Семинарлық сағаттар 15 часов ожсөЖ 23 часов СӨЖ 67 часов Емтихан в 3-м, 5 семестре



жүктеу 1.05 Mb.

бет4/10
Дата23.03.2017
өлшемі1.05 Mb.
түріСеминар
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

ОЖСӨЖ мазмұны:Натуралды көрсеткіштер əдісі.. Таза өндіру əдісі. 

 СӨЖ мазмұны: тест сұрақтарына жауап беру.

 

Əдебиет: 

1.Назарова В.Л.,…Управленческий учет, Экономика. Алматы, 2004 г. стр.86-100 

2.Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект (Перевод с англ  

под.ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2002, 21-40 

3.Энтони Р., Рис Д., Учет: ситуации и примеры. М.Фин. и стат. 2001, 281-336 

 

42кредит сағат  

№ 14практикалық сабақ  

Тақырып: Басқару шешімдерін қабылдау  

Практикалық  сабақ  мазмұны:  Таратылған  өнімдер  арасындағы  шешенді  шегерімдерді  

тарату əдістері. 



 Əдебиет: 

 1.Назарова В.Л.,…Управленческий учет, Экономика. Алматы, 2004 г. стр.86-100 

2.Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект (Перевод с англ  

под.ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2002, 21-40 

3.Энтони Р., Рис Д., Учет: ситуации и примеры. М.Фин. и стат. 2001, 281-336 

ОЖСӨЖ  мазмұны:  Валды  түсімдер  процентінің  тұрақты  əдісі.  Кешенді  өндіріс 

шығынын тікелей шығару. 



 СӨЖ мазмұны: өзіндік жұмысқа дайындалу

 

Əдебиет: 

1.Назарова В.Л.,…Управленческий учет, Экономика. Алматы, 2004 г. стр.86-100 

2.Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект (Перевод с англ  

под.ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2002, 21-40 

3.Энтони Р., Рис Д., Учет: ситуации и примеры. М.Фин. и стат. 2001, 281-336 

 

15 тақырып 



43кредит сағат  

№ 29 дəріс 

Тақырып: Ұзақ мерзімді инвестициялық шешімдерді қабылдау  

Дəрістің мазмұны: Өнімнің өзіндік құнының динамикасын талдау.  Пайда көлеміне əсер 

ететін факторлар. Өндірістік қуаттарды қолдануды талдау. 



Əдебиет: 

1.Назарова В.Л.,…Управленческий учет, Экономика. Алматы, 2004 г. стр.160 

2.Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект (Перевод с англ  

под.ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2002, 309 

3.Энтони Р., Рис Д., Учет: ситуации и примеры. М.Фин. и стат. 2001, 375 

ОЖСӨЖ мазмұны:трансферттік төлемдер есебінің формулалары. 

СӨЖ мазмұны: мысалдар шығару 

Əдебиет: 

1.Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект (Перевод с англ  

под.ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2002, 310 

 

44кредит сағат  

№ 30 дəріс 

Тақырып: Ұзақ мерзімді инвестициялық шешімдерді қабылдау 

Дəрістің  мазмұны:  Келісімдерді  орындауды  талдау..  Факторлық  талдау..  Өнім  сапасын 

талдау. 


Əдебиет: 

1.Назарова В.Л.,…Управленческий учет, Экономика. Алматы, 2004 г. стр.86-100 

2.Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект (Перевод с англ  

под.ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2002, 309-329 

3.Энтони Р., Рис Д., Учет: ситуации и примеры. М.Фин. и стат. 2001, 382-397 

ОЖСӨЖ мазмұны:ситуациялық есептерді шешу 

СӨЖ мазмұны: глоссарий

 

Əдебиет: 

1.Энтони Р., Рис Д., Учет: ситуации и примеры. М.Фин. и стат. 2001, 395-397 

 

45 кредит сағат 

№ 15 практикалық сабақ  

Тақырып: Ұзақ мерзімді инвестициялық шешімдерді қабылдау 

Практикалық сабақ мазмұны: Запастар деңгейін бақылау жəне жоспарлау. 

Əдебиет: 

1.Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект (Перевод с англ  

под.ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2002, 311-329 

ОЖСӨЖ мазмұны: ситуациялық есептерді шешу  

СӨЖ мазмұны: өзіндік жұмысқа тапсырма  

Əдебиет: 

1.Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: Управленческий аспект (Перевод с англ  

под.ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2002, 326 

 

 

5. 

Əдебиет – негізгі жəне қосымша əдебиет тізімі, Интернеттік Web-сайттардың 

мекен-жайлары 

Негізігі əдебиет: 

1) 

Закон «О бухгалтерском учете и финансовой отчетности» от 28 февраля 2007 



года No 234-ІІІ ЗРК 

2) 


НСФО 1 и НСФО 2 от 21 июня 2007 года  № 218 

3) 


Типовой план счетов бухгалтерского учета Утвержденный Министерством 

финансов РК от 23.05.2007 г. № 185 



4) 

Бернер Д. Директ-костинг. Мюнхен, Минск: Экономика,1993. 

5) 

Волкова О.В. Управленческий учет. Учебник М.: Проспект, 2006 г 



6) 

Би Вандер Вил. Управленческий учет (с элементами финансового учета) 

7) 

Дэвид  Миддлтон.  Бухгалтерский  учет  и  принятие  финансовых  решений 



(Перевод  с  англ.  Под.ред.ччлен-корр  РАН  И.И.Елисеевой)  М.  Аудит,  Издательское 

объединение «ЮНИТИ», 1997. 

8) 

Друри К. Введение в управленческий и производственный учет (Перевод с англ. 



Под ред. Н.Д. Эрнашвили) М.Аудит, ЮНИТИ, 2000 

9) 


Друри  К.  Введение    в  управленческий    и  производственный  учет  (Перевод  с 

англ. Под. Ред. С.А.Табалиной) М.Аудит, 1994 

10)  Ержанов  М.С.,  Нурумов  А.А.  Финотчетность  казахстанских  предприятий,  А.: 

Экономика, 2008  

11)  Искакова  Б.Г.,  Мустафина  А.С.  Принципы  бухгалтерского  учета,  ЗКГУ,  Орал, 

2010 


12)  Карпова Т.П. Управленческий учет. М.Аудит. ЮНИТИ, 1998 

13)  Кеулимжаев  К.К.  Корреспонденция  счетов  хозяйственных  операции  по 

Генеральному  плану  счетов  бухгалтерского  учета  финансово-хозяйственной 

деятельности субъектов Алматы, БИКО, 2000 

14)  Ластовецкий  В.Е.  Учет  затрат  по  факторам  производства  и  центрам 

ответственности. М. Финансы и статистика, 1998 

15)  Мишин Ю.А. Управленческий учет, М.: «Дело и Сервис», 2002 г. 

16)  Назарова  мВ.П.  и  др.  Управленческий  учет.  Учебник,  Алматы,  «Экономика» 

2004 г. 

17)  Николаева С.А. Особенности учета затрат в условиях рынка: система «Директ-

костинг». М. Финансы и статистика, 1992 

18)  Нидлз  Б.и  др.  Принципы  бухгалтерского  учета  (Перевод  с  англ.  проф.  Я.В. 

Соколова) М.Фин. и стат., 1996 

19)  Радостовец В.К., Шмидт О.И. Учет затрат на производство и калькулирование 

себестоимости продукции, работ и услуг. Алматы, Издательский дом «БИКО», 1998 

20)  Радостовец  В.В.,  Шмидт  О.И.  «Теория  и  отраслевые  особенности 

бухгалтерского учета» Алматы, «Центраудит», 2000 

21)  Сатубалдин  С.С.  Учет  затрат  на  производство  в  промышленности  США. 

М.Фин. и стат., 1980 

22)  Соколов  А.Ю.  Управленческий  учет  накладных  расходов,  М.:  «Финансы  и 

статистика», 2004 г. 

23)  Тулегенов  Э.Т.,  Олохтонова  Э.А.  Нормативный  метод  учета  затрат  на 

производство. М.Фин.и стат., 1989 

24)  Ткач В.И.,  Ткач М.В. Международная  система  учета и отчетности. М.Фин. и 

стат.,1994 

25)  Ткач  В.И.,  Ткач  М.В.  Управленческий    учет:  Международный  опыт,  М: 

Финансы  и стат.,  1994 

26)  Управленческий  учет-Учебное  пособие,    раазработанное  на  основе  стандартов 

бухгалтерского учета. Алматы, ЮСАИД КАРАНА, 1999 

27)  Хорнгрен  Ч.Т.,  Фостер  Дж.  Бухгалтерский  учет:  Управленческий  аспект 

(Перевод с англ  Под.Ред. Я.В Соколова) М.Фин. и стат., 2000 

28)  Хорнгрен  Ч.Т.  Фостер  Дж.  Бухгалтерский  учет:  Управленческий  аспект  Гл. 

Редактор серии проф. Я.В. Соколов М. Фин и стат., 1995 

29)  Энтони Р., Рис Д., Учет: ситуации и примеры. М.Фин. и стат. 1996 

30)  Яругова  А.  Управленческий  учет:  опыт  экономически  развитых  стран. 

М.:Финансы и статистика, 1991 

31)  Мырзалиев Б.С.,Абдушукуров Р.С.Основы бух.учета А.:Нур-Пресс, 2007, эл.ч/з  


32)  Мырзалиев  Б.С.,Əбдішүкіров  Р.С.Кəсіпкерлік  қызметте  бухгалтерлік  есепті 

ұйымдастыру А.:Нур-Пресс, 2007, эл.ч/з  

33)  Мырзалиев Б.С.Бухгалтерский учет на предприятиях А.:Нұр-Пресс, 2007,  эл.ч/з 

34)  Учетная политика по НСФО № 2,  эл/чз 

35)  Святов  С.А.,Ломейко  А.Е.,Ютиш  В.М.Финансово-экономический  словарь 

А.:Экономика, 2008, эл/чз 

36)  ҚР Үкіметінің жəне ҚР Қаржылық Министрілігінің ресми сайттары :  

 www. minfin.kz,  

www.nalog.kz

www.govement.kz



  

      ҚР ҰБ ресми сайты : 

www.nationalbank.kz

 

КФК- http:



 

http://www.kase.kz

 

АФН- www afn.kz 



http://www.buhgalter.kz

 

http://kz.buh-nauka.com



 

http://uchet.kz

 

      Экономикалық журналдардың ресми сайттары 



 

ПƏН БОЙЫНША ТАПСЫРМАЛАРДЫ ОРЫНДАУ ЖƏНЕ ТАПСЫРУ КЕСТЕСІ 

 

 



№ 

Жұмыс 

түрі 

Тапсырманың 

мақсаты мен 

мазмұны 

 

Ұсыныла

тын 

əдебиетт

ер 

Орындау 

мерзімі жəне 

тапсыру 

уақыты 

(аптасы) 

Балл 

Бақылау түрі 



Реферат  Тақырып 

бойынша негізгі 

баяндама 

Семинар 

тақырыб

ына 

байланыс

ты 

3 апта   

100%  

Семинарда 

ұсынылатын 

рефераттармен 

баяндамалар 



Оппонен

т болуы 

Баяндама жасау  Семинар 

тақырыб

ына 

байланыс

ты 

4 апта 

100%  

Семинарда  

баяндама 

жасаған 

фактісі  



Жазба 

жұмыс 

түрінде 

аралық 

бақылау 

Ойлау 

қабылетін 

тексеру 

Бірінші 

жұмыс  1 

– 4 

тақырып

тарға 

байланыс

ты 

Екінші 

жұмыс 5 

– 11 

тақырып

тарға 

байланыс

ты 

№4 семинар  

№10 семинар  

Бір 

вариа

нтта 

10  

сұрақв

,əр 

қайсы

сы  10 

%баға

ланад

ы 

Жазбаша 

жұмысты 

тексеру  



Емтихан  Білімді кешенді 

тексер 

 

 

100%  

Тест 

 

 

6. 

Оқу құралдары, авторлік дəрістер  

 

 

Назарова В.П.  Басқару есебі. оқу құралы, Алматы, «Экономика» 2004 ж. 

 

ПОƏК-де  «Есеп  жəне  қаржы»  кафедрасының  оқытушысы  дайындаған  «Басқару 



есебі»  пəні  бойынша  дəрістері  берілген.  Олар  МБТС  жəне  кафедрада  бекітілген  жұмыс 

бағдарламасына сəйкес дайындалған.  



 

ПƏН БОЙЫНША ДƏРІСТЕРДІҢ КОНСПЕКТІСІ  

1 Такырып: Басқару есебі туралы жалпы түсінік  

1.  Басқару есебінің негіздері: түсінігі, обьектілері,принциптері. 

           Басқару есебі – субьектілердің ақпараттық жүйесінің құрамдас бөлігі. Басқару есебі- 

бұл белгілі бір обьектіні басқаруға қажет идентификация, өлшеу, жинау, жүйелілік, 

анализ, орнықтыру, интерпритация, яғни, ішкі есеп,; шаруашылық есептің мақсаты - 

өнімнің өзіндік құнын есептеу, шаруашылық есептен алынған ақпаратты сату құнын 

айқындау, запастарды бағалау, пайданы есептеу кезінде менеджерлр пайдаланады. 

Сондықтан, өнідірістік есеп- бұл басқару есебі мен қаржылық есептің қосындысы болып 

табылады. Кəсіпорынды басқаруға қажет бүкіл ақпаратты бухгалтер дайындайды, ал 

бұған байланысты қызмет «эккаунтинг» деп атайды. Мұнда: есеп құру жұмысы, 

субьектілердің қаржылық жағдайының анализі, жоспарлы қызмет, жəне т.б. кіреді.  

          Басқару есебінің обьктісі- бұл субьектінің шаруашылық қызметінің шығындары мен 

нəтижесі, баға құрауы, бюджеттау жəне ішкі есеп беру.  

          Басқару есебінің негізгі  мəселелеріне- есеп, жоспарлау, бақылау, субьектілердің 

шаруашылық қызметінің анализі, шығындарын бағалау жəне нəтижелері, басқару 

шешімдерін құруға қажет бүкіл ақпараттар жатады.  

          Басқару есебінің принциптеріне – субьект қызметінің үздіксіздігі, жоспарлау мен 

есептеуде бірдей өлшемдердеі қолдану; субьектілердің ішкі коммуникация жүйесін 

ұйымдастыру; ақпараттардың жеткілікті жəне нақты болуы; өндірістік жəне 

коммерциялық циклдардың периодтылығы; субьект қызметінің шығындары мен 

нəтижелерін сметалық басқару.  

        Басқару жəне қаржылық есеп жүйесінің салыстырмалы характеристикасы. ҚР- ң 

нарықтық қатынас жағдайында шаруашылық субьектілер заңды жəне экономикалық 

құқықтарға ие болды. Бұл жеке -бағдарламалар құруда; əлеуметтік жəне өндірістік даму 

жоспарында , бағаны құру облысында  стратегиялардың айқындалуында т.б. көрінеді. 

Өндірістік қызметті басқаруда ақпарат жеткілікті болу қажет . Қазақстан халықаралық 

есеп жүйесі құрамына кіргеннен кейін ол біртұтас бухгалтерлік басқару есебіжүйесіне 

енді. Кəсіпорын менеджерлері мен басқарушылар түрлі оперативті экономикалық шешім 

қабылдарда оларға кəсіпорынның өндірістік, сонымен қатар, қаржылық жағдайы туралы 

ақпараттар қажет. Осыған байланысты басқару есебі- бухгалтерлік есеп жүйесінің 

элементі ретінде қарастырылады. Бухгалтерлердің Американдық ассоциациясының 

айқындауына сəйкес, бухгалтерлік есеп – бұл ақпараттардың идентификация процесі, 

көрсеткіштерінің бағасы.Ал, басқару есебі- басқаруда, шешім қабылдағанда ақпаратпен 

қамтамасыз ету, жоспарлау, қызметті бақылау жəне реттеу болып табылады. Ол өзіне: 

түзету, өлшеу, жинақтау, анализ, дайындау, интерпритацияны,ақпараттарды қабылдауды 

кірістіреді, яғни, зерттеу облысының жүйесі деуге болады.  Басқару есебі- бұл есеп 

процесі мен субьектіні басқару арасындағы байланыс.  


 

2.Такырып: Басқару есебіндегі шығындардың жіктелуі  

        Өндірістік есепті ұйымдастыру шығындар есебінің обьектілерінің есептелуіне 

байланысты кəсіпорынның шығындарының нақты топтастыруын көздейді. Бұл кезде: 

шығындардың түрлері, орны  жəне пайда болуына, жауапкершілік орталықтарына жəне 

шығындарды тасуы бойнша есептер болуы мүмкін.  

         Түрлері бойынша шығындар есебі. Бұл кəсіпорынның өндірістік өнімнің өзіндік 

құнының құрылымын, яғни, өзіндік құнның жеке элементтерінің өндірістік 

шығындарының жалпы өзіндік құнына % қатынасын есептеуге мүмкіндік беретін 

шығындардың қорытынды бақылауының басты жағдайы.Өнімнің өзіндік құнына кірген 

шығындар түрлері бухгалтерлік есептің №7 стандартымен «Тауарлды- материалдық 

қорлардың есебі» жəне методикалық қосымша «Өнімнің өзіндік құнына кіретін 

шығындардың құрылымы  мен классификациясы» бекітілген – бұл материалдық қорлар, 

еңбекақы төлеу шығыны, əлеуметтік салықтарды есептеу, қосымша шығындар.  

       Шығындардың пайда болу орнына байланысты есебі. Шығындардың пайда болу 

орындары: кəсіпорынның құрылымдық бөлімшелері, жұмыс орны, бригада, цех, т.б 

Əрбіреуіне регистрлық номер беріледі.Мұндай есеп кəсіпорын басшыларына жалпы 

кəсіпорын мен оның құрылымдық бөлімшелерінің жұмыстарының нəтижелі жəне жан- 

жақты бақылауды; қосымша шығындарды өнім түрлерінің арасында бөлуді қамтамасыз 

етуге көмектеседі. 

        Жауапкершілігі орталығы бойынша есептің мақсаты- əрбір орталық бойынша 

шығындар мен табыстар мəліметтерін əрбір жауапкершілік орталығы бойынша, егер 

сметадан ауытқулар болса, оны бір тұлғаға жабатындай орналастыру.  

       Тасушылар бойынша есеп. Өндірістің технологиясы мен мінездемесі бойынша 

шығындар тасушылары болып: өнімдер жəне жартылай фабрикаттар, бір түрлі өнімдер 

тобы; құрылыс обьектілері, жұмыс пен қызмет түрлері. 

Өндірістік шығындар 4 элементтен тұрады: 

-тікелей материалдық шығындар; 

 

-еңбекақыға тікелей шығындар; 



-аударымдар (əлеуметтік салықтар); 

-қосымша шығындар; 

    Тікелей материалдық шығындарға: шикізаттар мен негізгі материалдар шығындары 

жатады, бұлар дайын өнім мен оның құнының бөлігі болып табылады. 

         Еңбекақыға тікелей шығындарға  тікелей немесе жанама түрде нақты дайын 

өнімдердің түріне жатқызуға болатын шығындар кіреді. Мысалы: жұмысшылардың 

еңбекақысы. Жалпы өндірістік шығындар (қосымша) өзіне барлық жанама шығындарды 

қосады.   

 

         2) Шығындар барлық есептердің негізгі обьектілерінің бірі, күрделі жəне жан- жақты 



құбылыс. Оларды тиімді басқару үшін шығындардың белгілі бір қасиеттеріне байланысты 

классификациясын пайдалану қажет: 

1. Өндіріс процесіндегі экономикалық ролі бойынша

•  негізгі; 

•  қосымша;  

2.Өзіндік құнға жатқызу əдісі бойынша : 

•  тікелей; 

•  жанама;  

3.Құрамы бойынша: 

•  бір элементтік; 

•  кешендік; 

4. Өндіріс көлеміне қатынасы бойынша: 

•  ауыспалы; 



•  тұрақты; 

5. Пайда болу жиілігіне байланысты: 

•  ағымдық; 

•  бір уақыттық; 

6. Өндіріс процесіне қатысуына байланысты: 

•  өндірістік; 

•  əкімшілік; 

•  коммерциялық; 

7. Тиімділігі бойынша

•  өндірістік; 

•  өндірістік емес; 

8. Бақылау мүмкіндігі бойынша: 

•  реттелетін; 

•  реттелмейтін; 

9. Орташалау дəрежесі бойынша: 

•  жалпы; 

•  орташа; 

10. Периодтылық деңгейіне байланысты: 

•  өнімге; 

•  мерзімге;  

 

      Ағымдық шығындар- жиі периодтыққа ( шикізат, материалдар шығыны) ие шығындар. 



      Бір уақыттылық- демалыстар, ремонт өткізуге, т.б шығындар  

      Əкімшілік- жалпы басқармамен , жалпы шаруашылық жəне əкімшілік мақсаттардағы 

шығындар; 

      Коммерциялық- өнімдерді сатып алушыларға сатумен байланысты шығындар. 

       Өндірістік (жоспарлы)- рационалды технология мен өндірісті ұйымдастыру 

жағдайына тағайындалған сападағы өндірістік өнімдер шығыны.  

       Өндірістік емес- технология жетіспеумен жəне өндірістің жеткіліксіздігімен 

байланысты . 

       Реттелмейтін- шығындар деңгейіне жұмысшы əсер ете алмайтын шығындар  

       Жалпы- өндірілген өнімнің көлемінің шығыны  

       Орташа- өнімнің бір бірлігіне есептелген есеп  

 

3 Такырып: Өндірістік шығындар есебін ұйымдастыру  

Өндірістегі өнім шығындарының басты үш негізгі элементтері бар: негізгі (тікелей) 

матералдар; тікелей енбек ақы шығындары (бүдан былай тексте өндірістік 

жүмысшыларының негізгі еңбек ақылары ретінде көрсетіледі); жанама шығындар (бүдан 

кейін жалпыөндірістік шығындар, кейде оны үстеме шығындар деп те атайды).. 

Енді осы аталған элементтердің əр қайсысын қарастырайық. Алдымен материалдар 



есебіне көңіл бөлеміз, сосын жүмыс күшіне. Демек, бізге осы кезенде біршама 

процедуралармен жəне оған сəйкес құжаттармен толықтанысьш алуымыз керек, содан 

соң, материал  есебі  мен бақылау процедурасын зерттейміз. 

Қазіргі кездегі ендірістік ортада шаруашьшық етуші субъектілер көп бөлшектер 

мен өлшеуіштерді қажет ететін, кең ассортиментті енімдер өндіреді. Сондықтан, мүндай 

ШС-де материалдарды басқару жəне жоспарлау мəселелері кешенді мəселелер болып 

табылады. 

Ол үшін алдымен ШС-де материалдарды босату жəне алу, тапсырыстардын типтік 

процедурасын қарастырамыз. Материалдарды басқару жəне жоспарлаудың бірінші 

сатысы - қорлардың оптимальды деңгейін анықгау. 



Қорларды басқарудың басты мақсаты: шикізаттан дайын өнімге дейін — 

қорлардың барлық түрлеріне капиталды жұмсаудың оптимальды деңгейін анықтау жəне 

шаруашылыққа қажет деңгейдегі мөлшерін ұстау болып табылады. Қорлардың 

оптимальды деңгейін белгілеу кезінде тұтынушылар сұраныс пен өндіріс мұқтаждарын 

жеткілікті дəрежеде қанағаттандыру үшін, аталған деңгейді тұрақты түрде қадағалап 

отыру керек. 

Осымен қатар, онда шамадан тыс қорларды болдырмауын, əр заматта қорларға 

жұмсалған қаражаттардын тиімділігін жəне олардың басқа да тиімді пайдалану жолдарын 

іздестірген жөн. 

Қорлардың оптимальды деңгейін белгілеу, сол қорларды бақылау үшін керек, бірақ 

біздің басты мақсатымыз - шикізат пен материаддар есебінің процедурасын карастыру: 

сондықтан бұл арада біз қорлардың оптимальды деңгейін қалай белгілеуге болатындығы 

жөніндегі мəселені қозғамаймыз. 

Бəрімізге белгілі, материаддардың қорлану деңгейі олардың кірісімен тəуелді 

болады. Сақгауда жатқан материалдардың əрқайсысы бойынша оптимальды қорды 

қамтамасыз етуге қойма меңгерушісі жауапты. Ол қойма  есебі  (форма М-15) 

карточкасында қолдағы бар материалдар санының оперативтік немесе жедел есебін 

жүргізеді. Егер оның  есебі  компьютерде жасалатын болса, онда есеп карточкасының 

орнына тапсырыс орындары мен материалдардың қалдықтары жазылған дисплейі 

жеткілікті болады. Өндіріс сұранысы мен қойма ұсынысы арасындағы сəйкессіздік 

жабдықтау бөліміне белгілі бір мөлшерде кайтадан тапсырыс беру арқылы жойылады. 

Егер компьютерленген жүйе əрекет етсе, онда компьютер, қор деңгейін тапсырыс орнына 

(нүктесіне) жеткенде, тапсырысты автоматты түрде басады. Тəжірибе көрсеткендей, 

қоймаларда тапсырыстың көлемі жəне нүктесіне əсер ететін қателер жіберіледі. 

Дұрыс емес жазуларды анықгау үшінЖəне басқа қателерді анықгауда қорды 

бақылау жəне өндірісті бақылау функцияларын біріктіретін есеп жүйесі керек. 

Біздің пікірімізше, бүл көрсетілген қателер үздіксіз (сондай-ақ басқа да) 

өндірістерде мүмкін болады, себебі онда үсталмайтын қорлардын корын жасаумен, 

сондай-ақ ТМҚ-ның ішінде үсталмайтын қорды (ҮҚ) сақгауымен байланысты 

ескерілмеген шығыңдардың арту мəселесі пайда болады. Дербес қүқылы қорлар 

(үсталмайтын қорлар) негізгі қорлар сакталатьщ жерде сақталады, бірақ оларды негізгі 

қор толығымен таусылмайынша пайдалануға болмайды. Бірақдербес кұқылы қорларды 

паидаланса, онда олар жаңа тапсырыстарды қажет етеді, яғни бүл, кезең қажеттілігін 

ескергеңцігін керсетеді, бірақ сонымен қоса жаңа партияға тапсырыс берілмесе, онда 

өнімнің жаңа партиясы даиындалмайды. Мүнда жаңа тапсырыстың карточкасының орын 

110 


ауыстыруы, яғни үсталмайтын қорлардың өндірісте бақыланатын қорға өтуі орын 

алады. Бүл жағдай, ішкі есеп жүйесінің көпшілігінде ресми түрде ескерілмеген 

шығындар

10

 ретінде тіркелмейді. 



Қоймада жатқан қорлар əр түрлі арналымға ие болғандықтан, ол өздерін осы əр-

түрлі арналымға қарап пайдаланады. Одан басқа, қорладың əрекетті (қылығы) танымал 

постулаттардан, əсіресе оның ішіңце екі карама-қарсы талаптардан тəуедді: 

біріншіден, өнімді сату мен өндіру үшін жеткілікті қорлардың болуын қамтамасыз 

етуі керек; 



екіншіден, ескіру тəуекелділігін арттыратын, артық қорлардан бас тартуы керек. 

Қорлардың оптимальды деңгейі, осы қойылған екі шек нүктелерінің арасында 

болады, яғни керекті кезде керекті материалдың, керекті мөлшерінде болғанын мақсат 

түтады, бірақ оның да барынша ең аз шығынмен қамтамасыз етілгені жөн. Ол үшін əр 

түрлі материалдар бойынша қодда бар мөлшерінің (санының) нақты (дəлме-дəл)  есебі  

жүргізіледі. Бүл есептік ақпарат материалдардың қоймалық  есебі  карточ-касында (М-17)

ал шағын ШС-де сүрыптау есеп кітабында немесе қорлар есеп кітабында жинақталады  


Сонымен бірге, материалдарды қабылдау барысында, оның материалдық қор бөлімі 

(сақтау бөлімі, қойма) тиісті есебін жүргізеді, жəне оларды қарап, содан соң жабдықтаушы 

рəсімдеген, қүжатпен, яғни алынған (немесе жіберілген) жүк накладнойының 

мəліметтерімен, демек тапсырысты жеткізіп берушінің кешірмесімен салыстырып 

тексереді. 

Материаддық қор бөлімі сосын алынған тауарларды тауарды алу туралы 

хабарламасына (ТАХ) енгізеді жəне қойма карточкасының графасына „қабылданды" деген 

жеріне сəйкес қажетті жазуларды жазады. Тауарды алу туралы хабарламаның көшірмесі 

сатып алулар бөлімі мен бухгалтерияға жіберіледі. Сатып алу бөлімінде тапсырыс 

орындалды деп белгі соғылады, ал бухгалтерияда тауарды алу туралы хабарлама нақты 

алынған тауарларға төлем жасау үшін жабдық-таушылардың шотымен салыстырып 

тексереді. Жабдықгаушыдан шот əдетте тауарды алғаннан кейін бірнеше күннен соң 

келеді жəне бухгалтерия осы шоттың мəліметтерін ТАХ-на енгізілген материалдардың 

əрбір түрлерін бағалауда пайдаланады. Сосын ТАХ- 

10

Ескерілмейтін шығындарға сатып алынған қорлардың санын бұйым бірлігіне 



шаққандағы езгеретін шығындар, яғни айырмасы жатады. 

на аударылған тауарлар туралы жазулар, Бас кітаптың сəйкес графасына енгізіледі, 

онда жазулар туралы мəліметтер көрсетіледі. Осы құжатта тек қолдағы бар 

материаддардың əрбір жекелеген түрлерінің саны мен қүны жазылып қояды. ШС-де 

мұндай есепті жүргізу ушін қазіргі кезде компьютерлер пайдаланады. 

Одан басқа, жоспарлы-өндірістік бөлімі де нарядты орындау үшін қажет 

материаддар санын анықгайды жəне өндіріс нарядына тіркелетін материаддардың тізімі 

көрсетіледі, бірақ ол "қоймадан босату талаптары" (ҚБТ) деген алғашқы құжаттарынан 

алынады. 

Цехтың мастері осы нарядты алады да, оны қойма меңгерушісіне (ҚБТ) сəйкес 

материаддарды алуға немесе айырбастауға жібереді. Қойма меңгерушісі осыдан кейін 

ҚБТ-дағы мəліметтеріне сəйкес қоймалык карточкаларға „Босатылды" деген колонкасына 

енгізеді. (Қоймадағы материалдардың əрбір түрлері үшін жеке қоймалық карточка 

жүргізіледі). Сосын ҚБТ бухгалтерияға жіберіледі. ҚБТ бухгалтерия алғаннан кейін, онда 

тізімделген материалдардың əрбір түрлері бойынша сомасы мен бағасы қойылады. 

Босатылған материалдардың əрбір түрі бойынша осы мəліметтер, қорларды көрсететін Бас 

кітаптың сəйкес шотының „Алынды" деген белгісі бар колонкасынан алынады. ҚБТ-ғы 

ақпараттар, Бас кітаптың əр түрлі шоттарынан, олардың „Мөлшерін", „Бағасын", 

„Сомасын" тиісті колонкаларына көшіріледі жəне материалдарының нақты түрлері 

бойышна əркайсысының қорытындысы жəне сандарының балансы есептелінеді. Көптеген 

ШС-де бүл операциялар компьютердің көмегімен орындалады. Тандап алынған бағалау 

əдісіне байланысты босатылған материалдың əрқайсысының қүнына не тапсырыс нөмері 

бойынша тиісті шығындарына енгізілуі керек, не тиісті үстеме шығыстарына 

жатқызылады, бүл кезде қажетті ақпараттар бастапқы құжаттардан алынады. 8 кестеден 

көріп отырғанымыздай, тапсырыс нөмірі немесе үстеме шығыстар туралы мəліметтерін 

цех мастері алдын-ала толтырып қояды. Келесі кезең бухгалтерияда жүргізілетін 

болғандықтан, ол мындай операциялардан түрады: 

• 

шикізат қорларының азайғанын қүндылықтардың босатылғаны 



туралы жазуларды жиынтық немесе айналым ведомостарына көшіріп 

жазу арқылы көрсетіледі; 

• 

босатылған материалдар санын тіркеу, мүңда тапсырыс туралы 



немесе үстеме шығыстарының мəліметтері көрсетіледі.  



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал