəйкестікте əреет ету варианттарын таңдау жəне оны қолдана білу. 

Менеджерлер əр заматта ақпараттар зəру болады, егер олар бухгалтер-талдаушылар 

дайындаған ақпараттар бойынша шешім қабылдайтын болса, онда оның түпкі əсері де 

қарастырылуы керек. Басқарушы есепті дұрыс ұғынудың қажетті жағдайы, шешім 

қабылдау процесін жете түсіну болып табылады. Дəлірек, айтсақ, оптималды шешімдерді 

қабылдаумен бақсарушы есептің ролі тығыз байланысты, онда ол іс əрекеттің баламалы 

варианттарын дайындау үшін қарапайым жəне қисынды негіз жасауға мүмкіндік береді. 

Батапқы бес кезеңі шешімді қабылдау мен жоспарлаудың процесін көрсетеді. Осының 

ішінде жоспарлау негізінн шешімді қабылдаудағы іс əрекеттің баламалы варианттарын 

таңдауда ең үлкен роль атқарады. Соңғы екі кезең таңдап алынған баламалы 

варианттарын жүзеге асыру мақсатымен, нақты көрсеткіштероді түзету мен бағалаудан 

қалыптасатын тікелей басқару процесін көрсетедіЕнді біз бұл кезеңдерді жеке-жеке 

қарастырып көрейік.    

 

Еске сала кетейік, дұрыс шешім қабылдамас бұрын, əрбір əрекеттің варианттары 



бойынша басымдылығын бағалай отырып, шешімді қабылдаушыларға мақсаты мен негізгі 

бағыты туралы анықтауға барынша мүмкіндік беру керек. Осыдан, шешімді қабылдау 

процесінің бірінші кезеңі- мақсаттарды анықтау жəне мəселелерді ұйымдастырудан 

тұрады. Компанияның мақсаттары мен мəселелері неден туындайды жəне соның ішінде 

максималды табысқа қол жеткізу мақсатын негздеуде əр түрлы аргументтердің ұсынылуы 

жөнінде қызу пікір таластың болғаны жөн. 

 

Мақсаттарды анықтағаннан кейін бухгалетр-талдаушы іс-əрекеттің (немесе 



стратегиясының) баламалы варианттарын іздестіредіə, сондықтан ШС басшысына 

төмендегі іс-əрекеттің варианттарының біреуіне немесе бірнешесіне сүйене ұсынылады: 

  қолданыста  жүрген  нарық  жағдайына  бейімделген  өнімнің  жаңа  түрлерін  сатуға 

дайындау; 

  өнімді  сату  үшін  тыңнан  жаңа  нарығын  іздестіру,  яғни  ол  үшін  жаңа  өнім  түрлерін 

дайындау; 

  өндірілген өнім түрлері бойынша, өздігінше жаңа нарықты жасау, (игеру). 

Баламалы варианттарды іздестіруде бухгалетр барлық мүмкін болатын баламаны 

анықатуы керек. Мысалы, басқарушы офиске қызмет көрсетуде өзінің мəселесін шешу 

үшін мынадай шығындарды қысқарту баламаларын анықтайды: 

  запастар, материалдар мен құрал-жабдықтарды сатып алуды жақсарту; 


  нысандары жəне басқа да баспа материалдарын стандарттау; 

  көрсетілген мерзімнен тыс жұмыстарды қысқарту; 

  қызметкерлердің еңбегін тиімді пайдалану; 

  контор (кеңсе) жұмыстарын автоматтандыруды дамыту; 

  материалдарды ысырап қылу мен ұрлықты болдырмау үшін бақылауды жақсарту. 

Əр түрлі іске кірерде олардың құндылығын есекеретін, творчестволық ойлай білетін 

басшы, осы кезеңде белсенді түрде идеяларды немесе ойларды іздейді жəне өз 

қарамағындағыларға өзінің нұсқауларын береді. Ол айқындалған (табылған) балама саны 

көбейген сайын, мəселелерді табысты шешу үшін мүмкіндіктердің көбейгенін білдіреді.  

Баламаларды салыстыра отырып, басқарушы бірінші кезекте: ақша мен адамдарға 

деген қажеттілігін, инвестицияның қайтарымын, талап етілетін уақытын, бақа 

бөлімшелердің мұқтаждықтары, еңбек қатынастарына əсер етуін, қолда бар 

артықшылықтарын пайдалануын жəне басқа да осы сияқты іске қатысы бар факторларды 

қарастыру керек. Таңдап алынған баламалары іске асыруда, олардың іске асатындығын 

қайта тексеру керек, яғни реализм тағы да жоспардың шешілетін мəселелерге сəйкестігін 

бағалаудың шешуші кілті екендігіне көзін жеткізу керек. Осы мəселелерді жəне жоспарды 

ұсынып отырған басқарушы да, оның басшысы да оларды қарауға жəне бекітуге міндетті. 

Олар бұл жоспарларды жақтау кезінде, оны тағы да зерттеу керек, ол үшін оның мына 

ретте сəйкестігін құраған жөн: 

1.  Қалыптастырған  жоспардың  күтілуі  қаншалықты  негізделген,  яғни  қойылған 

мəселелерді  шешуге  мүмкіндігі  бар  ма?  Егер  олай  болмаса,  онда  жоспарлар  мен 

мəселелер бұл сұраққа жауаптың жағымды болатындай етіп қайта қаралуы тиіс: 

2.  Тəжірибеде бар барлық баламалар анық анықталды ма жəне бағаланады ма? 

3.  Барлық негізгі кезеңдердің орындалуының нақты уақытша графигі ұсынылды ма? 

4.  Ұсынылған  графикке  сəйкес  жоспарды  іске  асыру  барысында,  оны  сандық 

өлшеуге мүмкіндік бар ма? 

5.  Жоспардың іске асырылуына қатыс барлар үшін түсінікті ме? 

6.  Активтерді  пайдаланылудан  түсетін  қайтарымдарды  оңтайлатуға  мүмкіндік  бар 

ма? 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

     Жоспарлау  

 

        процесі 



 

 

 



 

 

 



1. Мақсаттарды анықтау (негізгі бағыт) 

5. Шешім қабылдау 

3.  Мəліметтерді  өңдеу  жолымен  іс-əрекеттің 

баламалы  варианттары  жөнінде  мəліметтерді 

жинау 

2.  Іс-əрекеттің  баламалы  варианттарын  іздеу 



(стратегия) 

4. Іс-əрекеттің варанттарын таңдау 



 

 

 



 

 

   Бақылау жəне  



              реттеу процесі 

 

 



 

Сурет. Жоспарлы басқару, бақылау жəне реттеу арқылы шешім қабылдау процесдурасы. 

 

Таңдап алынған іс-əрекеттдің баламалы бюджетті жасаудың жол сілтейтін нүктесі болып 



табылады. Смета – бұл əкімшіліктің қабылданған əр түрлі шешішмдерін жүзеге 

асырудың қаржылық жоспары. Смета түсімдері жəне қолма-қол ақшалардың кері 

ағылуы, сатудан түскен табыстар мен шығындар ескеріледі. Сметаларда болашақ 

нəтижелер мен ұйымның ниеті шоғырланған нысанда, біртұтас құжатқа жинақталып 

көрсетіледі. Бұл құжат қорытынды қаржылық смета деп аталады жəне табыстар 

(кірістер) мен шығыстардың сметалық шоттарынан, қолма-қол ақша қозғалысының есеп 

айырысу мен баланстан тұрады. Сметаны жасау барысында ұйымның əрбір бөлімшесі, 

əкімшіліктің жормалданған шешімдерін жүзеге асыру туралы өздерінің ролін білгені жөн.  

 

Суретте келтірілген, шешімді қабылдау процесінің үлгісінің соңғы екі кезеңі 



шаруашылық субъект шеңберіне бақулау мен реттеуге қатысты. Бақылау мен реттеу 

процесінің басқарушылық қызметі - қызметтің (көрсеткіштердің) нəтижелерін бағалау, 

олар туралы мəліметтер беру жəне жоспарды іске асыру мен мақсатқа қол жеткізуге 

бағытталған түзету шараларын жасау. Басқа сөзбен айтқанда, бақылау мен реттеу 

процеснің басты міндеті, оның бастапқы ниеттерініске асыруда кездесетін түзету қызметі 

болып табылады.  

 

Қызметтің нəтижесін бақылау (мониторинг) үшін бухгалетр сметаның орындалуы 



жөнінде есеп беруді дайындайды жəне белгілі бір шешімдерді орындауға жауапты 

менеджерлерге ұсынады. Сметаны жасау кезінде бухгалетр-талдаушы қысқа мерзімді 

жоспарларды дайындауға баса көңіл аударады жəне өткен кезең нəтижелері туралы 

мəліметтердің қалыптастыруына да жауапты, себебі олар болжау көрсеткіштерін жасауға 

қажет болады. Одан басқа, ол жұмыс графигі мен сметаларды жасау процедурасын 

белгілейді, ұйымның барлық бөлімшелерінің қысқа мерзімді жоспарларды дайындауын 

үйлестіреді жəне осы жоспарлардың тығыз өзара үйлесімділігін қадағалап отырады. 

Сосын ол бұл жоспарларды жоғарыда басшының бекітуі үшін, ьарлық ШС бойынша 

жалпы жинақталған қаржылық сметаларын жасайды. 

 

Сөйтіп, бухгалетр-талдаушының кө қарасы тұрғысынан сметалар өздерінің 



қарапайым нысанында, бірлесіп қарастырылған барлық басқарушылардың жоспарлары 

мен мəселелерінің, жоспарлы (мақсатты) кезеңде бүтіндей ұйымның табыстары мен 

шығындарына əсер ететіндей, ақшалай көрсетілген бірліктің сандық көрінісі болып 

табылады.  

 

Ерекше атап өтетін жайт, бұл табысты əрекет етуші субъектəілердің, сметаны 



жоспарлауда қажетті шараларды таңдау, яғни барлық басқарушылық команданың 

бірлескен жұмыстарының нəтижесі ретінде, мəіндеттемелерді жаау үшін пайдалы екеніне 

6.  Нақты  жəне  жоспарлы  нəтижелерді 

салыстыру 

7.  Жоспардан  ауытқуларды  жою  бойынша 

шаралар қабылдау  



көздері жету керек. Бизнес қадамы осы процестің жалпы тізбегінде деп айтуға мұқтаждық 

жоқ, бірақта ол барлық қажетті қадамдарды (шараларды) өзіне кіргізуі керек. 

 

Нақты нəтижелер (нақты шығындар мен табыстар) мен жоспарланған нəтижелердің 



(сметалық шығындар мен табыстар) салыстыру мəліметтері бар, есеп берулер, жүйелі 

түрде дайындалуы тиіс. Осы есептің мəліметтері нақты жəне жоспарланған нəтижелерді 

салыстыру үшін кері байланысты қамтамасыз етеді. Бұл процесс кезінде ауытқулар 

бойынша басқару тісілдері қолданылады.  

 

Бухгалетр-талдаушы белгілі бір өндірістің нəтижелерінің жоспарлы 



көрсеткіштерінен ауытқу жағдайлары туралы менеджерге берілген ақпараттар, бақылау 

мен реттеу процесінде маңызды роль атқарады. Басқаша айтқанда, бухгалетр-талдаушы 

өндірістің осал жерлерін анықтауда жəне өндірістің нəтижелеріне жедел талдау жүргізе 

отырып, бақылау жəне реттеу процесін жүзеге асыруға көмектеседі. Бұл ауытқулар 

бойынша басқару тəсілі жоспар бойынша жүзеге асатын, өндірістік процестің 

операцияларына менеджерлердəің уақытын жəне назарын бөлу қажеттілігінен босатады. 

Одан басқа, ол қандай бөлімшелерде жоспарлы көрсеткіштерге жетудің қиын екендігі 

жөнінде, жоғары басшылардың есетеріне салып отырады. Бірақта сметалар жəне 

сметаларды орындау жөнінде есеп берулер күрделі психологиялық мəселелерді (ұжымның 

ішкі психологиялық климатындағы қиындықтар) тудыруды мүмкін, егер оларда мүмкін 

болатын зардаптар туралы мəліметтердің жеткіліксіздігі орын алатын болса, онда ол 

ынталандыру процесіне кері əсерін тигізуі мүмкін.  

 

Стандартты емес жағдайларды шешу негізінен бухгалтер-талдаушыға жүктелген. 



Ол – жетекші тұлға, өзінің функционалдық (қызметінің) аясында бақсарушы есепті іс 

жүзінде асырушы жəне бағыттаушы болуға тиісті. Бұл тұрғыдан мазмұны сметалық 

басқару, іске асатын сметаны жетекшілік етудің басталуына əкелетін, барлық алдын-ала 

жұмыстарды бухгалтер-талдаушы орындағанда ғана мүмкін болады. Мəліметтерді өңдеу 

бойынша жүйесінің басқарушысы, жалпы алғанда, жалпы мəселелердің ішінен тек 

мəліметтерді өңдеу бөлімшесінен өткен бөлігіне ғана жүзеге аысурға жауап береді. 

Басқаша айтқанда, əр бақауршы жоғарыда деңгейден алған тапсырмаларын орындау 

барысында «өзіне тиесілі функцияоналдық аясын» білген жөн.  

Бухгалтерлік басқару есебінің міндеті- өндірілген өнімнің бағасын құрау жəне қызмет 

көрсету болып табылады. Нарықтық экономикада баға құрау өзгеріп отырады. Өндірілген 

өнімге, көрсетілген қызметтер, орындалған жұмыстарға баға қою өте маңызды.  

        Баға құрау процесінде келесідей əдістер бар: 

- тұтынушыларды қызықтыратын баға ; 

- бəсекелестердің бағасын қолдана отырып, өзінің шекті бағасын анықтау; 

- сатып алушыларды қанағаттандыратын жəне рентабельділікті беретін;  

Шығын бағасы көбіне нақты бағаны құруға көмектеседі, себебі, бағадан табыс алуға 

болады. Бұл кезде ұзақ жəне қысқа мерзімді төменгі шекті баға қолданылады: 

Ұзақ мерзімді төменгі баға шегі – кəсіпорынның толық шығындарын жəне өнімдерді 

шығарудың шығынын табу үшін минималды баға құру үшін қолданылады. Бұл шек өімнің 

өзіндік құнына сəйкес келеді. 

Қысқа мерзімді төменгі шек бағасы – ауыспалы шығындардың бөлігін жабу үшін 

қолданылатын баға. Бөлшек «директ- костинг» жүйесімен есептелген өзіндік құнға сəйкес 

келеді. 

       Өнімге мынадай бағалар құрылуы мүмкін: 

-  ресми- сатушылар мен сатып алушылар үшін міндетті; 

-  реттелген- кəсіпорындағы берілген өнім түрі үшін сатып алушылар үшін бірдей 

баға; 

-  келісімді- сатып алу, сату актісінде əр түрлі болып келеді. 



 



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал