Семинарлық сағаттар 15 часов ожсөЖ 23 часов СӨЖ 67 часов Емтихан в 3-м, 5 семестре



жүктеу 1.05 Mb.

бет7/10
Дата23.03.2017
өлшемі1.05 Mb.
түріСеминар
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

8тақырып Шығындар баптары бойынша ауытқулардың есебі мен талдауы  

Өндірілген өнімнің сапасы əрбір еңбек ұжымы бойынша олардың қызметінің нəтижесін 

бағалауда айқындаушы болып табылады. Əрбір кəсіпорын өзінің абыройын, бəсекелестік 

қабілеттілігін, ұжымның кəсіби жəне патриоттық мақтанышын ақатағаны абзал. 

Кəсіпорын өнімнің сапасына бақылау жасап, техникалық-бақылау бөлімінің жұмысына 

жəрдемдесіп отыруға тиіс. Сапасыз өнім шығару ұжымның шаруашылық еебінде, 

жалақысында жəне əлеуметтік игіліктерінде сөзсіз шығынға əкеп соғады. 

Сапасы жағынан белгіленген немесе техникалық шарттарға сəйкес келмейтін жəне өзінің 

тікелей мақсатына пайдалануға жарамайтын бұйымдар өнім ақауы болып есептелінеді. 

Ақау бойынша жіктеледі: 

• 

ақау байқалған орны бойынша – ішкі (өнім сатып алушыға жіберілгенге дейін 



анықталған) жəне сыртқы (сатып алушыда анықталған) ақау; 

• 

анықталған ақаулардың сипаты бойынша – түзету мүмкіндігі жоқ немесе 



экономикалық жағынан алғанда түзетуі түпкілікті (жөндеуге келмейтін) жəне жөндеуге 

болатын ақаулар; 

• 

пайда болу себептері бойынша - өндіріс технологиясының бұзылуы, сапасыз 



шалафабрикаттар жəне т.б. 

Өндірістегі ақау 930 шотта есепке алынады. Ақауды жөндеу жөніндегі шығындар «Цехтар 

бойынша шығындар» ведомосында көрсетіледі. Түзету болатын жəне түзетуге болмайтын 

ақаудан болған шығындар «Өндірістегі шығынды есепке алу» ведомосында айқындалады. 

Оған жазу үшін №12 ведомостағы ақау туралы хабарламалары негіз болады.  

Ақаудың есебін жүргізу үшін 93 шоттар бөлімшесі арналған.  

Ішкі түпкілікті ақаудың зіндік құнын мынадай шығындар бойынша анықтайды: ақау 

болған өнімді жөндеу кезінде жұмсалған шикізаттар, матералдар, шалафабрикаттар 

шығындары; өндіріс жұмысшыларының жалақысы; жалақыдан еептелген аударымдар; 

үстеме шығыстар. 

Сыртқы ақаудың құны тұтынушылардың біржола ақау деп танылға өнімнің өзіндік 

құнынан, осы німді сатып алуға байланысты атып алушыға өтелген шығындарынан, 

ақауға шығарылған бұйымдарды бөлшектеуге жұмсалға шығындарынан, сондай-ақ 

ақаулы өнімді ауыстыруға байланысты туындаға көлік шығындардан немесе егер өнім 

жөнделетін ақауға жататын болса, тұтынушыдағы ақаулы өнімді түзетуге жұмсалған 

шығындардан тұрады. 

Өнімнің өзіндік құнына жатқызылған сыртқы жəне ішкі ақаудан болатын шығынды 

анықтау үшін түпкілікті ішкі жəне сыртқы ақаудың құнына ақауды түзетуге жұмсалған 

шығындары қосылады жəне ақаулы өнімнің пайдалынылуы мүмкін болатын бағасы 

бойнша оның құны, ақауды өнімнің жіберген кінəлілерден нақты сомасы ұсталынады, ал 

егер ол өнімді жеткізіп берушілердің кінəсінен болса, онда оның құны бүкіл сатып 

алынған нім құнынан шегеріліп тасталады. 

Ішкі ақаудан болған шығындар ақау анықталған айдағы өндіріс шығындарында, ал 

сыртқы ақаудан болған шығындар ақауды өнімді сатып алушылардан келіп түскен талап 

қабылдаған айдағы өндіріс шығындарында көрсетіледі. 

Бухгалтериялық есепті жəне ақаудан болған шығынды анықтауды кəсіпорынның 

техникалық-бақылау бөлімі жүеге асырылады. 


Анықталған түпкілікті немесе түзетуге болатын ақау үшін ТББ «Ақау туралы 

актісі» жасайды. Жұмысшының кінəсінен жіберілген ақауды түзету наряд жазылмай 

жүргізіледі. Егер осы ақаудың жіберілуііне кінəлі болып табылмайтын жұмысшы ақауды 

жөндесе, онда мұндай жұмысқа жалпы тіртіп бойынша наряд жазылып, оған «Ақауды 

қайта жасау» деген мөртаңбасы қойылады. 

Ақаудан болған шығындарды тиісті дəрежеде есепке алуды жəне 

кəсіпорындардағы ақау туралымəліметтерді жүйелеудегі ұйымдастыру ақау себептерінің 

тізбесі жəне оған кінəлілер анықталғанға дейін жүреді. 

Ақаудың себептері мен кінəлілергешифр қойылып, осы мəселелер туралы 

мəліметтер барлық цехтардың жəне олардың бөлімшелерінің басшыларына дейін 

жеткізіледі, сосын олар құжаттарда көрініс табады. 

Ақаудан болған шығын ай сайын өндіріс шоттарынан көшіріліп алынып, өнімнің 

тиісті түрлерінің өзіндік құнына енгізіледі. Жеке жəне ұсақ сериялы өндірістерде ақаудан 

болған шығындар толық бітпеген белгілі бір тапсырысқа қатысты болған жағдайда 

аяқталмаған өндірістің құнына жатқызылады. Одан бақа жағдайлардың бəрінде ақаудан 

болған шығындар, əдеттегідей, тауар өнімнің өзіндік құнына енгізіледі.  

Өткен есепті кезеңде өндірілген негізгі өнімге жататын сыртқы ақаудан болған 

шығындар ағымдағы еептік кезеңде жасалған осындай бұйымдардың өзіндік құнына 

көшіріліп жазылады. Мұндай өнім ағымдағы айда дайындалмаған жағдайда, сыртқа 

ақаудан болған шығындар үстеме шығындар үшін белгіленген тəртіп бойынша тауарлы 

өнім түрлерінен бөлінеді. 

Анықталған ақуды ақау туралы хабарламамен рəсімдейді. Онда бұйымның атауы, ақау 

байқалған операциясы, кінəлілер жəне ақаудың туындау себептері, жарамай қалған 

бөлшектерге жатқызылған тікелей шығындарының сомасы көрсетіледі. Осы арада 

түзетуге келмейтін ақау бойынша кіріске алынуға жататын сынықтар мен бағалы 

қалдықтардың құны айқындалады. 



Сыртқы ақау бойынша операциялардың  есебі . Сыртқы ақау – жоғарыда атап 

ткеніміздей, тұтынушылардың тапқан ақауды. 

 

9 тақырып Стандарттық калькуляция  

Стандарт нормаларының қайта қарастырыуы, стандарттық калькуляцияларды 

өндірістін басталуына дейін жəне нақты шығындардын есебі стандарттан ауытқуына 

байланысты, құрастыру, бұл жұйелендірілген, яғни “Стандарт- кост” жүйесінің атымен 

аталады. 

“Стандарт” - өндіріске қажетті материалдық жəне жəне еңбек шағындарының  өнім 

бірлігі немесе бұрын аударылған  материалдық  жəне еңбек шығындарының өнім бірлігі ; 

“кост”- бұл өнім бірлігін  шығыруға кеткен өндірістік шығындардың ақшалай көрсетілуі. 

Шетелдік оқулықтарда “Стандарт- кост” жүйесіне əртүрлі түсініктемелер береді, ал 

олардын мағыналары да бөлек. Бірақ  та барлық жағдайларда да ол бақылау инструменті 

ретінде, яғни өндірістегі тікелей ұстамдардыбақылап отыруға бағытталған. 

Стандарт- костың жетістіктеріне келесілерде жатқызуға болады. Олар :Өндіріске 

жұмсалатын шығындар турулы ақпаратпен қамтамыздығы өнім бірлігіне , бұрын 

белгіленген өзіндік құн негізінде табыс жəне шығыс атчеттарын құрастыру. 

Күтілетін шығындарды стандаттарды стандарттар негізінде, ішінде анықтайды. 

Олар функциялық жүйенің негізі болып табылады жəне де оның мағынасын ашады. 

       Стандарт- кост жүйесі негізінен тікелей шығындарды басқару құралы ретінде 

көрінеді.Бұл жүйенің бірнеше варианттары қолданылады. Бір вариантында Д- нде   

“өндірісі” жəне стандарттық құны мен бағаланады, ал дайын өнім осы шаттың К- нен 

шығарылып есептеледі. Ал екінші варианты Д- те жазылған  “өндіріс” шоты нақты өзіндік 

құнымен есептеледі де, ал К- тен дайын өнім стандарттық құнымен шығарылады. 

Шығындардын жана жүйесінен директ- костинг деген атау пайда болады.Бұл жүйенің 

маңызы “директ- кост” жоспары деп қаралады.Ол 1936 жылы Джонатон Харрисон деген 


ғалым еңгізеді. Оның бұл методиканы қарастыруында кəсіпорын өндірісінде 

калькуляциялық ұстамдармен қараған.Ойлық пайда жəне шығын егер көрсеткішінде 

қарапайым өндірістік шығындармен жанама шығындарды шектей бастады. 

 

10 тақырып Шығындар толық үлестірілетін жəне өзгермелі шығындар бойынша 



өзіндік құн калькуляциясы  

Шығындардын жана жүйесінен директ- костинг деген атау пайда болады.Бұл жүйенің 

маңызы “директ- кост” жоспары деп қаралады.Ол 1936 жылы Джонатон Харрисон деген 

ғалым еңгізеді. Оның бұл методиканы қарастыруында кəсіпорын өндірісінде 

калькуляциялық ұстамдармен қараған.Ойлық пайда жəне шығын егер көрсеткішінде 

қарапайым өндірістік шығындармен жанама шығындарды шектей бастады. 

   Директ- костинг жүйесі аймағын зерттеу барысында шығындардын бөлінуі келісімді  

екендігін көрсетеді. Əрбір кəсіпорында есеп айырысу қорытындысы есептелгеннен кейін 

жіберулер қабылдану керек. 

   Директ- костинг жүйесінің бірнеше айырмашылықтары бар: 

1. 

Өндіріс шығындарынң ауыспалы жəне бірқалыпты болып бөлінуі. 



2. 

Өнімнің шектелген шығындарының өзіндік құнын калькуляциялау. 

3. 

Пайда жөніндегі отчетті  құрудағы көп сатылы болып табылады. 



 Директ- костинг жүйесінің дамуы басқару жуйесінің жанғыртылуымен байланысты. Осы 

жоспардың басқару шешімдерін қолдану үшін директ костинг бюджетпен ғимараттардың 

жəне олардын орындалуының анализі. 

Қазіргі заманғы директ костинг жүйенің ерекшілігі болып стандартты қолдануды тек қана 

айнымалы ұстамдары ғана емес,  сонымен қатар бір қалыпты болады. 

Директ- костинг стандарты кəсіпорының соңғы жетістегі болып таза пайданы алу 

саналады. 

    «Директ- костинг» жүйесі – бұл шығындарды, олардың түрлері, пайда болу орындары 

мен таратушылары бойынша шығындардың есебінен, сонымен бірге шығындар мен 

нəтижелерін қабылдаудан тұратын басқарушылық ( өндірістік) есеп жүйесі.  

      Маржиналды табыс- бұл өнімдерді өткізуден түскен табыс пен айналым шығындары 

арасындағы айырма. Екінші жағынан, ол тұрақты шығындар мен қызметтен түскен табыс 

сомасы. Бұл жағдай көп сатылы есеп құруға мүмкіндік береді, оның есепті жіктеу үшін 

маңызы зор. Көп сатылы есептер кем дегенде 2 бөлімнен тұрады: жоғарғысы- 

маржиналды табысты , ал төменгісі-негізгі қызметтен түскен табысты көрсету. Жалпы 

айнымалы жəне тұрақты шығындардың өткізген өнім көлемі, маржиналды табыс жəне 

негізгі қызметтен түсмкен табыспен өзара байланысты анықтауды көрсету үшін 

графикалық əдіс қолданылады.  Дəстүрлі отандық есеп үшін өндіру жəне сатумен 

байланысты кəсіпорынның барлық шығындарын өзіне енгізетін əдісін толық өзіндік 

құнның калькуляциясы əдісі деп атайды. 

Калькуляциялаудың бұл жүйесін негізінен күрделі құрылымы бар ірі шаруашылық 

субъектілерінде қолданылады. Бұл əдістің мəні отандық кəсіби əдебиеттерінде өте жақсы 

зертелгеніне байланысты, біз оны қысқартылған нысанында қарастырамыз. Бірінші 

кезекте өндіріске кеткен шығындар есебінің кезеңдерін анықтайық. 

Өнімнің өзіндік құнын клькуляуиялау мен шығындар есебінің техникасы мен 

əдістемесінің барлық айырмасына қарамастан, жалпы алғанда, олар экономикалық 

тұрғыдан «шығындар - өндіру – табыстар» қағидасын жүйелі түрде жүзеге асрыуға 

негізделген. Бұл процесс өзіндік құнды басқару мəселелерін шешуге, яғни өндірістің 

тиімділігін анықтауға, ресурстардың барлық түрлерін пайдалануын бақылауға, оларды 

үнемдеу резервтерін іздестіруге бағытталған.ШС өнімнің өзіндік құнын 

калькуляциялаупроцесі негізінен келесі кезеңдерден тұрады: 

• 

калькуляциялау жəне шығындар есебінің обектілері бойынша калькуляциялық 



баптар шеңберінде бастапқы шығындарды жинау, топтастыру жəне талдау тексеру;  

• 

ақаудың түпкілік өзіндік құнын анықтау; 



• 

жанама өнім мен өндіріс қалдықтарын бағалау; 

• 

аяқталмаған өндірісті бағалау; 



• 

дайын өнім мен аяқталмаған өндіріс шығындарының арасын айыру; 

• 

өнім бірлігінің өзіндік құнын есептеу. 



Шаруашылық субъектілерінде калькуляциялау процесі, өнімді сату мен өндіріс 

шығындарының есебін жəне жоспарлаудың жалпы əдістемесіе жасау үшін 

ұйымдастырылады. Ол өнімнің өзіндік құнын есептеудің əдістемелі біртұтастығын 

қамтамасыз ететін жалпы қағидаларды сақтауды жəне каькуляциялаудың мəліметтерін 

талдау үшін бар мүмкіндіктерді пайдалану, сондай – ақ кəсіпорынның жа жəне оның 

жекелеген ішкі өндірістік буындарының да жұмыстарын бағалауды талап етеді. 

Онда қағидалар болып мыналар табылады: 

• 

ғылыми негізделген өндіріс шығындарының жіктемесі; 



• 

шығындар есебінің объектісін калькуляциялау жəне калькуляциялық бірліктерін 

белгілеу; 

• 

жанама шығындарды тарату əдісін таңдау; 



• 

кезеңдер бойынша шығындарды айыру; 

• 

өзіндік құнның калькуляциялық бірлігін есептеудің əдістерін таңдау. 



Бұл жалпы қағдидалар жекелеген кəсіпорындарда өндірістің ерекшелігі мен саланың 

спецификасын (немесе өзгешелігін) ескере отырып айқындалады. 

ШС – де болатын калькуляциялау процесінің негізгі міндеттері болып мыналар табылады: 

• 

жекелеген өнім (жұмыс, қызмет) түрлерінің бірліктерінің нақты өзіндік құнын 



анық есептеу; 

• 

шығындар нормативтері мен əрекет етуші нормаларды əсер ететін факторларды 



анықтау; 

• 

шығындарды алынған нəтижесімен салыстыру жолымен, кəсіпорынның да, 



жекелеген ішкі өндірістік құрылымның (өндіріс, цехтар, бөлімше, бригадалар) да жұмыс 

тиімділігін бағалау; 

• 

өнімнің өзіндік құнын төмендететін резервтерді анықтау жəне пайдалану т.б. 



Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен өндірістік шығындар есебінің əдістері 

деп өнімнің калькуляциялық бірлігін есептеу үшін қолданылатын əдістер жүйесі 

түсіндіріледі. 

 

2. Өзгермелі шығындар бойынша өзіндік құнды калькуяциялау 

Қазіргі кезде бəсекелстік күрестің сипатты, əсіресе халықаралық нарықта, жаңа 

бағдардың негізінде көріне бастады. Осы бəсекелестің негізгі факторы – технологияның 

даму деңгейіне байланысты сонымен бірге, тауарлардың қозғалысында қарапайым, 

капиталдар мен қызмет көрсетулер де, сондай – ақ ақпараттармен алмасуында кездесетін 

бөгеттер де біртіндеп жойылуда. Бəсекелестік бүтін əлемдік сипатқа ие болып ол жаңа 

салдар ретінде күшейе түсуде. Осы орайда ШС бірінші кезекте өзінің өнімінің бағасына 

басты назарды аударуы керек.  

Осындай бір шама күрделі деп санауға нарықтық процесте жекелеген тауар 

өндірушелер үшін дұрыс бағыт табу оңайға түспейді, сонымен бірге, өнімді өндіру мен 

сату көлемінің өзгерісі бір жағынан, олардың жалпы көлемінде тұрақты шығынның да өсу 

үлесі, екінші жағынан, əсерін тигізеді, яғни осының бəрі жиналып өнімнің өзіндік 

құнының əр қилы болуына ықпал етеді, демек бұның əсері табыста да байқалады. Осы 

тенденцияның біртіндеп күшейуіне байланысты жанама шығындарды тарату нəтижесінде 

бұрмаланбайтын жəне кез келген өндіріс көлемі кезінде шығарылған өнім бірлігінде 

өзгермейтін, бұйымды дайындау жəне оларды сатумен байланысты шығындарды туралы 

ақпаратқа, тауар өндірушілердің қажеттілігі артып отыр. Мұндай ішінара толық емес 

өндірістік өзіндік құн жəне маржиналдық табыс туралы мəліметтер түрінлегі ақпаратты 

сату бағасы мен бұйымның ішінара өзіндік құнының арасындағы айырманы-«директ-

костинг» жүйесі береді. 


 «Директ-костинг» жүйесін тəжрибеде қолданудың бірінші кезеңдердің өзіндік құнға 

тек тікелей шығындары енгізілді, ал қалған, барлық жанама шығыстар есеп беру кезіндегі 

қортындысына жатқызылып, есептен шығады, яғни аталған шығын табыстан шегеріледі. 

Осыдан «Direct – Costing – System» жүйесінің аталуы келіп шықты.  

Осы аталған əдістің құндылығы мынада, онда оның табыстың (1) шығыс пен 

шығындардың (2) жəне сатылған өнім көлемінің деңгейі (3) өзара байланысты екенін 

көрнекті түрде баяндап береді. 

Сондықтан, біз тікелей шығындарға негізделген басқарушы есеп жүйесі ретінде 

«директ-костингтің» өзіне тəн ерекшеліктерін жəне мəнін анықтаймыз, есептеу 

əдістемелерінің қалыптастырамыз, есептік жазулар сызбасын жəне басқа да мəселелерін 

зерттейміз. 

 

3. Екі əдістің пайда мөлшер əсерінің салыстрмалы талдауы.  

«Директ-костинг» жүйесі өзіне тек тікелей шығындарды ғана енгізеді. Бұл арада олар 

өнімді өндірумен тікелей байланысты шығыстардың негізінде калькуляцияланады. Əрбір 

жағдайда өзіндік құнға енгізілетін шығындардың деңгейі əр түрлі болады. Бірақта жалпы 

алғанда осы тəсіл үшін, ондағы кейбір өнімді өндіру мен сатуға тікелей қатысы бар 

шығындар да түрлері калькуляциялауға қатыспай-ақ табыстың есебінен өтілетіндігі 

белгілі. Міне, осыдан толық емес өзіндік құнның есеп жүйесінің мəні келіп шығады. Бұл 

жүйеде өзіндік құнды есептеу қағидаса мынадан тұрады, онда шығындардың айнымалы 

бөлігі ғана жоспарланады, яғни сол айнымалы шығындар иеленушісі бойынша 

таратылады. Қалған шығындар тұрақты шығындар бөлігі жекелеген шотқа жинақталады, 

калькуляциялауға енбейді жəне кезең сайын қаржылық нəтижереге есептен шығарылады, 

яғни əр тоқсан сайын есеп беру кезіндегі табыстар мен зияндар ды есептеу кезінде 

ескеріледі. Айнымалы шығындар бойынша – қоймадағы дайын өнімнің қалдықтарын да 

жəне аяқталмаған өндіріс қорларын да – бағалайды.  

Сондықтан, бүгін де «директ-костингіні» бухгалтер – практиктердің де ғалым 

экономистердің де зерттеу объектілеріне құпия емес, жəне де олардың көбісі осы жүйені, 

іс жүзінде қолданғанды қуаттайды.  

«Директ-костинг» маржиналды табыс немесе айнамалы шығынды жабу есебінің 

жүйесін қолдана отырып, өндіріс көлемі мен шығындар арасындағы өзіндік құн, түсім, 

таза жəне маржиналды табыс тəуелділікті жəне өзара байланысты жедел зерттеудің 

маңыздылығы зор. 

Оны жақтаушылардың пайымдауы бойынша, тұрақты шығыстар ШС қажет 

қуаттылығын қамтамасыз етеме, жоқ па, қандай өнім шығарылатындығына қарамастан 

бəрі бір онда тұрақты шығыстар қатысады деп ойын түйіндейді. Мəселен, бұл арада 

олардың өндірісте қатысуында емес, оның өндіріс деңгейіне тигізетін əсерін зерттеу. 

Сондықтан бұл шығындар өндіріс көлемінен тəуелді емес, бірақ олар уақыт кезеңімен 

тығыз байланыста болады. Демек, жақтаушылар мынадай қортынды жасайды: тұрақты 

шығыстар кезендік болып келеді, сондықтан оларды бірден өнімнің өзіндік құнына 

енгізбей сату шығынына жазу керек деп санайды. Осы теорияны жақтайтындар тұрақты 

шығындарды маңызды деп санамайды. Олар тұрақты жəне айнамалы шығыстарының бар 

айырмашылығы, тек олардың өздеріне тəн болатын қылығында, сондықтан көптеген 

басқарушылық шешімлерді қабылдау кезіндегі шығынның қылығына жеткілікті көңіл 

бөлу керек деп санайды.  

 

11 тақырып Зиянсыздықты талдау 

 Жаңа өнім – жаңа қасиетке ие жəне бар ассортиментке қосылған өнім түрі. Жаңа 

өнім шығарған кезде оған инвестиция қажет. Өнімдерді ндіруде инновациялық саясатта 

түр, көлем  жəне мəлімет мазмұны шешім қабылдауға байланысты беріледі. 

            Инновациялық процесс 6 кезеңнен тұрады: 


1. 

нарықта өзгерген технологиялық ақпаратты жүйелеу жəне жинау, жаңа енгізулер 

көбіне ғылымизерттеу жəне тəжірибелі конструкторлық өңдеулер; 

2. 


жаңа өнімге қатысты идеяларға байланысты мəліметтерді іріктеу.Жаңа жəне ескі 

аралығындағы технологиялардың айырмасының жалпылай көрінісі: 

3. 

жаңа өнімдердің экономикалық тиімділік анализі маркетингтік программамен бірдей 



жүреді; 

4. 


жаңа өнімдердің өндірілуінің ұйымдастырылуы - əрбір өндірістік бөлімшелерге 

өндірістің көлемін жоспарлау, тауар атын шығару, тауар белгісі, безендіру, қораптау, 

маркерлеу; 

5. 


шектелген нарықтағы өнімдерге байланысты баға жəне коммерциялық шартардағы 3 

айдан аспай зерттеу негізгі құралдарды таңдау жəне жарнама əдісі;  

6. 

жаңа өнімдерді шығару үшін қабылданатын шешімдер; 



 

12  тақырып  Кешенді  өндіріс  шығындарының  есебі  жəне  бөліну  əдістері.  Қосалқы 

өнімнің өзіндік құн калькуляциясы  

Есеп берудің жұйесі келесідей кезеңдерден тұрады:  

1.  Өндірістік  қызмет  процесінде  олардың  пайда  болуына  қарай,  өндіріске  жұмсалған 

ресурстарды алғашқы құжатта көрсету. 

2.  Қызмет  түрлері,  өндірістер,  құрылымдық  бөлімшелер,  шығындардың  пайда  болу 

орындары,  жауапкершілік  орталықтары,  өнімдер,  жұмыстар  жəне  т.б.  өндірістік 

шығындар туралы мəліметтерді локализациялау (тараптау). 

3.  Өндірістік  шығындарды  олардың  пайда  болу  уақыттары:  "тарихи",  өткен  шығындар, 

есеп  беру  кезіндегі  шығындар  жəне  болашақ  кезең  шығындары  бойынша 

локализацияланады; 

4.  ШС  жалпы  шығындарын  өндірістік  бөлімшелер  арасында  тарату;  жалпы  өндірістік 

шығындарды аяқталмаған, дайын жəне сатылған өнімнің өзіндік құнына енгізу арқылы 

өтеу; 

5.  Қызмет  көрсетуші  өндірістің  өндірістік  шығындарын  олардың  аяқталмаған  жəне 



дайын өнімдерінің (орындалған жұмыстарының мен қызметтерінің ) арасына таратады 

жəне  қызмет  көрсетуші  өндірістің  өнімін,  жұмысын  жəне  қызметін  тұтынушылары 

бойынша, яғни өндірістік бөлімшелері бойынша шығындарды қайта таратады; 

6.  Өндіріс  процесінде  алынған  қалдықтар,  аяқталмаған  өндірістерді  анықтау  жəне 

бағалау,  жəне  өнімнің  жекелеген  түрлерінің  өзіндік  құнын,  сосын  барлық  тауарлы 

өнімнің көлемін анықтау.       

 

Сонымен,  өндірістік  есеп  өзіне  өндіріс  шығындарының  есебін,  яғни  1-5  кезеңін 



енгізеді,  ал  калькуляциялық  есебі  ол  4-6  кезеңдерін  қамтиды  да,  осы  соңғы  кезең 

интегралданған  есеп  жүйесі  ретінде,  өзіндік  құнды  басқару  үшін  ақпаратпен  қамтамасыз 

етеді.  

 

Өзіндік  құнды  басқару  -  бұл  кез-келген  шаруашылық  субъектілеріндегі 



басқарушылық  қызметтің  едəуір  күрділі  жəне  ең  маңызды  бөлігі,  өйткені  ол  өтіп  жатқан 

өндірістік процестерінің барлық жақтарын қамтиды. Сайып келгенде, өндірістің қызметін 

басқарудың 

жүйесінің 

қайта 

ұйымдастыру, 



ол 

өндіріс 


шығындарының 

трансформациялауына  əкелді  жəне  ШС  -  ң  ұйымдастырудың  нақты  жəне  модельдерін 

жасауға көмектеседі.   

 

Егер негізгі мақсатты орындауға бағытталған, басқару модельдеріне сəйкес келетін 



өндірістік  қызметтің  өткен,  қазіргі  жəне  болашақтағы  нəтижелері  мен  шығындарын 

пайдаланатын  болса,  онда  мұндай  есеп  жүйесі  өзіндік  құнды  басқарудың  негізгі 

міндеттеріне сəйкес келеді.  

•  Одан  басқа,  калькуляция  тек  дəстүрлі  мəселелер  бойынша  негізделген  шешімдерді 

қабылдауға көмектесіп қана қоймай, сондай-ақ мынадай жағдайлардың экономикалық 

зардаптарын болжайды:  

•  өнім өндірудің  бұдан былайғы мақсатқа лайықтылығы; 


•  өнімге оптималды баға белгілеу;  

•  өндірілетін өнімнің ассортиментін оптималдандыру ; 

•  əрекет  етуші  технологияларды  жəне  парк  станоктарын  жаңартудың  бүгінгі  күннің 

талабына лайықтылығы; 

•  басқарушы персоналдың жұмыстарының сапасын бағалау. 

Калькуляцияның  мəнін  сипаттауды  аяқтай  келе,  біз  оның  негізгі  аранлымын  тағы  бір 

атап  өтсек  -  табыс  алуға  басшының  бағдарламасын  дайындау  мен  жетілдіру,  жəне  де 

қолданыстағы  калькуляциялау  процесін  барынша  мақсатына  бағыттау  жəне  оны 

сынақтан өткізу болып табылады.  

 

Қазіргі  кезде  калькуляциялаудың  негізі,  ШС  -де  немесе  жауапкершілік 



орталықтарында  қабылданған  жоспарлардың  орындалуын  бағалауда  жатыр.  Ол  өзіндік 

құн  бойынша  жоспарлы  тапсырмалардан  ауытқулардың  себептерін  талдау  үшін  қажет. 

Нақты  калькуляцияның  мəліметтері  негізінен  өзіндік  құнды  келесі  кезектегі  жоспарлау 

үшін,  жаңа  техниканы  енгізудің  экономикалық  тиімділігін  негіздеу,  қазіргі  кездегі 

технологиялық  процестерді  таңдау,  өнімнің  сапасын  арттырудың  шараларын  жүргізу, 

кəсіпорынның  реконструкциясын  жəне  құрылыс  жобасын  тексеруде  қолданылады. 

Калькуляциялау  нəтижесі  жөндеу  жұмыстары  бойынша  дербес  жүргізу  немесе  басқа  да 

ұйымдардың қызметтерін пайдалану туралы шешім қабылдауға болады.  

 

Сайып  келгенде,  калькуляциялау  трансфеттік  бағаны  жасаудың  негізі  болып 



табылады.  Трансферттік  бағаны  қалыптастыру  мəселесінің  айрықша  актуалды  екендігі 

жөнінде баршаға белгілі, ол тек ШС бөлімшесінің өз бетімен сыртқы ортаға шығу құқығы 

бар  болса  ғана  іске  асады.  Бұл  жағдайда  дұрыс  трансферттік  бағаны  қалыптастыру 

ұйымның  жалпы  қаржылық  жағдайына  тəуелді  болып  келеді.  Егер  де  өнім  ШС  ішінде 

толығымен  өз  қажеттілігіне  жұмсалса,  онда  трансферттік  баға  ШС  ішкі  бөлімшелерінің 

арасындағы  шыраушылық  байланыстарын  қамтамасыз  ету  үшін  қажетті  есептік  баға 

категориясы  болып  табылады,  демек  бұл  кезде    ол  ұйымның  түпкі  нəтижелеріне  əсер 

етпейді.  

 

Өнімнің  (жұмыстардың,  қызметтердің)  өзіндік  құнын  калькуляциялауды  шартты 



түрде  үш  кезеңге  бөлуге  болады.  Бірінші  кезеңде  жалпы  барлық  шығарылған  өнімнің 

өзіндік  құны  есептелінеді,  екіншіде  -  əрбір  өнім  бойынша  нақты  өзіндік  құны  (немесе 

"шығындарды  тарату"),  үшіншіде  -  өнім  (орындалған  жұмыс  немесе  көрсетілген 

қызметтің)  бірлгінің  өзіндік  құны.  Осыдан,  өнімнің  (жұмыс,  қызмет)  өзіндік  құнын 

калькуляциялау  деді  Васин  Ф.П.  -  ол  жалпы  шаруашылық  субъектісі  бойынша  да,  өнім 

түрлері    мен  оның  бірліктері  бойынша  да,  өндіріспенжəне  оны  сатуға  байланысты 

шығындарды есептеп шығару деп түсіндіреді. (39.61 б). 

 

Шын  мəнінде,  калькуляциялау  процесі  күрделі  болып  табылады  жəне 



шығындардың  есеп  процесімен  алмасады.  Осыдан  келіп,  шығындар  есебі  мен  өнімнің 

өзіндік  құнын  калькуляциялау  əдісін  бөлінбейтіндігін  жəне  ажырамайтындығын  айтуға 

болады.  Бірінші  кезекте  негізгі  өндірістің  шығындары  таратылады,  содан  соң  көмекші 

өндірістің  өнімдері  калькуляцияланады.  Бұл  кезеңде  калькуляциялау  қиындай  түседі, 

өйткені өзара көрсеткен қызметтерді ескере отырып есептеу қажет.  

 

Шығындар  есебі  мен  өнімнің  өзіндік  құнын  калькуляциялау  негізгі  өндірісте  де 



алмасуы  мүмкін.  Мысалы,  қайта  өңдеу  (попередельный)  əдісі  жағдайында,  алдымен 

бірнеше бөліністі жартылай фабрикаттардың өзіндік құны калькуляцияланады, сосын бұл 

екінші  бөліністің  шығындарына  жатқызылып,  біріншісінен  есебі  шығарылады  жəне 

осыдан кейін екінші бөліністе жартылай фабрикаттардың өзіндік құны калькуляциялануы 

мүмкін.  

 

Сайып  келгенде,  калькуляция  шығындарды  топтастыру  мен  құжаттаудан 



басталады, бұл кезде өндірістік есептің мəліметтері қолданылады, сосын алынған өнімнің 

саны,    содан  соң  ғана  өнімді  нақты  өзіндік  құны  бойынша  бағалау  аяқталады,  яғни 

калькуляциялаудың,  өнідірістік  шығындар  есебі  мен  тығыз  байланыста  болатындығы 

алдын-ала анықталып қойылған шаралары бойынша жүргізіледі.  



 

Өнімнің  жоспарлы  өзіндік  құнын  сақтауға  жəне  өндіріс  рентабельділігіне, 

шаруашылық  есепті  нығайтуға,  резервтерді  анықтауға  жəне  материалдық  ресурстар  мен 

еңбек  шығындарын  бұдан  былай  төмендетуге  жəне  бақылау  жасауға,  сондай-ақ  өндірісті 

басқаруға аясын кеңейтуге септігін тигізеді.  



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал