Семинарлық сағаттар 15 часов ожсөЖ 23 часов СӨЖ 67 часов Емтихан в 3-м, 5 семестре



жүктеу 1.05 Mb.

бет5/10
Дата23.03.2017
өлшемі1.05 Mb.
түріСеминар
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Материалдық қорларды бағалау. Осы мəселеге жауап бермес бүрын, босатылған 

қорлардың бағалаудың анықтамасы екі мақсатқа қызмет ететіндігіне көңіл бөлу керек: 

1. 

Қорларды бағалау мен табысты есептен шығару үшін каржылық 



есеп беруінде материалдардың өткен жылғы шығындарына, олардың 

жүмсалған бағыггарына шолу (яғни талдау) жасалады. Сосын олар 



сатылған өнімнің өзіндік қүнына енеді, ал сатылмаған өнімнің корлары 

да бағалаудың бір бөлігін құрайды (қоймадағы, жоддағы). 

2. 

Өнімге баға белгілеу жəне шешім қабылдау үшін болашақ кезеңдегі 



материалдар шығындары болжанады. 

Сыртқа есеп берулердің мақсатын өткен кезең негізіндегі шығындар əдісі 

қанағаттандырады. БЕ үшін болашақ шығындар туралы акдарат қажет. ШС-де 

материаддың дəлме-дəл жəне уақтылы есебіне өте үлкен мəн беріледі. Материалдардың 

есептік процедурасы 23 суретте сызбамен көрсетілген. Бəрімізге белгілі, материалдар 

 есебі  екі өлшеммен жүргізіледі: ақшалай жөне заттай (саңдық мөлшері). 



Сандық есеп осы материалдарға тиесілі өлшем бірлігінде жүргізіледі (дана, метр, 

литр жəне т. б.)- Қоймадағы карточка жазулары бойынша материалдардың есебін 

жүргізуге болады, яғни (инвентарлық карточка) каншасы босатылғанын жəне қаншасы 

қалғанын, демек түгендеу жүргізбей-ақ көруге болады. Бұл жағдайда түгендеу тек нақгы 

қаддыкгы есеп мəліметтерімен салыстыру үшін қажет. 

Сомалық есеп біртұтас ақіііа өлшемінде — валюта есебінде жүргізіледі. Сомалық 

есеп əр түрлі əдістемелермен жүзеге асырылуы мүмкін. Қандай нақты əдістемелер 

бойынша жүргізілетіні туралы аддын ала ШС-нің есептік саясатында анықгалады. Бүл 

кезде есеп əдістемесін тавдау қаржылық нəтижелерге мəнді ықпал етуі керек. Бүл 

материалдар қозғалысының нақты (дəлденген) есебін үйымдастыру мүмкін болмағанда, 

онда бухгалтерия қызметкері жуық нəтиже беретін əдістемелерге сүйенуге мəжбүр 

болатынымен байланысты. Материалдардың қозғалысы жүйелі түрде бірдей 

жүргізілгенімен (көлемі де бірдей болғанымен), олардың сомалық есептелуінде əр түрлі 

əдістеме қолданса, онда олар қарама-қарсы нəтиже беруі мүмкін. Бүл, инфляция кезінде 

бір əдістемелер компенсацияланса, ал ол басқаларының əсерімен шиеленісуі мүмкін. 

Бүл арада, есеп əдістерінің көптігін, бірақ оларды шартты түрд& екі топқа 

біріктіруге болатындығын атап өткен жөн: дəлденген (жекеленген) есеп" жəне жуык. есеп. 

Дəлденген есеп (нақты баға əдісі) — материалдар қозғалысының абсолютті дəл 

есеп əдісі болып табылады. Бұл кезде сомалық есептің нəтижесіне əр түрлі партияда келіп 

түскен материалдардьщ көлемі де (параметрі бірдей), сақтау орны да, əр түрлі болса да 

əсер етпейді. ШС-не келіп түскен материалдардың əрбір партиясына жеке инвентарлық 

карточка жүргізіледі. Бұл жағдайда есептік баға — сатып алудың да нақты бағасы болып 

танылады. Жеке əрбір материалға (яғни олардың бірлігіне) инвентарлық нөмер беріледі, 

ал бүл бір мағыналы материалды ажыратуға мүмкіндік береді. Материалды босату кезінде 

бухгалтерлер қандай инвентарлық нөмір жəне қай бөлімшеден өндіріске босатылғаны 

туралы арнайы есептік регистрде белгі соғады. Бүл кезде ол өз құнын дайын өнімге берген 

материалдар құнымен сəйкес келуі мүмкін, бірақ ол сатылған кезде, аталған сəйкестік 

сақталмайды. 

Өкінішке орай, бүндай дəлденген есеп жүйесі ешбір елде, таза күйінде кездеспейді, 

ал бүл үлкен салалы кəсіпорындарда күрделі мəселенщ бірі ретінде саналады. Бүның əр 

түрлі себептері бар, онын басты себептеріне біз келесі тарауда кеңірек тоқталамыз. 

һсепп кезеңдегі жеткізіліп берілген шикізат пен материалдардың əркайсысының 

жеке-дара бағалары, есептеу процесінде өте сирек колданьшады. Оларды пайдалану тек 

сатып алынған материалдар бірден өндіріске жіберілсе, сондай-ақ кейбір сатып алынған 

партиялар мен материалдар тұрлерін бөлек сақтау мұмкін болса ғана. Бұл жағдайда 

материалдарды өзшің алынған бағасы бойынша бағалауға болады. Көптеген жағдайда 

кезеңдегі нақты дайындалған бағаның орташа өлшенген деңгейі алынады. Олардың екі 

түрі бар: 

• үнемі əрбір түскен материалдар бойынша қайта есептеліп отыратын 

орташа өлшенген баға; 

• тек кезендер бойынша есептелінетін орташа өлшенген баға. 

Өндіріске босатылған материалдардың есептеу жолымен 



шығарылатын есептік бағалау əдісі — жуық есеп əдісі болып табылады. Бүгінде 

бүндай əдістің кең тараған үш түрі бар, олар əр қайсысы өз кезегінде оперативтік жəне 

жиынтыққа бөлінеді (орташа баға, ФИФО, ЛИФО)

12

 



Есептің оперативті əдісі кезінде барлық есептеулер кіріс пен шығыс 

операцияларын жасаудың нақты уақытывда жүргізіледі. 



Орташа баға əдісі — материалды кіріске алғанда егер оның параметры бірдей 

болса, онда ол бір ғана инвентарлық карточкада есепке алынады. Партиялар бойынша 

есеп жүргізілмейді. Жаңадан келіп түскен материалдар бүрындары келіп түскендермен 

біріктіріліп ортақ бағасы алынады. Нəтижесіңде материалдарды өндіріске жібер-генде бір 

есептік бағада бір партия болады — материалдардың жалпы құнын жалпы мөлшеріне 

(санына) бөлумен анықгалады, бірақ сақгау орыны ескеріледі, есептік формулада болған 

əрбір өзгеріс міндетті түрде сақтау индексімен толықтырылады. Орташа есептік баға мына 

төмендегі формула бойынша есептелінеді. 

К

 - 


Б

6

х.-



М

6.к


к.

6



.-М

к6



м

бк



к6

 

мұндағы: 



Б^ — қорытынды есептік бағасы; 

Б



 — бастапқы есептік кезеңіндегі материалдың бағасы; 

М



 — бастапқы есептік кезеңіндегі материалдардын мөлшері (саны); 

Б

к6



 — кезең бойында келіп түскен материалдың бағасы; 

М

к6



 — кезең бойында келіп түскен материалдардың мөлшері (саны). 

Қоймадан өндіріске босатылған материалдар қорларға қарағанда ФИФО əдісі 

бойынша өте төмен бағамен бағаланады. Əдіс жоғары деңгейдегі табыс пен сатылған 

өнімнің өте төмен өзіндік құнының есебіне əкеледі. Ал, ЛИФО əдісі іс жүзінде 

инфляцияның шамадан тыс жоғары болған жағдайында өте қолайлы əдіс екендігін 

көрсетті, өйткені шығынға жазылған материалдардың ағымдағы құны нарықгық бағаға 

барынша жақыңдатылған — бірінші кезекте соңғы сатып алынған 

ЛИФО əдісі бастапкыда пішен  есебі  үшін пайдаланды. Өйткені, пішен маясынан 

тек маянын жоғаргы бетін алуға ғана болады, онда бірінші келіп тускен пішен ең соңғы 

кезекте пайдаланадьі. Керісінше, жүмыртканы ФИФО əдісі бойынша есептейді, өйткені 

сатуға бірінші түскен жүмырткалар, сол заматта сатылуы керек. Карсы жағдайда олар 

бүзылады. Кдзіргі кезде осы əдістер ШС-нің есептік саясатыньщ бір бөлігі боп табылады. 

ШС кез келген əдісті таңдай алады, бірақ тек біреуін ғана жəне оны материалдар есебінен 

бастап багалы кдғаздар есебімен аяқгап, барлық есептік процедураларда колданылуы 

керек. 

материалдар шығынға жазылды жəне оның есептік бағасы бірінші партиялардың 



бағасына қарағанда нарықтық бағаға жақын. Бұл əдісте материалдық қалдықтардың құны 

төмендейді, нəтижесінде табыстың есептік деңгейі төмендетіледі. Халықаралық 

стандарттарында қорлар мен аяқталмаған өндіріс есебінің əдістері есепке алынған 

шығындар (1) мен есепті кезеңнің нақты шығындарының (2) арасында тұрақты түрде 

тиімсіз (қолайсыз) шығындардың болатындығын ескертеді. Инфляция жағдайында не 

ФИФО əдісін, не орташа өлшенген бағаларын қолдануды жақгайды. 

Бірақта, біз өзіміздің тəжірибемізге сүйене отырып, оны керісінше санаймыз, яғни 

инфляция деңгейі жоғары болған сайын, инфляцияның жағымсыз зардаптарын 

жұмсартуға мүмкіндік беретін ЛИФО əдісі басымды болатын сияқты. 

Егер инфляция деңгейі болжанған сипатта болса, онда орташа бағалар əдісі жақсы 

нəтиже береді — қазіргі кездегі Қазақстанның тəжірибесінде осы əдістің кең таралғаны 

байқалады. 

Есепті бағалар бойынша шикізат пен материалдарды бағалайтын болсақ, онда 

міндетті түрде олардың — баға айырмасы айқындала түседі, сондықтан осы айырманы не 

қоймаға келіп түскен материалдарға, не ерекше шоттарға жатқызады (бірақ бүндай ерекше 

шоттар Қазақстанньщ 1997 жыддан бастап енгізілген шоттар жоспарында 



карастырылмаған). Сондықтан бүл кезде пайда болатын есептік бағалардын накты сатып 

алынған бағалардан ауыткуын əр тоқсанның соңында жауапкершілік орталықтарының 

шығындарына жатқызады. 

Осындай мəселелерге көңіл бөлмеудің саддарынан, оларда салық жүйесінің 

үйлесімділігі бүзылады, нəтижесінде айыппүл төлеуіне тура келеді. 

Егер ШС өзіне келіп түскен материалдардың сақтау жəне жеткізу бойынша 

шығындарын, жеткізіп берушіге, яғни сыртқы субъектінін шығындарына жатқызса жəне 

бүдан былай аталған шығындарды сатудың дебет шоттарына шығынға жазса, бірақ бұл 

заматта материалдардың өздері əлі өндіріске босатылмаса, яғни коймада түрса, онда 

бүндай шығындардың  есебі  201 шотта жалғаса береді. Нəтижесінде, сату шоттарының 

дебепік айнальшы артады, (занды түлғадан табыс салығьша салық салу базасы 

төмендетілді) жəне 201 шоты бойыңша дебеттік айналымы да азайады (ШС мүлк 

салығының деңгейін төмендетеді). Егер де материалдар бойынша орын алған қателіктер, 

өзінің есептік кезеңінде есептен шығысқа шығарылса, ол қаржылық нəтижеге əсер етпесе 

де, бəрібір түзету жазбаларын, жазуға тура келеді. 

Бірақга, зерттеулер көрсеткендей, өндірістік (басқарушы) есепте қорлар күнын 

бағалау өте маңызды, өйткені одан сатылған тауарлардың өзіндік қүндары жəне сондай-ақ 

есепті кезең табыстары тəуелді. Бизнестің əрекет етіп түрған кезінде болатын, қорлар 

құнының өзгерісі, жалпы табыстың сомасында көрсетілмеуі мүмкін (жалпы сатылған 

өнімнен түскен олжадан барлық шығыстарды шегергевде табысқа тең болады). Одан 

басқа, баланста көрсетілген барлық қорлар қүны, айналымдық (мобильдік) ресурстарының 

сомасына да əсер етуі мүмкін. 

Мүнда материалдар (шикізат) пен дайын өнім қорлары жəне олармен бірге „тірі" 

еңбек құны жəне үстеме шығындар өндіріс процесіне келіп түссе, овда ШС-де ТМҚ-дың 

физикалық жəне қүндык, ағындарының біртұтастығын қамтамасыз ету мүмкіндігі 

қиындайды, ал тап осы қиындық, онын жалпы құнын бағалауға да қатысты болады. 

Сондыктан халықаралық есептік тəжірибеде ШС-нің айналы-мындағы тауарлы-

материалдық ресурстарды „сатып алу ~ өңдеу -сату" сатылары бойынша бағалау кезінде, 

оньщ нақты физикалық түрғысындагы қозғалысы бойынша абсолюттік сəйкестігі 

сащпалады. 

Бұл жағдайда, ен бір қолайлы вариант ретінде қорлардың құндарын тəптіштелген 

нысанында, яғни шаруашылық жағдайының аяқгалғанын толық көрсететін есептеу тəсілін 

(10 кестедегідей) пайдаланған абзал. 

Сатылған тауарлардың өзіндік құны шикізатты сатып алуға жұмсалған шығындар, 

„тірі" еңбекжəне үстеме шығындарын жинақтап, сосын оған бастапқы қорды қосып, 

есептік кезең соңындағы қорды алып тастағаннан кейін шығады. Сөйтіп, кезең бойында 

қорлардың өсуі, сатылатын тауарлардың кұнын төмендетуге əкеледі, ал керісінше 

қорлардың төмендеуі, олардың күнын өсіруге əкеледі, яғни біз кезендегі корларды азайту 

үшін соңғы корлардың мəнін ескеруіміз керек, немесе кезендегі қорларды өсіру үшін 

бастапкы қорлардың не барын, не жоғын анықтауымыз керек, осылайша зерттеуіміздің 

арқасында біз қорлардың əрекетін (қылығын) белгілей аламыз. Өйткені, қорлардың 

əрекеті (қылығы) тек дүрыс бағалаудан ғана емес, сондай-ак ШС ез ішіндегі ресурстардын 

дүрыс теңгермешіддігінен тəуелді болады. Демек, тек барлық факторлардың 

жиынтығынан шыққан кешенді есебін жəне тауарлы-материалдық ресурстарды 

бағалаудың тиімді əдісін пайдаланғанда, басқарудың жоғарғы тиімділігін қамтамасыз 

етуге мүмкіндік туады. Кешенді есептің құрамына, жоғарыда айтылғандардан баска: 

ысыраптың  есебі , тасымалдау шығысының  есебі , материаддарды алмастыру 

шығысының  есебі  жəне сонымен қоса ТМҚ-на жүмсалатын күрделі жүмсалымдардың 

оптимальды деңгейі кіреді. 

Егер ТМҚ-на таратылған түрақты шығындарды басқаруға кететін жүмыс 

уақытының көмегімен жорамалданса, онда бүл ізденіс тура басқару қызметінің 

шығындарын бақылауға арналғаңцығын көрсетеді. 



Мүнда өндірістік есептің дəстүрлі əдістері бүрынғысынша сақга-лады, бірақга 

шығындарды бақылау жəне сол бақылаудың ерекше-ліктеріне назарды аударғанның 

орнына, басқарушы есептің басты екі типтік ақпаратына назарды аударған жөн. Атап 

айтсақ: 


1. 

түтынушыға арналған бүйымдардьШ бағаларын белгілейтін 

механизмін, яғни оған жүмсалған бүкіл шығьіндардың қандай деңгейде 

өтелетіндігін көрсететін акдаратқа; 

2. 

ШС-нің үзақ мерзімді рентабельді өяімінің номанклатурасын 



жəне оның өндірістік мүмкіндіктерін көрсететін тиісті стратегиялық 

ақпаратқа. 

Бүл екі аталған ақпараттардың екі типі ШС-сі үшін үлкен мəні бар, өйткені олар 

нарыкдық қатынаста болатын бəсекелестік күреске қарсы түруына көмектесе алады. 

 

2. Еңбекке ақы төлеу шығындары есебінің мақсаты. 

Өндірістік қызметте жүмыс күші негізінен қозғаушы күш ретінде таналады жəне ол 

өндіріс элементтерінің бірі болып саналады. Тек жұмыс күші, тірі еңбек (еңбекгің өзі) ғана 

косымша қүнды жасайды. Совдықган, көптеген авторлардың пікірі бойынша еңбек 

ресурстары өндіргіш күштердің маңызды элементі жəне экономикалық потенциалды 

көрсеткіштер ретінде ескеру керек деп санайды. 

Еңбек ресурстары деп тек ШС-гі жүмысшылар саны емес, жəне олардың жалпы 

білімі мен кəсіби дайындЫҚ деңгейлері, сондай-ақ ездерінщ службалық міндеттеріне 

қатысы түсіндіріледі. 

Еңбек ресурстарын бағалау қажеттілігі туралы экономикалық əдебиеттерде 

бүрыннан зерттеліп келеді. Бүндай зерттеулерде бағалау тəсілдерінің ортақмағыналы емес 

екендігін ейбек ресурстарына арналған ғылыми еңбектерден көруге болады. 

Дегенмен, еңбектің сапасы қызметкерлерДІҢ біліктілік деңгейімен, жалпы 

деңгеймен жəне арнайы бшімімен тікелей байланысты. Еңбек ресурстарын бағалаудың 

осы қырынай дəлелдеуге тырысқан экономистер аз емес. Дəл осы жағдай еңбеК 

ресурстарын рационалды пайдалануға қатынасты алдын ала анықтайды, демек, 

адамдарсыз, үжымсыз: ШС-де жоқ жəне қажетті адамдарсыз бірде бір ІПС-сі өз 

мақсаттарына. жете алмайды. 

Жүмыс күшіне жүмсалған шығындардый басқарушы  есебі   басқару  жүйесінде 

басты орын алады жəне ол өндіріс шығындарына кіретін есептің бір бөлігі ретінде 

көрсетілген. 

Бастапқыда өндірістік есеп шеңберінде шығындарың түрлері бойынша еңбек ақы 

мен окладтардың ақідалай сомасының деңгейі анықгалады, сондай-ақ шығындардың 

пайда болу орындары бойынша олардың таратылуы жүргізіледі. Шегерулерге дейін еңбек 

ақыньщ жалпы сомасы: тарифтік мөлшерлемеден, тарифтен тыс қосымшалардан, 

өнімділікке төленетін сыйақьщан, белгіленген сағаттан тыс төлемдерден, мейрам жəне 

демалыс күндеріндегі жүмыстардан, түнгі алмасу (сменалық) жұмыстарынан 

қалыптасады. Окладтың деңгейі тарифтік мөлшерлемеден (немесе ШС өздері дербес 

белгілеген мөлшерлемеден) жəне оларға қосымшалардан (сыйақы, комиссиондық ақы, т. 

б.) калыптасады. Бірақга еңбек ақы немесе окладтың нақгы сомаларын анықгау БЕ-тің 

міндеті болып табылмайды. 

Сондықтан жүмыс күшіне байланысты шығындар есебін мына төмендегі бағытта 

жүргізеді: 

• 

жіктеме топтары бойынша жүмыс күшіне арналған шығындар 



 есебі  — технологиялық операциялармен айналысатын өндірістік 

жүмысшылардың негізгі еңбек ақьшары; үстеме шығындар құрамына 

кіретін еңбек ақы; 


• 

əрбір қызметкерге тиесілі еңбек ақыдан шегеру мен есептеулер 

 есебі ; жекелеген қорлар мен бюджеттен тыс ұйымдарға тиесілі əр түрлі 

аударьшымдардың  есебі . 



Жұмыс күшіне арналған шығындардың  есебі  мынадай мақсаттан тұрады - 

кызметтің түрлері бойынша жүмыс уақытына кететін шығындарын анықтау; шығарылған 

өнім деңгейі немесе ауысымы (сменасы) бойынша тапсырмалардың орындалу деңгейі; 

еңбек ақынының есептелуінің айқындығы, жүмыс істеп жүрген қызметкерлердің еңбек 

ақысы бойынша есеп айырысу; жалақы қорының пайдалануьш бақылау т. б.. 

Еңбек ақы шығындары бірщғай болып келмейді, сондықтан басқарудың 

талаптарын қанағаттандыру үшін оларды жіктейді. Кез келген жіктеменің негізінде 

біртектес күбылыстарды сипаттайтын қағидалар жату керек. ШС тəжірибесівде жүмыс 

күшінің шығындарын есептеу үшін келесі топтамасы қолданады: 

• 

жалақының түрлері бойынша — негізгі жəне қосымша; 

• 

элементтері бойынша — кесімді істелген жүмысына карап төленетін, 

сыйақылар, сыртқы себептердің салдарынан болған еріксіз тоқтауларға 

төлеу, т. б.; 

• 

кызметкерлердің қүрамы бойынша — тізімді-штаттық, келісім- 

шарт бойынша жүмыс істейтінтіндер жəне т.б.; 

• қызметкерлердіц категориялары бойынша — жүмысшылар, 

қызметкерлер, оның ішіндегі басшылар, бас мамандар, яғни ИТЖ . 

Жоғарыда келтірілген шығындар жіктемесі отандық кəсіби əдебиеттерде бүрыннан 

жақсы зерттелген, бірақ ол басқару үшін қолайсыз бодцы, өйткені онда: жүмысқа алу; 

қызметкерлерді іріктеу жəне қысқарту; еңбек ресурстарын басқарумен тікелей 

байланысты еңбек жəне қызметкерлер санын нормалау жəне жоспарлау туралы ақпарттар 

жоқ . Суреттегі мəліметтерден шығындардың пайда болу себептерін анықтаймыз. Нарық 

жағдайында басқарудың акдараттык жүйелік типтерін таңдап алу оңай емес, өйткені овда 

үнемі еңбек аіфіның көлемі жəне оның есептелу тəртібі, сондай-ақ компенсациялық жəне 

ынталандыру сипатында болатын əр түрлі төлемдердің колдануы, қосымша еңбектік пен 

əлеуметтік жеңілдіктердің берілуі (шаруашылықгың тарапынан да, мемлекеттің 

тарапынан да) жиі өзгеріс-терге үшырап отырады. Бүл аз болғандай, жүмыс беруші 

кəсіпорындар (əсіресе шетелдік) тең күнды, тең сапалы жүмысқа əр қилы еңбек ақы 

төлейді. Олар бүндай келенсіз жайды өздерінің ішкі есеп беру саясатымен 

байланыстырады. Бүл жағдайда жүмыс күшіне жүмсалатын шығындардың 

дифференциалдық шектеулері басқарудың талаптарына сай келе бермейді. 

Болашақта еңбек шығынын анық анықгауға үмтылсақ, ШС-нің ағымдағы есебіне 

өнімнің өзіндік қүнына кіретін еңбек ақы қорларын дүрыс бағаласақ, шығындарды 

таратуда, болашақ шығындардың ара жігін ажырата аласақ, жəне т.б. осы сияқты 

мəселелерді шешуде белсенділік көрсетсек, онда басқарушы есептің күрделі 

экономикалық есептеулерін біршама жеңілдетеміз. 

Шығындар сомасын тарату кезінде оның екі белгісіне: яғни тікелей мен үстеме 

шығындарына көңіл белу керек. Шешімді қабылдаудың белгілері бойынша, енімнің 

өзіндік күнына кіретін еңбек ақының үлкен көлемі тікелей болып келуі мүмкін, ал басқа 

жағдайда, оның біршама бөлігі үстеме болып табылады. Демек бүл, „негізгі" еңбек 

ақының қүрамында тікелей де, үстеме шығынның да бар екенін көрсетеді. Осыған үқсас 

пікірталас „қосымша" еңбек ақы кезінде де пайда болады. Бүл мəселелерге экономикалық 

əдебиеттерде бір мағыналы жауаптар əлі табылған жоқ. 

Осыған байланысты келесі баптарға көңіл бөлу керек сияқты: 

• 

өнімді өндіру процесінде тікелей қатысатын, өндірістік 



жүмысшылардың еңбек ақы шығындары. Бүған келісімді норма жəне 

бағалау (расценка) бойынша жүмыстар, істеген жүмыс күніне карай 

төленетін жүмыстар кіреді; 


• 

жүмыс сапасына, жоғары шеберлігіне, шығындарды төмендетуге, 

графикті орындағаны үшін ынталандыру сипатында төленетін қосымша 

төлем; 


• 

жалдау шығындары, жұмыс күшін іріктеу (өндірістік жүмысшы- 

ларына кдтысты ғана, қалғандары үстеме шығыстарына жатады); 

• 

өндірістік емес төлемге басты назар аудару керек — өндірістің 

еріксіз тоқгап қалуына, заңға сəйкес келетін жұмыс істемеген уақыт- 

тарына, қалыпты жүмыс жағдайынан тыс ауыткуларына төленетін 

қосымша төлемдерге; жүмысшылардың кінəсінен емес жіберілген 

ақауларға төленген төлемнің зандылығына. 

Барлық осы аталған шығындардың 80% жуығы енімнің өзіндік құнына кіреді, яғни 

олар тікелей шығындар қатарына жатқызылады (немесе бірінші қатардағы шығындар деп 

атайды). 

• 

Өндірістік бөлімшелерін басқарумен байланысты қызметкерлердің 



еңбек ақы шығыңцары үстеме шығындар қатарына кіреді. 

• 

ШС басқарумен айналысатын мамандар мен басшылардың еңбек 



ақы шығындары жалпы əкімшілік шығындарының құрамына кіреді. 

Соңғы екеуі, сондай-ақ басқа да қосымша

13

 шығындар (əлеуметтік сақтандыру, 



демалыс төлемдері, ауырғаны туралы бюллетень, т. б.) үстеме чиығындарының қатарына 

жатқызылады жəне олар өнімнің өзіндік қүнына кірмейді, сондықтан аталған 

шығындарды жанама деп атайды (немесе екінші қатардағы шығындар болып саналады). 

Жұмыс күшінің шығындары тап осындай болып топтастырылса, онда ол көп 

деңгейде өзіндік қүнның  есебі  мен табысты есептеудің, сондай-ақ ішінара шығыстарды 

бақылау жəне реттеудің мақсаттарына жауап береді. Шешім қабылдауға келсек, онда 

есепте жүмыс күшінің болашақ шығындарын бөлу мəселесін қарастыру керек. 

Жүмыс күшіне арналған шығындарды есептеу процедурасы жүйелі түрде еңбек 

ресурстарын басқару процесін жəне жүмыс күшіне жүмсалған шығындарын көрсетеді (26 

сурет). 


Келісімді еңбек ақы жекелеген тапсырыстар мен процестердің өзіндік құнына 

шығындарды тікелей енгізуді қарастырады. Бірақта жүмыс күшіне жүмсалған 

шығындардың кейбір бөлігі жанама сипатқа ие. Бүл жағдайда істеген жүмыс күніне қарай 

төленетін ендірістік жүмысшьшардың еңбек ақы шығындарын, т. б. жекелеген 

тапсырыстар мен процестердің өзіндік қүнына жатқызудың мүмкіндігі бола бер-мейді. 

Мүндай шығындардың бір бөлігін үстеме мен жалпы-əкімшілік шығыстарына 

жатқызылады, бұл кезде ол кəсіпорында қабылданған əдістеме бойынша аратылады. Ал 

шығындардың қалған бөлігін жекелеген топқа бөліп алып, сосын оларды: нақты өнім 

түрлерінің арасына, яғни дайын өнім мен аяқталмаған өндірістің үлес салмағына қарап 

таратады. Осы түрғыдан бүйымның түрлері бойынша сметалық (нормативтік) 

мөлшерлемелері дайындалады. Мелшерлеменің есептік деңгейінің базасына жоспарланған 

өндірістік бағдарламалардың көлемі, тарифтік мөлшерлемесі жəне сыйақьшары, қызмет 

көрсету нормасы мен жүмыс уақытының бюджеті, істеген жүмыс күніне қарай төленетін 

еңбеккерлердің саны (жүмыс орыны) алынады. Мөлшерлеменің есептік деңгейінің базасы 

жиі өзгеріп отыруына байланысты көптеген ШС есепті айда калыптаскан пайыз бойынша 

жүмысшының істеген жүмысына қарай есептелген еңбек ақыларына тікелей 

пропорционалды түрде шығындарды таратады. 

Бақылау мақсатында өндірістік бухгалтерияда нақты шығындар сметалықпен 

салыстырылатын, шығындар сметаларын орындау жөніндегі жиындық ведомосттарын 

жасайды. Жекеленген мəліметтер бойынша ақау, тоқтатулар, жұмыс күшінің қозғалысы, 

жұмыс уақытын пай далану туралы ақпараттарды шолып, жалпылама қортынды 

жасалады. Шағындарды бөлу оларды өнімді өндіруге қаншалықты қажеттілігіне байланыс 

бөлінеді. 


Мыс: Өндірістік процесспен тікелей байланысты жəне оларсыз өндірістік өзіндік 

құнға қосылуы мүмкүн емес шығындар.Өндіріс көлеміне тəуелсіз жəне сатылған өнімнің 

немесе қызметтін нақты түрлерімен байланысы жоқ шығындар. Оған кезендік шығындар 

жатқызылады. Олар өндірілген есептік кезеңде есептен шығарылады. Өнімнің өзіндік 

құнына қосылатын жəне кезең шығындарына  жатқызылатын  шығындардың үлгілік 

құрылымы №17 Бухгалтерлік есеп стандартына əдістемелік ұсыныстарда тегжей- егжейім 

баяндалған.  

Жалпылай алғанда шығындарды қандайда болмасын топқа жатқызуды мынадай 

жолмен көрсетуге болады. 

Бухгалтерлік есепте кезең шығындары мынадай шоттарда жинақталады. 7110- 

тауарларды (жұмыстарды,қызметтерді ) сату жөніндегі шығындар.  

Есепті кезіңнің аяғында 5610- жиынтық кіріс, зиян гиотының Дебетіне жабылады. 

Өндірістік өзіндік құнның қалыптасуын бухгалтерлік есеп гиоттарында қалыптас 

бұрын өнімнің өзіндік құныңа қосылған шығындардың: 

1. 

Тікелей өнімнің жекеленген түрлерін өндірумен байланысты олар өзіндік 



құнға тура жəне тікелей қосылуы мүмкін. 

2. 


Жанама өнімдердің бірнеше түрлерін өндіруімен байланысты, бөлу 

жолымен олардың өзіндік  құныңа қосылатын болып екіге бөлінетін атап өтейік. 

Өндірістік өзіндік құнға қосылатын шығындар өндірістік есеп шоттарын қолдануымен 

топтастырылады. Тікелей шығындар бөлігінде 8110- негізі өндіріс бөлімшесі. 

 

 

Д   



К 

 

ми 



8110- «Материалдар» шотының Д- і 

бойынша тікелей материалдық 

шығындарымен көрсетіледі 8110-

«өндіріс жұмысшылар ақысы» 

шотының Д-і бойынша тікелей еңбек 

шығынында көрсетіледі. 

8110- «еңбек ақыдан бөлінетін 

аударымдар» - шотының Д- і өндіріс 

жұмысшыларының еңбек ақысынан 

бөлінетін аударымдар көрсетіледі. 

8110- «үстеме шығындар» шоттардың  

Д-і боыншай  негізі өндіріске 

жатқызылатын үстеме шығындар 

көрсетіледі. 

 

1320- «М» бөлімшесі шоттарының, 



8310- қосалқы өндірістер шотының К- 

і. 


3350- «Еңбек  ақы бойынша 

қызметкерлермен есеп айырыстыру». 

3150- «бюджетпен басқада есеп 

айрысулар» - «Əлеуметтік мгқ» 

субшоты. 

8410- «Үстеме шығындады негізгі 

өндіріс шоттарына қосудын тəртібі. 

 

 



(1320 (дайын өнім  )- 8110 Кт пен жабады ). 

Осыған ұқсас 8310- «қосалқы өндірістер» бөлімшесінің шоттарында қосалқы 

өндірістің шығындары жинақталады. Егер қосалқы өндірістер тұтынатын өнімдер жасаса, 

жұмыстар арқарса жəне қызметтер көрсетсе ішкі зауытық айналым незізгі өндіріс 

шығындар құрамынан алынып тасталады.  

Жанама шығындар бөлігінде 93 «үстеме шығындар бөлімшесі. Д 8410- К 1310 

бөлімшенің үстеме шығындарға басатылған материалдық құны. 

 Д 8410– К 3350 үстеме шығының жұмыскерлерінің еңбек ақысы. 

 Д 8410– К 3130,3220. 

 Д 8410-  К 8310 негізгі құралдарды жөндеу. 



 Д 8410-  К 2720, материалдық емес активтердің тозуы, 2420 негізгі құралдың 

тозуы. 


Дұрыс жинақталған жəне буғгалтерлік есеп бойынша бөлінген шығындар кəсіпорынның 

өндірістік шаруашылық қызметін басқару үшін жеткілікті оған қажетті ақпарат бермейді. 

Бұл мақсаттар үшін өнімнің бірлігіне келетін үстеме шығындар самсегн есептеуге 

тоғысады. 

     Тікелей шығындардың есебі өнім түрлерімен шығын есебінің объектілері бойынша 

өндіріс процесінің мамандануына байланысты ұйымдастырылады.       

    Үстеме шығындан өнім түрлері бойынша немесе еңбек ақы бойынша шығын есебінің 

объекетілері бойынша шығын есебінің объектілері бойынша бөлінеді.Үстеме 

щығындарды болу əдісі де өндірістік мамандуына  байланысты оның шаруашылық 

субъектілеріне өз қалаулары бойынша таңдап алулары мүмкін : 

1.Өндіріс шығындары тікелей шығындарына пара- пар болуы мүмкін. 

2.Еңбек ақы шығындарына алып болуы мүмкін. 

3.Шығындарды бөлудің кəсіпорында белгіленген тұрақты коэфиценттері бойынша. 

4.Бөлудің басқа  базалары бойынша. 

Өнім бүлігінін өзіндік құнын есептеудің реті бірнеше сатыдан тұрады. 

1.Үстеме шығындардың жалпы мөлшері жинақталады, шығындар баптары бойынша 

есептелген үстеме шығындар бухгалтерлік есепте Д 8410 – К 8410 субшоттар  деп 

жабылады. 




1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал