Семинарлық сағаттар 15 часов ожсөЖ 23 часов СӨЖ 67 часов Емтихан в 3-м, 5 семестре



жүктеу 1.05 Mb.

бет6/10
Дата23.03.2017
өлшемі1.05 Mb.
түріСеминар
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

 4 Такырып: Өндіріске кеткен шығындарды есептеу жəне өнімнің өзіндік құнын есептеу 

əдістері. Бөлістік калькуляция  

     Толық нақты шынгидарды есепке алу хиріесінің артықшылығы мен кемшілігі жəне алу 

олардың негізінде толық нақты өзіндік құнын анықтау экономикалық əдебиеттерде 

жеткілікті түрде жарық көрген. Кейбір сеьептерге байланысты толығқ нақты өзіндік 

құлды дəл калькуляциялаулирикін емес. Ондай себептерге мыналар жанады: 

   1.Шығының мөншері бағалық ауытқунына  тəуелді. Бұл себепті генфляция жағдайында 

ди үлкен маңызы бар. 

   2.Жанаша шыңындарды бөну əрқашан шартты түрде болады. 

   3.Тіріндес шыңындардыбар болуы. 

   4.Шыңындар есепті кезеі аралығындағы шекарасын белгелеу лирикін емес. 

    Толық шығындарды есепке влу жертесімен қатар соңғы кездегі айнымалы шығындар 

болынша діндік құлды калькуляциялау жүйесі немесе қысқарған өзіндік құнды   

калькуляциялауда қалданынып жүр. Өндірістігі шығындарды тұрақты жəне айнышалны 

деп бөну осы əнріснің принциптік ерекшеліктері  болып табылады.Муның өзінде өнімнің 

өзіндік құлын тек айнышаны шығындар, яғни өндіріс көнеміне тəуелсіз бөлімінде ғана 

ескеріледі жəне жоспарнанады. 

     Ал тұрақты шығындар болса, жеке шоттарға жинақталады жəне белгеленген мерзімге 

қаржы нəтижесінің шоттарына алып барынады. Сондықтан бұл жерде шығындарды 

өндірістік шығындар, яғни өнімнің өзіндік құнын құрайтын жəне өнімнің өзіндік құнын 

қосылмайтын - кезеңдік шығындар деп бөлінеді. Есептің бұлдай жүйесі мынаған алып 

келеді.Тұрақты шығындар осы есептік кезеңде дайын өнім қорына қатысы болмайды, 

аяқталмаған өндіріс көнемінде белгіленьейді. Сөйтіп қандықтыңөзгеру есебінен пайданы 

бұрманаудан құнылуға мүмкіндік береді. Бұл схемада көрнекті түрде контірілген 

Толық нақты өзіндік құнды калькуляциялау. 

Өзіндік құн 

 

 

                                Өндіріске жұмсалатын шығындар.    Өндірістік емес шығындар. 



          

                                   



                    Материандық      Еңбек ақы төнеу   Үстеу   

                     шығындар.            шығындар.            шығындар. 

 

                                              Аяқталмаған           Дайын өнім            Пайда мен  



                                              өндірістік                   қоры.                     Заман шоты. 

                                              шығындар. 

 

Қысқартылған өзіндік құлды калькуляциялау. 



Өзіндік құн. 

 

 



 

 

  Материалдық        Еңбекті төлеу               Үстеме                                   Өндірістік емес 



       шығындар.        шығындары                шығындар.                               шығындар 

 

 



                                                    Айныманы үстеме           Тұрақсыз үстеме 

                                                        шығындар                         шығындар 

 

                   



                       Аяқтамаған өндіріс                Дайын өнім                         Майди мен заман 

                              шығындар                          қоры                                          шоты 

 

   


      Бұл жүйенің негізгіерекшелігі бір жағдай өндірістік тұрақты үстеме шығындар өнімнің 

өзіндік құнына қосылады, ал басқа жағдайда олар кезең шығындары деп саналады жəне 

кəсіпорынның қаршының нəтежесіне жатқызынады. 

    Айнымалы шығындар бойынша өзіндік құнның калькуляциясын есептеу кезінде табыс 

туралы есеп беру көп санылы. Оларда кеш дегенде екі қаржынық көрсеткіші болады: 

жанны(маржиналды) табыс немесе пайда. 

    Калькуляцияны айныманы шығындар бойынша есептегенде бақылананын балтар саны 

едəуірқысқкарады. Ауытқулар көбіне айныманы шығындар бойынша жуындайды. Оны 

қысқарған өзіндік құн түрінде бөніп ұарау оларға бақылауды күшейтеді. Есеп пен 

калькуляцияны оңсиоланады жəне есептің дəлдігі арттырады. Қысқарған өзіндік құнды 

калькуляциялаудың мынадай келешіліктері бар: 

   1.Шығындарды тұрақты жəне шаныманы деп бөлу (шартты тұрақты жəне шартты 

айнымалы). 

   2.Толық нақты өзіндік құнның болмауы (толық нақты өзіндік құнды анықтау қажеттігі 

мерзім сайын туындайды, ал қосымша қаржыны еңбекпен жасалатын есептеулерді танап 

етеді. 


   Алайда бұл кемшіліктердің орны өнімнің əрбір түрі бойынша анынатын жəне тұркқты 

шығындарды жабұдын көзі болып табылуын жалпы табысты тез анықтау 

мүмкішіліктермен толтырынады. 

   Калькуляцияны айнымалышығындар бойынша есептеу көптеген мынандай басқару 

міндетін жеден шенге лирикіндік береді: 

    1.неғұрныш тиімдіассортименттерді жоспарлау. 

    2.Өндіріс көнемінің оңтайлы деңгейін анықтау. 

    3.Жаңа өндірісті ұйындарыстыру. 

    4.Қолда бардағыны кезенейту. 

    5.Сату Бағаларын жоспарлау. 



Калькуяция дегеніміз- өнімнің, атқарылған жұмыстар мен көрсетілген қызметтердың бір 

өлшемге есептелінген өзіндік құны болып табылады. Ол кəсіпорын жұмысын жедел 

басқару үшін маңызды роль атқарады жəне ішкі резервтерді дер кезінде ашуға жəне 

өнімнің өзіндік құнгын жоспарлауға , өнімге , жұмыстар мен қызметтерге көтерме жəне 

бөлшек бағаларды негіздеуге пайдаланылады. Өндірісті ұйымдастыру ерекшеліктері мен 

технологияға байланысты өндірістегі шығындарды есепке алудың жəне өнімнің өзіндік 

құнын калькуляциялаудың бірнеше əдістері қолданылады. Халық шаруашылығының түрлі 

салаларындағы кəсіпорындарды қандай да бір əдісті қолдану өнімнің өзіндік құнын 

жоспарлау, есепке алу жəне калькуляциялау жөніндегі негізі ережелеріне сəйкес 

белгіленеді.  

          Калькуляцияны жасау мерзімі: алдын- ала жəне кейінгі болып бөлінеді. 

Алдын- ала жасалатын калькуляция - өнімді шығарғанға дейін өндіріске қажетті 

деңгейдегі шығындардың мөлшерін топтастырады. Оған жоспарлы, сметалық жəне 

нормативтік калькуляция жатады.  

• 

Жоспарлы калькуляция - өнімге ( жұмыстарға, қызметтерге) жəне бұйым бірлігіне 



мүмкін болатын шығындардың деңгейінде аныфқталады, бірақ ол кезде жалақының, 

энергияның, отынның, материалдардың нормасы, өндірістің технологиясы сондай- ақ 

резевтері ескеріледі; 

• 

Сметалық калькуляция- бұл жоспарлы калькуляцияның бір түрі, ол жоспарланған 



жəне жаңадан игерілген бұйымның негізінде жасалады. Ол жоспарлы калькуляцияны 

жасауға негіз бола алады.  

• 

Нормативтік калькуляция – ағымдағы жоспарлы калькуляцияның бір түрі болып 



табылады. Бұл аталаған əдіс шығындарды есептеудің нормативтік əдісін жəне 

кəсіпорынның өзінде пайдаланып жүрген өнімнің өзіндік құнын калькуляциясын 

қолданады. Оның негізінде қол жеткен шығындар деңгейін сипаттайтын ағымдағы жəне 

əрекет етіп тұрған нормаларды пайдаланады.  

Кейінгі калькуляция- өнім шығарылғаннан соң бухгалтерлік есеп мəліметтері бойынша 

жасалынады. Олар нақты шығындарды көрсетеді. Оларға нақты жəне шамаланған 

калькуляция жатады.  

• 

Өнімнің өзіндік құнының нақты калькуляциясы – нақты шығындармен 



сипатталады., ал ол жоспарлыдан кəсіпорынға байланысты себептері бойынша да ауытқуы  

мүмкін  


• 

Шамаланған калькуляция- нақты шығындар жəне тоғыз айдың ішінде алынған 

өнімдер жəне басқа да кезеңге есептелегн шығындар деңгейінде жасалады.  

              ӨӨҚ-н калькуляциялау жəне өндіріске кеткен шығындарын есептеудің əдістері 

деп, кəсіпорынның шығынын бақылау үшін өнімнің нақты өзіндік құнын есептеу жəне 

өндіріс шығындары туралы ақпараттарды есепке  топтастыру, жинау бойынша əдістердің 

жиынтығын айтады.  

ӨӨҚ- ң əдісіне əсер ететін негізгі факторлар ретінде мыналарды айтуға болады: 

өндіріс типі; 



өндірістің күрделілігі; 

шығарылатын өнім номенклатурасы мен сипаты; 



өндіріс циклының ұзақтығы; 

аяқталмаған өндірістің қолда бары, құрамы жəне көлемі; 

 

5 тақырып Тапсырыстық калькуляция  

 

1.Тапсырыстық есеп жəне өзіндік құнды калькуляциялау жүйесі. Өзіндік құнның 

тапсырысты калькуляциясы - өнімді арнайы тапсырысы бойынша орындау немесе 

уникальды (өте сирек) өнімді даярлау кезінде қолданылатын жəне өнімнің бірлігінің 

орташа емес, тек қана дербес (индивидуалды) өнім бірлігінің өзіндік құны туралы 

ақпаратты беретін əдіс. Шығындардың бұл тəсілінде өндірістік материалдары (1), 


өндірістік жұмысшыларының еңбек ақылары (2) жəне жалпыөндірістік (жанама) 

шығыстар (3) əр бір индивидуалды тапсырысқа (n) немесе өнімнің партиясына (і) 

жатқызылады. [(1+2+3) – n(i)]. Бұйымның өзіндік құнын анықтау кезінде əр бір 

тапсырысқа жұмсыалған жалпыөндірістік шығыстарын қосу тапсырыс бойынша 

дайындалған өнім бірлігінің санына бөледі. 

Осы тəсілдің кейбір ерекшеліктері бар, атап айтсақ:  

• 

Барлық шығарылған шығындар туралы мəлеттерді шоғырландырып жəне оларды 



жеке жұмыс түрлерімен дайын өнім партияларына жатқызу; 

• 

Тек бір ғана шотты жүргізу «аяқталмаған өндіріс» (батыс есебінде барлық 



өндірісітік шығындарын жинақтау, тек осы «аяқталмаған өндірісітік» шоттында 

көрсетіледі). Осы шот өндірістегі əрбір тапсырысы бойынша шығындар есебінің 

жекеленген карточкаларын енгізуді ұғымдандырады.  

Тапсырыс бойынша шығындар калькуляциясы (немесе шығындардың тапсырысты 

калькуляциясы) өте жай процедура болып табылады, өткені оны нақты физикалық 

өндірістік процеспен салыстыруға болады. Бірақта, тапсырыстап бойынша шығындар 

калькулякиясы, процестер бойынша шығындар калькуляциясына қарағанда мəліметтерді 

өңдеу, нəтижелерді салыстыру жəне бақылау бойынша жұмыстардың едəуір үлкен 

көлемін талап етеді. 

Шығындардың тапсырысты калькуляциясының мынадай əр түрлы өндірістік жүйеде кең 

түрде қолдануға болады, мысалы:  

• 

Авто көліктерді жөндеу шеберханадарында; 



• 

Тапсырыс бойынша жихаз өндіруде; 

• 

Кітаптар шығаратын баслымдық өндірістік процестерінде; 



• 

Химиялық өнімді өндіруде. 

Барлық келтірілген процестерді дискертті жұмыс деп санауға болады, өйткені олар 

уақыт дипазонымен реттелген, себебі басталуы мен аяқталуы белгіленіп қойылған. 

Осыдан, əртүрлі өндірістік жүйелерінде қолданылатын жоспарлы - есептік бірлігіне басты 

назар аударады, ал өнімді шығаруға кететін шығындарды топтастыру мен лакализациялау 

арқылы анықталады.  

 

2.Шығындар есебінің калькуляциялау объектілері. 

Тапсырыстар бойынша шығындарды калькуляциялаудың басты тетігі (құжаты) 

болып, белгілі бір өндірісте немесе көмекші службаларды орындалатын міндеттер немесе 

əрбір жұмыс түрі үшін арнлған карточкасы( немесе «тапсырысты ашу» немесе наряты 

тапсырыс) саналады. Жұмыс карточкасының белгілі бір жұмыстарға жатқызылған 

шығындардың барлық элементері жазылады: запастан (немесе қордан) алынған 

материалдар, пайдаланылған жұмыс күші, басқа службалардың жұмыстары жəне көп 

жағдайда машиналар мен басқа да тұрақты құрал жабдықтарды пайдалануға кеткен 

тұрақты шығындар. Жұмыс карточкалар толтырылғаннан кейін, сосын олар жалпы 

жұмыстық кестесінде жинақталады, онда олардың күн бойындағы белгілі бір өндірістік 

процестер бойынша жасалған шығындардың əртүрлі элеметтері ажыратылып беріледі. 

Сонымен кезкелген өндірітік жүйеде белгілі бір физикалық нүкте жүйесі бар, олар арқылы 

ресурстар жүйеге келіп түседі. Шығындарды калькуляциялау кезінде бұл нүктелер 

«шығындар орталығы» деп аталады, дегенімен де бұл қызмет (немесе іс-əрекет) табысты 

əр қашанда əкелмесе де, бірақ, ол міндетті түрде анықталуы жəне тіркелуі тиіс, демек 

шығындарды талап етіледі.  

Кəсіпорынның қаржылық қызметтін жоспарлау міндетті түрде шығындардың негізгі 

элементтерін, атап айтсақ: материалдарды, жұмыс күшін, ғылыми жəне техникалық 

білімн, басқарушылық қабілетін, əртүрлі айнымалы мен түрақты шығындарды енгізеді. 

Бұндай шығындардың жиынтығы жекелеген шығын элеметтерін біріктірудің нəтижеснде 

пайда болады (метериалдың белгілі бір түрлерінің шығындардың, жұмыс күшінің 



біліктілік деңгей жəне т.б.) жəне олар ШС ішіндегі əртүрлі шығын орталығына 

жұмсалады.  

 

3. 


Тапсырыстың өзіндік құнының калькуляциясы. 

Шығындардың тапсырысты калькуляциялау процедурасы жұмыс 

карточкаларындағы жазуларға негізделеді. Қазіргі кезде есепті жүйеде шығындар 

элементтерін де, жұмыс карточкаларында кодтауға болады жəне шығындарды талдаудың 

компьютерлендірілген жүйесіне енгізуге болады – яғни тиісті автоматтандырылған жұмыс 

орындарныда тікелей бекітілген компьтер терминалы арқылы да іске асырылуы мүмкін.  

Демек, бұл əдістің мəні мынада: өндірістің жекелеген жұмыстары «сыртқы 

ынталандыруға» тəуелді болып келеді, яғни тапсырыстың түсімімен анықталады, содан 

соң жоғарыда баяндалған іс-əрекеттер жүйелілігі басталады, барлық тікелей шығындар 

(негізгі материалдар шығындары жəне негізгі өндірістік қызметкерлердің еңбек ақылары) 

жекелеген өндірістік тапсырыстарын жекелеген калькуляциялық баптардың бойынша 

белгіленіп кескініінде есепке алынады. Қалған шығындар олардың пайда болу орындары 

бойынша ескеріледі жəне белгіленген бөлу (тарату) базасына (ставкасына) сəйкес 

жекелеген тапсырыстардың өзіндік құнына енгізіледі.  

Осы əдіс кезінде жекелеген өндірістік тапсырысы шығындар  есебі  мен 

калькуляциялау объектісі болып табылады, оның нақты өзіндік құны тапсырыстың 

аяқталу деңгейімен анықталады.  

Тапсырысты əдісі бойынша материалдарға, еңбек ақы жəне үстеме шығындарға 

байланысты нақты шығындардың бір қатар операциялары жүргізіледі. Осы жазулардың 

бухгалтерлік регистерлерге жазылуы мен мəнін ШС-нің мысалымен қарастырып көрейік. 

Негізгі материалдар да, көмекші материалдарды да есептеу үшін, ШС-нің активті 

«материалдар» шотын пайдаланады. Бұл шоттың дебеті бойынша материалдардың 

қоймаға түсуімен сатып алынғандарды кредит бойынша - өндіріске босатылған 

материалдардың шығысы көрсетіледі. 

ШС 45600 ақша бірлігіне (аб) тең сомасына негізгі материалдар, 4100 аб–не көмекші 

материалдар алды делік. Өзіндік құн бойынша қабылданылған материалдар 

«материалдар» шотына кіріске алынды:  

«Материалдар» 45600 

«Төленуге тиісті» шот (немесе «касса») 45600  

«Көмекші материалдар» 4100 

«Төленуі тиісті» шот (немесе «касса») 4100  

Қоймадан материалдарды босату жөніндегі келіп түскен талабы бойынша 94000аб 

негізгі материалдар жəне 4800 аб көмекші материалдар босатылды. Босатылған негізгі 

материалдар құнын «негізгі өндіріс» немесе «аяқталмаған өндіріс» шотына жатқызылып 

жəне оны осы заматы тапсырыс карточкаларына 16F – 51900 аб жəне 23 Н – 42100 аб 

жазады. Көмекші материалдар құнын «үстеме шығыстар шотына жатқызады:  

«Негізгі өндіріс» немесе  

«Аяқталмаған өндіріс» 9400 

«Үстеме шығыстар» 4800 

«Материадар» 98800 

Өндірістік жұмысшыларына жəне басқарушылық əкімшілік персоналдарына 

есептелінген еңбек ақы үш жазумен (проводкасымен) көрсетіледі. Ең алдымен ШС еңбек 

ақысы жəне соған салынатын салық жалпы сомасын, яғни берешегін немесе борышын 

жазады. 


«Еңбек ақы» 120000 

«Салық бойынша берешегі» 6360 

«Табыс салығының берешегі» 16000 

«Еңбек ақы бойынша берешегі» [120000 – (6360+16000)] 97640 

Бұл тиісті еңбек ақы чек бойынша төленсе:  


«Еңбек ақы» бойынша берешегі 97640 

«Касса» 97640  

Бұл таталған шығындардың да  есебі  «материадар» шығындары сияқты «негізгі 

өндіріс» немесе «аяқталмаған өндіріс» шоттарына жатқызылады. Цехтардың, жəне басқа 

да бөлімшелердің басқару персаналының еңбек ақылары сияқты шығындардың жалпы 

сомасы (жанама шығындар) «Үстеме шығыстар» шоттына жатқызылады:  

«Негізгі өндіріс» немесе  

«Аяқталмаған өндіріс» 82000 

«Жалпы өндірістік шығыстар» 38000 

«Еңбек ақы қоры» 120000 

Тапысырыстық əдістің жағдайдын қорытатын болсақ, онда біз есепті кезеңде 

орындалған жекелеген өндірістік тапсырыстар арасында жанама шығындардың 

(амортизациясының, жалға ақысы, жарықтандыру жəне жылыту шығындары жəне т.б.) 

тартуына байланысты пайда болатын бір қатар мəселерді байқаймыз, атап айтсақ: 

тапсырысытың бағасын жоспарлау жəне тапсырыс беруші мен тапсырыс беруші 

арасындағы келіскен-келісім шарттың орындалуы туралы шаралары, жұмыс барысында 

пайда болған мəселерімен толықтырылып отыруы мүмкін.  

 

6 тақырып Функционалдық калькуляция  



7 тақырып Нормативтік калькуляция        

Нормативтік əдіс-   негізінен жаппай өндіріспен шұғылданатын кəсіпорындар 

пайдаланады, оны кіші сериялық жəне жекелеген кəісіпорында пайдалануға болады. 

Нормативтік əдіс бойынша жұмыстың технологиялық жəне нормативтік карталар 

жасаудан бастайды. Ол карталарда материалдардың, жалақының жұмсалуы жəне өнім 

дайындауға қажетті басқа да шығындар айқындалады. Нормативтік карталардың негізінде 

өнім бірлігінің нормативтік өзіндік құны көрсетілген нормативтік калькуляциялары 

бойынша жасалады. 



1. Шығындар есебімен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік 

əдісінің мəні. 

Шаруашылық субъектісінің өндірістік қызметін басқарудың жүйесін қайта 

ұйымдастыру  (немесе құру) отандық өндірістік есебіне, яғни «өнімнің өзіндік құнының 

калькуляциялаумен өндіріске кеткен шығындар есебіне» ұғымдық жағынан  

принципиалды жаңа талаптар қойылады.  

Өнімнің  өзіндік  құнын  калькуляциялау  мен  өндірістік  шығындарының  есебі 

бойынша  нормативтік  құжаттар,  сондай-ақ  арнайы  əдебиеттер,  калькуляциялаумен 

шығындар  есебінің  əдістеріне  жеткілікті  жəне  анық  ұғымды  бермейді,  ал  көптеген 

танымал авторлардың берген ұғымы бір-біріне ұқсас болып келеді. Шығындар есебіні мен 

өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау негізгі өндірісте де аласуы мүмкін.  

Өнімнің  өзіндік  құнының  калькуляциялау  мен  өндірістік  шығындары  есебінің 

əдістері  деп  өнімнің  нақты  өзіндік  құнының,  сондай-ақ  өнім  бірлігіне  келетін    

шығындарын,          анықтауын  қамтамасыз      ететін,  өндірістік  шығындарын    көрсетуімен  

құжаттау  тəсілдерін  жиынтығы   түсіндіріледі.  

Экономикалық  əдебиеттерде  жиі  калькуляциялауды  өнімнің  (жұмыс,  қызмет) 

жекелеген түрлері бойынша есептейтін экономикалық жүйесі ретінде санайды.  

Сондықтан,  өнімнің  түрлеріне  жəне  оны  өңдеуге  технолгиялық  процестерінің 

типтеріне тəуелді болып келетін  калькуляцилаудың əртүрлі əдістерін қолданылады.   

Калькуляциялау  мен  шығындар  есебінің  əдісін  ШС  дербес  тандайды,  өйткені  олар 

мынадай  жеке  факторларға,    атап  айтсақ:  қандай  салаға  жататындығына,  көлемдеріне 

қолданылатын 

технологияларына, 

өнім 

ассортименттеріне, 



ШС 

индивидуалды 

ерекшеліктері  тəуелді  болып  келеді.  Сондықтан  əдістерінің  əр  қайсысы  не  нақты,  не 

орташа,  не  жоспарлы  шығындарды,  сондай-ақ  олардың  толық  немесе  ішінара  есептері 

кезінде  есептеу  үшін  қажет.  Калькуляциялау  əдісі  калькуляциялаудың  бір  түрімен 


шектелмейді.  Өйткені,  бүгінге  дейін    калькуляциялаумен  шығындар  есебінің  жалпы 

қабылданған жіктемесі жоқ.  

 

2.  Нормалар, нормативтік калькуляциялар.  

Өзіндік  құнды  калькуляциялау  мен  шығындар  есебінің  нормативтік  əдісі  мынадай 

тұрғыда  сипатталады,  ол  онда  ШС-нің  əрбір  бұйымы  бойынша  алдын  ала  жасалған 

нормативтік калькуляциясы, яғни еңбек шығындары мен материалдар шығындарының ай 

басына əрекет етуші нормалары бойынша есептескен өзіндік құнның калькуляциясы.  

Норма  –  бұл  прогрессивті  технологиямен  өндірісті  ұйымдастыру  жағдайындағы 

шаруашылық  қызметтің  алдын  ала  белгіленген  нəтиженің  сандық  көрінісі.  Нормативтік 

калькуляциялаудың  материалдар  мен  еңбек  ресурстарының  шығыстарын  техникалық 

нормаларын  негізінде  есептейді.  Олар  өз  кезегінде,  өнім  өндірісін    техникалық 

құжаттамаларға  сəйкес  белгілейді  (конструкторлық  бюро  дайындарын  детальдардың 

(черчеждары))  жəне  субъектінің  шаруашылық  қызметінің  барлық  жағдайын  реттейтін 

өзара байланысты жүйесін құрайды.  

Нормативтік  калькуляциялау  əдісінің  нақты  өнімнің  өзіндік  құнын,  өндірістегі   

ақауды  бағалау  жəне  аяқталмаған  өндірістің  көлемін  анқтау  үшін  қолданылады. 

Қолданыста  жүрген  нормалардың  барлық  өзгерістері  ай  бойындағы  нормативтік 

калькуляциялауды ескеріледі. Өндірісті игерудің барысында жəне материалдық пен еңбек 

ресурстарын  пайдалануды  жақсартудың  нəтижесінде,  нормалар  өзгеріске  ұшырауы 

мүмкін (əдетте ,олар төмендетіледі).  

Бұл  жерде  есеп  барлық  ағымдардағы  шығындарды:  шығындардың  нормасы  мен 

нормадан  бөліп  көрсетеді.  Анықталған  ауытқулар  туралы  мəліметтер  бұйымның  өзіндік 

құнын  басқаруға  жəне  сонымен  бірге,  əрбір  баптар  бойынша  нормалардан  ауытқудың 

үлесін  тиісінше  нормативтік  өзіндік  құнға  қосу  (немесе  шегеру)  арқылы  нақты  өзіндік 

құнды  калькуляциялауға  мүмкіндік  береді.  Өнімнің  өзіндік  құнын  калькуляциялаумен    

шығындар есебінің нормативтік  əдісі яғни айдың аяғын  күтпей ақ нақты өнімнің өзіндік 

құнына  ие  болуға  (нормадан  ауытқулар  олардың  өзгерісі,  нормативтік  өзіндік  құнының 

алгебралық  сомасы  ретінде),  сондай-ақ  ауытқулардың  себебін  үнемі  талдауға  (он  күнде 

бір  рет)  жəне  кінəлілерді  анықтауға  мүмкіндік  береді.  Нормадан  ауытқуларды  жүйелі 

құжаттаудың  арқасында,  олардың  пайда  болған  ауытқуларының  себептерін  дер  кезінде 

белгілеу  мүмкіндіктері  туады,  ол  «тарихи»    калькуляциялау    тəсілдеріне    ауытқулардың  

себептеріне      кінəлілер  өзіндік  құнының  калькуляциялауын  жасағаннан  кейін  ғана 

анықталады.  

Калькуляциялау  мен  шығындар  есебінің  нормативтік  əдісін  пайдалану  кезіндегі 

бухгалтерлік жазулар келтірілген. Бұған мысал ретінде есепті кезеңде дайындалған дайын  

өнімнің  нақты  өзіндік  құны  жүз  мың  аб  құрайды.  Дəл  осы  сомма,  нормативтік  бағалау 

бойынша сатылған өнімнің өзіндік құнына көшіріліп жазылады оның деңгейі жүз жиырма 

мың аб-ны құрайды. Қоймада дайын өнім қалдықтары жоқ.  Өнімді сатудан түскен  түсім 

– екі жүз мың  аб демек, алдын ала  анықталған қаржылық нəтижесі  шығарылды – сексен 

мың аб. Нақты шығындардың нормативтік ауытқулар жеке көрсетілді де жəне ол өнімнің 

өзіндік  құнына жатқызылды. Дайын өнімнің нақты өзіндік құны туралы ақпараттар дайын 

өнім шотының дебеті немесе кредиті бойынша жинақталады. 

Əрбір  тоқсанның  бірінші  күнінде  дайын  өнім  шотының  нақты  өзіндік  құнының 

нормативтіктен ауытқулары анықталады.       

 Есепті    кезеңнің  аяқталуына  байланысты  артық  шығыстардың  сомасына  қосымша 

жазу  жазылады    (бесінші  бухгалтерлік  жазу)  жəне  бір  мезгілде  осы  сомаға  қаржылық  

нəтижесі  түзетіліп  жазылады  яғни  табыс  көзі  осы  артық  жұмсалған  артық  сомаға  кеміді 

(алтыншы бухгалтерлік жазу).  

Жоғарыда  келтірілген  нақты  өзіндік  құнының  нормативтіктен  ауытқуларымен 

байланысты жазулар «Дайын өнімнің» баланстық шоттында жүзеге асырылады. 



Жоғарыла  айтылғандай,  нормативтік    есебінің  əдісі  негізінде  нормативтік 

калькуляциялау  жатыр,  ал  оны  төмендегі  кестеде  жасау  нысаны  берілген.    Нормативтік 

калькуляциялаудың сырт бетінде жоспар бойынша жəне əрекет етуші жəне қолданыстағы 

нормалар бойынша жасалған талдаулар келтріледі.  

кестеБұйым бірлігінің нормативтік калькуляциясы. 

 

 



Демек,нормативтік есеп əдісінің негізгі қағидалары келесідей жағдайларға жатады:  

1. 


ШС-лерінде  əрекет  етуші  нормалар  мен  сметалардың  негізінде  əрбір  бұйымдар 

бойынша  өзіндік  құнының  нормативтік  калькуляциясы  алдын  ала  жасалады.  Осы 

қағидаралы ШС-де алғашқы  технологиялық, конструкторлық, қаржылық жəне əкімшілік 

құжаттамалардың 

негізінде 

есептелінген 

норматвтік, 

сметалық 

(бюджеттік) 

көрсеткіштерінен  тұратын  норматив  бар  болса  ғана  жүзеге  асады,  сонымен  қатар 

басқарудың  əртүрлі  мүқтавждары  үшін  қолданылатын:  өндірістік  жəне  коммерциялық  

процестерге  нормативтік  шығындары  сомасын  белгілеу  жəне  өндіріс  пен  шаруашылық 

мақсаттарға  материалдық  жəне  отын  энергетикалық  ресурстарды  босатудың  лимиттерін 

жасау,  есептелінген еңбек ақы қоры, қызметкерлердің санын жəне басқару аппараттарын 

ұсынуға  арналған  шығыстарының  сметаларының  жəне  ресурстарының  бағасын  бекіту 

керек.  Өкінішке  орай  осы  уақыттқа  дейін  отандық  тəжірибеде,  нормативтік  базаның  тек 

жекеленген  фрагменттері  əрекет  етеді,  көбінесе  олар  өткен  жылдың  нақты 

шығындарының  деңгейінде  (бұрмаланған    есебі  бойныша)  қалыптасады:  өте  ұзақ  кезең 

аралығындағы 

ауытқуларды 

ғана 

есептеумен 



шектеледі, 

көп 


жағдайда 

олар 


құжатталмайды, кінəлі адамдарды да,  ауытқудың себебі де анықталмай ақ олардың  есебі 

ірілендірілген  түрде  жүргізіледі,  нормадан  тыс  ескерілген  ауыркулардың  үлес  салмағы 

қомақты  болады  жəне  т.б.  Нəтижесінде    шығындар  есебінің  нормативтік  əдісі  өзінің 

пайдалану аясын тарылады.   

Егер  норма  бүгінгі  күннің  талабына  сай,  яғни  ынталандыру  құралы  болып 

танылмаса  онда  оны  іс  жүзінде  өнімнің  өзіндік  құнын  калькуляиялау  мен  шығындар 

есебінің нормативтік əдісі ретінде пайдаланудың экономикалық құндылығы жоқ. 

Пайда  болу  орындары  бойынша  нормадан  ауытқулардың  себебін  талдау  жəне 

белгілеу. Мұндай есеп жəне тап осындай есептеудің алгоритімін сақтау, өте үлкен  еңбекті 

қажет етеді, бірақ бұл бұдан кейінгі талдау жəне бақылау үшін қажет болады, шығындар 

туралы  дұрыс  ақпараттарды  алуға  мүмкіндік  береді.  Осы  арада  айтып  өтетін  жайт,  іс 

жүзінде  бүгінге  дейін  көлікте,  инергетикалық  жəне  жөндеу  –  құрылыстық, 

эксперементалдық  салаларында    нормативтік  базалар  бұрынғыша  өзгеріссіз  қалпында 

қалап отыр.  

Басқарушы  есеп  жүйесінде,  нормативтік  əдісін  пайдалану  үшін,  əсіресе 

шаруашылық  етуші  субъектінің  əлсіз  жəне  қуатты  жақтарын  бағалау  үшін,  талдау 

коэффиценттерін  кеңінен  пайдалану  жөн.  Бұндай    коэффиценттердің  басым  көпшілігі 

Батыс  елдерінің  тəжірибесінен  алынса,  ал  қалған  жартысы  өзіміздің  дəстүрлі  экономика 

саласынан  да  белгілі.  Осындай  коэффиценттар  топтамасының  көмегімен  үстеме 

 

Əрекет 



етуші 

нормалар 

 

Нақыт өзіндік құн, оның ішінде ауытқулар 



 

 

Шығында



р 

баптары 


 

 

басы 



 

аяғы 


 

Жоспарлы 

өзіндік 

құн 


 

Барлығы  

Есептік 

ескерілген) 

Есептік 

емес(ескерілме

ген) 

А 







шығыстарының  жоспарлы  мөлшерлемесімен,  дебиторлық  пен  кредиторлық  берешегін, 

қорлардың  (запастардың)  жəне  т.б.  шығындарының  есебін  есептеп  олардың 

бағдарламасын анықтауға мүмкіндік береді.  

Жоғарыда  шоғырландырып  берілген  басқарушы  есептің  негізгі  қағидасы, 

студенттерге  есептің  мəнін,  мазмұнын,  құрлымын,  есептеу  тəсілін  үйретеді  жəне  олар 

өзінің  алған  ілімінің  арқасында,  басқарушы  есеп    жүйесінің  келесі  сатысына  өткенде: 

басқарудың  манерін,  өндірісті  дамытудың  икемді  жолдарын  (тəсілдерін)  жəне  дұрыс 

шешім қабылдаудың жүйесін қалыптастыра алады.              

    



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал