Сборник материалов международного научного форума «филологическая наука в ХХІ веке: проблемы и перспективы»



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет5/30
Дата09.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

 
Пайдаланған әдебиет: 
 
1.  Шашкин З. «Теміртау» романы. 1960 жыл. 
 
 
 
Бисенғали З.-Ғ.,                    
    әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің  
профессор, филология   ғылымдарының докторы  
 
ҒҰМЫРНАНАЛЫҚ РОМАНДАР ТҰҢҒЫШЫ 
                  
Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди»  атты тарихы  шығармасы - жарық көрген 
күннен  бастап    күні  бүгінге  дейін  ғалымдар  мен  зиялы  қауымның    назарынан  түспей  келе  жатқан 
белгілі туынды (1) Мұның  басты сыры ескерткіштің  өз заманының ғана емес, орта ғасырларға дейін 
сауатты    қауымды    қызықтырған    тарихи  уақиғалар  мен  тұлғалар  туралы  деректер  мен  өзекті 
мәселелерге  сәулесін түсіргендігінде. Оның авторы талай тарихи  жайлардың куәгері болған және өз 
заманына дейінгі  уақиғалар мен  жазылған шежіре, кітаптарды   жақсы білген. Сондықтан да Орта 
Азия  мен  Шығыс  Түркістан,  Индия,  Ауғанстан  (кейбір  деректері),  Тибет  туралы  зерттеу  жүргізген 
ғалымдардың көпшілігі, тіпті 16-18 ғасырларда өмір сүрген  замандастары да  тарихи уақиғалар мен 
қажет географиялық  мәліметтерді  содан алады. Шығармада  тарихи тұлғалар  өмір сүрген кеңістік 
пен заманға қатысты деректер ғана емес, оның авторының   философиялық ойлары мен толғамдары, 
сезімдерінің  көркем суреттері бар. 

28 
 
Шығарма  көшірмелерінің  тізімдері адамзат руханияты мен тарихына мәдениеті мен әдебиетіне 
қатысты маңызды қолжазбаларды сақтайтын  арнайы мұрағат орындарында бар.(2) 
«Тарих-и Рашиди»  бүгінге дейін талай тілдерге: ағылшын, түрік, ұйғыр, орыс, өзбек, қазақ т.б. 
аударылса да  зерттейтін мәселелер әлі де ұшан теңіз. Шын мәнінде жан-жақты кешенді зерттелген 
емес. Алайда  соңғы жылдарда оған сүйенуші, сілтеме жасаушы  ғалымдар көбейіп келеді. Өйткені. 
қазақ, түркі халықтарының көне дәуірлері мен орта  ғасырлық мәдениеті, әдебиеті тарихына қатысты  
Монғолия мен  Орта Азия мен Индия туралы зерттеулерде оның орны ала-бөтен.  
Елімізде  күн  санап  қарқын  алып  келе  жатқан  көне  тарихымызды  зерттеудің  мемлекеттік 
бағдарламаларының аса бағалы табыстарының бірі де осы зерттеу материалдарымен байланысты. 
«Тарих-и  Рашиди»дің»  Еуропа  мен  Ресей  ғалымдарына  белгілі  болып  әдеби  айналымға  түсуіне 
себепкер  болған  тұлғаныі  бірі    хан  Жәңгір ( Бөкеев  Жәңгір – Бөкей  Ордасының  ханы). «...кезінде 
Жәңгір  Бөкеев  тапқан  қолжазба  өзінің  деректік  құндылығымен  Шоқан  мен  Вельяминов-Зерновқа 
кәдеге  жараған.  Әрине,  жорамал,  дегенмен  көшірмесін,  бәлкім,  Жәңгірден  алған  нұсқасының  өзін 
Қазымбек  Лондонға  жөнелткен  десек – Росстің  аудармасына  да  кірпіш  болып  қаланған.  Петербург 
университетіндегі  нұсқасы  арқылы  да,  Росс  аудармасы  бойынша  да – «Тарихи - Рашидидің» 
Ташкенттік  басылымына  түпдеректің  бірі  болған.  Бұған  кітапты  әзірлеуші  ғалымдардың  Өзбек 
Ғылым академиясындағы, Петербург университетіндегі және ағылшын басылымындағы мәтіндердің 
о бастағы түпнұсқасы ортақ екенін анықтауы  айқын дәлел.» (3) 
Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди»ді жазу барысында  тарихи деректер мен  тұлғалар 
туралы қажетті  мәліметтердің  шынайы сипатын  атап көрсету үшін 65  шығармаға сілтеме жасайды 
екен. Бұл тарихи, деректі  көркем шығарма жазу барысында бүгінгі замандастарымыз үшін де  үлгі 
алатын жай ғой.       
Шығарма  екі  бөлімнен  тұрады.  Бірінші  бөлім - «бірінші  дәптер»  деп  аталады,  Шағатайлық 
хандардың  ел басқару тарихы мен  халықты  билеуі жүйелі түрде  баяндалады. Мұны кейде «тарихи 
бөлім»  деп  те  атайды.  Екінші  бөлімде,  шығармада  «екінші  дәптерде» - деп  көрсеткен,  Мырза 
Мұхаммед  Хайдар  Дулати  бастан  кешкен,  естіген  уақиғалар  мен  тарихы  тұлғалардың    өмірі,  іс-
әрекеттері суреттеледі. Мұны кейде зерттеушілер мемуарлық бөлім немесе автордың мемуары  деп те 
айтады. Бірінші дәптер екіншісінен кейін жазылған. Бірақ бұл бөлімдердің арасында тарихи тұрғыда 
алшақтық  болғанмен  тығыз    байланыс  бар.  Оны  автордың  өзі: «бұл  туралы  екінші  дәптерде 
толығарақ баяндалады» - деп ескертіп отырады. 
«Тарих-и  Рашидидің»  екінші  мемуарлық  бөлігі  біріншісіне  қарағанда  төрт  еседей    көп.  Онда 
суреттелетін  уақиғалар  мен  баяндалатын  тарихтар - Мұхаммед  Хайдар  Дулатидің  бастан  кешкен 
немесе  жақсы  білетін  жандардан  естіген  хикаялар.  Замандастарының  өмірін  біршама  толықтау 
баяндайтын  тұстары  да  жоқ  емес.  Қаламгер  қабылдаулары  мен  толғамдарын  бірде  суреттей,  бірде 
баяндай  отыра    ойлары  мен  дүниетанымын  көркем    жеткізеді.  Бұған  тұрмыстық  суреттемелер  мен 
қаламгердің  авторлық  өлеңдері, «жалған  өмір»  туралы  философиялық  тоғаныстары  қосылады. 
Барлығы метафоралар мен эпитеттер, теңеулер арқылы  көркем  жазылған. 
Мұхаммед  Дулатидің    көркем    әдебиетке  деген  таланты  шығармасынан  көрініп  тұрады..  Талай 
ғасырлар артында қалған уақиғалардың шебер суреттелуі оқырманды бей-жай қалдырмайды.  Бірақ, 
шығарма  уақиғаларының  баяндалу,  суреттелу  деңгейі  біркелкі  емес  Қаламгер  кейбір  уақиғаларды  
дәл, ширақ баяндап   жазса, кейде көбірек қиялдар мен бөгде көріністерге де орын береді, мұндайда 
ойын да, мазмұнды да бұлдыратып алады. 
«Тарих-и  Рашидің»  әдебиетіміз  бен  әдебиеттануға  қатысы  күні  бүгінге  дейін    арнайы  толық 
күйінде қарастырылған емес. Алайда еңбекті  қай тілде болса да оқыған адам оның тіліндегі образды 
бейнелерді,  түрлі  деңгейдегі  пернелеулерді  бірден  аңғарады.  Шығармада  тарихи  тұлғалардың  
портреттері мен мінез-құлықтарын, іс-әрекеттерін, ойлары мен сезімдерін,  суреттейтін  тараулар  аз 
емес.  Оның  үстіне  жер-су  атаулары  мен  елді  мекендер,  мемлекеттер  туралы  асқан  шеберліктен   
жазылған  баяндар,  суреттемелер,  тарихи    сипаттаулар  бар.  Оларды  қоғамдық  санаға  қатысы  бар 
жандардың   қызыға оқитыны  айдан анық. 
«Тарих-и  Рашиди»  көшірмелерінде  өзге  мәтіндердің  ұшырасуы  да  кездеседі.  Әрине  әлденеше 
ғасырлар  бұрын  жазылған  шығармалардың  кейінгі    көшірушілер  тарапынан  аз-кем  болса  да  редак-
циялануы,  сәл  өзгерген  тұстарының  болуы  кездесетін  жай.  Бұл  әрине  өкінішті,  бірақ  адамзат 
қоғамының    болмысы  солай.  Алайда,  автор  мақсатын  бөтен  көрінетін  кейінгі  қоспалардан,  әсіресе, 
идеологиялық жапсырмалардан  аршып оқуға да болады. 
Бүгінде Ресей ғылым академиясының Азия халықтары институтында  сақталған 2 көшірмесі бар. 
Біздің  ғалымдар    көбіне  осы  нұсқалармен  жұмыс  істеген.  Осы  көшірмелерде  төмендегідей  қоспа-
лардың кездесуін ғалымдар жазды.  Мәселен,  түсініксіз мәтіндерді қысқартып тастаған. Себебін: бұл 

29 
 
мәтін авторлық  текстен бөлек, алыс дейді??? Ташкенттік көшірме өзгелеу, бірақ, оны да  тап таза деп 
айтуға болмайтын шығар.  
«Тарих-и  Рашиди»дің стилі біртекті емес. Автор бір уақиғаны, құбылысты суреттеуден екінші-
сіне көшкенде кейде мәтін  өрнегі  де өзгеріп отырады Мәселен, баяндаудан суреттеуге ауысқанда. 
Кейде, алғашқы  уақиғаға, баяндауға қайта оралады. Сол сияқты ауысулар әлденеше қайталануы да 
мүмкін.  Ауық-ауық   ұшырасып отыратын қайталаулар Мұхамед Хайдар Дулати жазу өрнегіне тән 
тәрізді. Қаламгер шығармасын қайталап оқымай-ақ бірден жазып шыққандай әсер қалдырады. Бұл - 
ескертулер қолжазба туралы айтылып жүрген, зерттеушілерге мәлім деректер. 
Шығарма бейнелі әдеби тілде жазылған, лексикасы бай, араб сөздері де мол кездеседі. 
«Тарих-и  Рашидиді»  аударушылар  оның  тек  қана  тарихи  шығарма  емес,  әдеби  туынды  екенін  
байқаған. Сондықтан аудармада  шығарма  стилін, авторының  бейнелі  сөйлемдерін, мәтінін  сақтауға 
тырысқан.  Ондағы  Мұхаммед  Хайдар  Дулатидің  сақталған  өлеңдері,  өмір,  тіршілік  туралы    фило-
софиядық толғамдары, қаламгердің замандастары  туралы трактаттары бұған дәлел бола алады. 
Алматы қаласындағы «Санат» баспасынан шыққан соңғы басылымында  ғалымдар айтын жүрген-
дей түп нұсқадан ауытқудың  себептерін атайды: алдымен, көшірмеде кейде мазмұндауға ғана  ұшы-
раған беттердің барлығы: олар: басқа авторлардың шығармаларынан енгізілген  стилі тым ауыр, әдейі 
әлеміш өрнектерді көп қолдана  жазылған  үзінділер; бұлардың М.Хайдар шығармасына қосары жоқ; 
аударуға  да  оқуға  да  қиындық  келтіреді - деп  ескертеді  зерттеушілер;  шығарма  соңындағы  Аллаға 
алғысын білдіретін қортынды да қысқартылған. 
Зерттеушілер  М.Хайдар  Дулати  шығармасын  қазақ,  түркі  әдебиеттеріндігі    ғұмырнамалық  (ме-
муарлық) шығармалардың бастауы ретінде  қарастырады. (4) Оның әдебиетіміз бен өнерімізде ғана 
емес  әлемдік  әдебиет  контесіндегі  өзіндік  орны  туралы  ғылыми  негізді  пікірлер  де  айтылды 
(Ш.Уалиханов, В.В. Вельяминов-Зернов, В. Бартольд, А.Н. Бернштам, Ә. Марғұлан, В.П. Юдин, К.А. 
Пищулина, М.К. Қозыбаев, М. Мырзахметұлы, И. Жеменей (5) т.б. Өйткені бұл шығарма  көптеген  
халықтардың  орта  ғасырлық  әдебиеті  мен  мәдениетіне  белгілі  деңгейде  ықпал  жасаған  туынды. 
Сондықтан да бұл шығарманы парсы тілінен өзге тілдерге аудару, ондағы  тарихи деректер мен адам 
өмірі,  заман  жайлы  толғамдарды  пайдалану    үдей  түсуде.  Ағылшын,  түрік,  орыс,  қазақ  өзбек  т.б. 
елдер  ғалымдарының  осы  бағыттардағы  аса  маңызды  жұмыстарында  тереңдеуді  қажетсініп  тұрған 
талай  құнды  пікірлері бар.  
Мырза Мұхамед Хайдар Дулатидің даңқты шығармасында шығыс өркениетінің аса көрнекті өкіл-
дері Қ.Ясауи, Н.Кобра, Нәкшбанд, Атай, Жәми, Фердоуси, Сағди, Науаи т.б туралы да  тың  ойлар 
кездеседі.                                                                                                                                    
Ескерткіштің  әдеби  сипаты  туралы  еңбектерде  шығарманың  көркем  әдебиетке  қатысы – көр-
кемдік сипаты, поэтикалық ерекшеліктері  туралы кейде үстіртіндеу  ғана пікірлер айтылады. Өйткен 
бұл шығарманы жан-жақты талдау үшін оны арнайы зерттейтін мамандар қажет.  
«Тарих-и Рашиди»де  кездесетін өлеңдер орта ғасырлардың поэзиясынан мол  мәліметтер береді.  
Біздің    орта  ғасырлардағы  әдебиетіміздің  тарихы  мен  көркемдігі,  жанрлары    туралы    айтып,  жазып 
жұрген  материалдарымызда    жүйесіздік  мол,  үстіртін,  дерексіз  пікірлер  аз  емес.  Оның  көркемдік 
болмысын, бейнелеу құралдары мен жанрлық жүйесін талдау  барысында  осы тұстағы араб, парсы, 
түркі халықтарының туындыларымен   салыстыра  тексеру жаңа нәтижелерге жеткізері сөзсіз.  
«Тарихи  Рашиди»дің  қай  қай  бөлімдерін  алып  қарасаңыз  да,  әсіресе  екінші  бөлімінде,  қазақ, 
түркі халықтарының тарихына қатысты мәдени, әдеби деректер жеткілікті.  Рухани құбылыстардың 
сан  алуан    үлгі,  түрлері,  бейтаныстау  жанрда  берілетін  көркем  қыстырмалар  аз  емес.  Әдебиет  пен  
өнер  шеберлерінің өмірі мен шығармашылығы туралы сирек кездесетін мәліметтер мен   талдауларға  
негізделетін  байымдаулар  бар. 
Ескерткішті    зерттеуші  ғалымдардың  ғылыми  тұжырымдары  бүгінгі  таңда  қойылатын  барша 
жоғары  талап  деңгейінен  табылмаса  да    әлемге  әйгілі  шығарманың  негізгі  мазмұны  мен  мақсатын, 
құрылысы мен кейбір  ерекшеліктерін  көпшілік оқырманға танытты. 
Мырза  Мұхаммед  Хайдар  Дулатидің  тарихи  еңбегінің  мазмұны  мен  тақырыбын,  баяндау,  бей-
нелеу құралдарын  зерттеу  барысында ғалымдар  кешенді, жан-жақты талдаудың қажеттілігін айту-
да.  Қолданылған  теориялық  еңбектер  мен  әдіснама,  түрлі  әдіс-тәсілдер  нақты  әдеби-тарихи  дерек-
терді  жан-жақты  салғастыра,  салыстыра  талдаудың  нәтижелеріне  негізделуі  керек. «Тарих-и  Раши-
диді» тереңдей зерттеу үшін  заман талабына сай жаңа тәсілдер мен технология қажет. Бүгінге дейін-
гі  қол  жеткізген  табыстарымыз  бен  алдымызда  тұрған  мәселелер - болашақ  зерттеушілерге  аса 
пайдалы.  Бұлар  болашақ  зерттеулерге  мықты  іргетас  болуға  әбден  жарайды.  Бұл    нәтижелер  мен  
теориялық  тұжырымдардың  құндылығын,  практикалаық  мәнін  жоққа  шығаруга,  ескермеуге 
болмайды. 

30 
 
Мырза  Мұхаммад  Хайдардың  «Тарих-и  Рашиди»  еңбегінің  құндылығын  қазақ  тарихына,  әде-
биетіне  қатысты  зерттеу еңбектер жазған  Ш.Уәлиханов (6), С.Аспандияров, Ә.Марғұлан (7) т.б. ға-
лымдар айтқан. Олардың  «Тарихи Рашиди»ді зертеудегі басты еңбектері  көпшілікке жақсы таныс. 
Сонымен қатар, көрнекті шығыстанушы ғалым  Ә.Дербісәлінің М.Дулаттануда атқарған еңбегіне де 
тиісті  баға  беруге  міндеттіміз.(2,259-287: 8) Сол  тәрізді  осы  еңбектің    түркі  әдебиеті  мен  тарихына  
қосқан  үлесі  туралы  жазған  ғалымдар:  С.Қасқабасов,  Р.Бердібай,  Н.Келімбетов,  Б.Қожабекұлы, 
Т.Омарбеков, Б.Көмеков, И.Жеменей  т.б. еңбектерін де жоғары бағалауымыз керек. 
«Тарихи  Рашиди»дегі  көркем  әдебиетке  тән  баяндау,  тәсілдері  мен  стиль,  поэтикалық  бейнелеу 
құралдары  жүйелі,  жан-жақты  талдауды  қажетсінеді.  Қазақы  ұлттық  танымға  байланысты  түсінік, 
ұғымдарды  айқындайтын  сөздердің  шығу  тегін,  қолданылу  аясын  айқындау  керек.  Бұлардың  кейде 
орта ғасырлық терминдермен  үндестігін де атап көрсетуге болады. Олардың қолданылу ерекшелігіне  
ретіне  орай  дәйекті    салыстырулар  жасап,  тиянақты  байламдар  жасауға  болады.  Мұндай    пікірлер 
кейде зерттеушіге ғана мәлім субъективті байлам болуы да мүмкін. Бірақ, дерек пен дәйекке қатысы 
байқалатын  болжамдардан үрейленудің қажеті жоқ емес пе? Бұл нәтижелердің шынайылық дәрежесі 
зерттеу  объектісіне  сай  таңдалған  әдіс-тәсілдер  мен    әдеби-тарихи  дерекгерді    түрлі  бағыттарда 
байқап  көруден туындайтыны   белгілі ғой. Осы  жолда тек  қана, орыс, не  өзге тілдегі аудармаларға 
ғана сүйенген нағыз дұрыс  нәтижелерге жеткізеді деп ойламаймыз. 
М.Хайдар Дулати шығармасын сол дәуірдегі әдебиетті, тарихты жете білетін ғалымдардың еңбек-
терін  мейілінше  толық  қолданғанда  ғана  байсалды    нәтижелерге  жеткізеді.  Және    зерттеулерді 
жүйелі түрде жүргізіп отыру қажет.Атап айтқанда, Хұсейін Рәзмжу, Ахмет Татави, Асевхан Кәзвини, 
Ахмет  Рази,  Сирус  Шәмиси,  Шарафеддин  Әли  Иазди,  Хафиз  Таныс  әл-Бұхари,  М.Хайруллаев, 
Азамат  Зия,  Аюпжан  Илиюп,  Рахметтола  Жары,  Р.Гроссе,  В.Ерскин,  Росс,  В.Таксон,  А.Текин, 
В.Бартольд, В. Вильяминов-Зернов, Т.Сұлтанов, Әзиз Мирәһмедов, М.Қ.Үндішах т.б. 
Дұрыс  таңдалған  теориялық, әдіснамалық  әдеби-тарихы талдауларға  сүйенген  зерттеулердің  тұ-
жырымдары  мен  қорытындыларында  болашақ  еңбектерге  тиянақты  негіз  болатын  дерекнамалақ 
мәліметтердің болатыны белгілі.    
Тарихи-әдеби  деректер    қолданылу  мақсатына  орай  түрі    ман  өрнектеріне  байланысты  өзара 
кірігіп  тартымды және деректі  шығармаға айналуы мүмкін. Түптеп келгенде бұл құбылыс қаламгер-
дің талантына, өнерге қатысына тәуелді болады.  
«Тарих-и  Рашиди»  авторы  Мырза  Мұхамед  .Хайдар  Дулати - ақынжанды    өнерпаз  жан.  Ол  ту-
ралы  мәліметтер  жеткілікті..  Оның  қаламынан  туындаған  тарихи-әдеби  жазбаларда    шығарманы 
жазу  кезіндегі    уақыт  пен  ортаның    автор    сезімдеріне  әсері  де    бейнеленеді.  Қаламгер  өз  ойларын 
ірікпей  жазып,  өлеңдерден  үзінділер  келтіріп  отырады.  Кейде,  оған  өзінің  дәйектемелері  мен 
талдауларын  да  қосады.  Сондықтан  шығармадағы  әдеби  тарихи  деректерді  бөле,  даралай  талдау 
тиісті нәтижеге жеткізбейді. Дұрысы  тұтастықта қарастырған.                                                                                        
Тарихи деректі көзімен көрген  адам қабылдауын қоса бейнелеу талай тарихи шындықты ашуы да 
мүмкін. Сондықтан да болашақ жұмыстарда  жасалынған тұжырымдардың   осындай  ерекшеліктерін 
мұқият ескергені жөн. Бұл бағытта біраз жаңалықтардың да табылары  даусыз. 
«Тарих-и  Рашиди»  ғұмырнамалық  шығарма  және  осы  жанрдағы  туындылардың  түркі,  қазақ 
әдебиетіндегі  басы  болып  табылады.  Оны  Захриддин    Бабырдың  «Бабырнамасымен»  салыстыра 
талдау және көркемдік дамудағы сабақтастық ретінде көрсету де үлкен жаңалық. Бұл бағытта біраз 
пікірлер айтылып келеді. (9) 
Сөз болатын поэзия жанрлары туралы байымдауларда да  жаңалық мол.  Рубай жанрын  незінде 
қазақ,  түркі    әдебиетіне  кірме  ретінде  есептеп  келдік. «Тараих-и  Рашиди»дегі  көптеген  мысалдар 
салыстыра  талдай  қарағанда  бұл  туралы  мүлде  жаңа  пікірлер    айтуға  негіз  бола  алады.  Оны  парсы 
әдебиетіне түріктерден келген өлең үлгісі деп көрсетуге де болатын тәрізді. Шығарманы қазақ тіліне 
парсы  тілінен  аударған,  және  үлкен  зерттеулер  жүргізген    И.Жеменей  өз    еңбектерінде    осы  
пікірлерді дәлелдейді. 
М.Хайдар  шығармасының  көркемдік  қуаты    Шығыс  халықтарының  исламдық  даналық  қасиет-
терінен бастау алатынын да дәйекті түрде  дәлелдеуде.   
М.Хайдар  шығармасы - күрделі  теңеулер  мен  метафораларға,  ұтымды  сөз  тіркестеріне  толы. 
Оларды  түске,  сапаға,  қасиетке  және  сын-сипаттық  т.б  мағынасына  қарай  топтастыруға  болады. 
Нақты  ескеркіш  тіліндегі  поэтикалық  өрнектердің  пайда  болуы  мен    танымдық  қасиеттерін  жіктей 
топтастыра талдау   жаңа нәтижелерге жеткізеді. 
М. Дулатидің «Тарих-и Рашиди»ін әдеби жәдігер ретінде көрсету, талдау, дәйектеу біраздан бері 
сөз болып келеді. Бірақ, шығарма  мәтіндерін түбегейлі, тереңдей, жан-жақты зерттеуге ұмтылу -  тек 
қана  тарихи жәдігер ретінде қарастыруға байланысты болды. Соңғы жылдарда бұл түсінік  өзгерте 

31 
 
бастады. Жаңа  көзқарас ғылыми тұрғыда  жан-жақты дәйекті пікірлермен әдеби тархи деректермен  
негізделуде.  
Тарихи  деректер  мен  тұрмыстық  жайлардың,  адамдар  арасындағы  түрлі  қарым  қатынастардың  
сабақтастығы  бірден  көзге  түседі.  Осы  күнделікті  жайлар  мен  адамдар  тіршілігінің  бейнеленуі 
шығармаға көркемдік сапа дарытқан. Мәселен, тараулар мен бөлімдердің бірінде басталып мақсатты 
түрде  қолданылатын  қыстырма  тәрізді  мәтіндер      қаламгердің  тиянақталған  ойын  ғана  емес,  сол 
уақиға  мен  тарихқа  қатысты  сезім  сырларын  да  жеткізеді.  Ал  осы  сырлар  мен  түрлі  сезімдердің 
суреттелуі  тарихи  деректің    қозғаушы  күші,  түрткісі  немесе    нақты  тұлға    әрекетінің  басты  себебі 
тәрізді. Сондықтан кейде қыстырма, еске алу тәрізді берілетін әдеби мәтін  келесі  тарауда жалғасып, 
М.Дулати  ой-идеяларын  жаңа  сатыға,  көркемдік  сапаға  қөтереді.  Мұны  тараулар  ман  тараушалар 
аттарына көз жүгірту арқылы оңай көруге болады.  
«Тарих-и  Рашидиге»  қатысты  зерттеулердің  бүгінгі  таңдағы  қол    жеткізген    басты  нәтижелері 
қоғамдық – гуманитарлық  ғылымдар  алдында  тұрған  басты  мәселелерді:  қазақстан  тарихы  мен 
әдебиеті,  өнері  мен  мәдениеті,  философиясы  мен  әлеуметтануы  т.б.  алдында  тұрған  көптеген 
мәселелерді ғылыми негізді шешуге  жәрдемдеседі. Оқулықтар мен оқу құралдарын, монографиялар 
мен зерттеулер  жазуда бұл деректердің аса құндылығы даусыз.      
 Аса көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, әдебиетші және тарихшы, қолбасшы, заманының 
озық  ойшылы    Мырза  Мұхаммед  Хайдар  Дулатидің  «Тарих-и  Рашиди»  атты    шығармасы  ХҮІ 
ғасырдан  бізге  жеткен  Монголия  мен  Орта  Азия    және    Индия  халықтарының    мәдениеті  мен  әде-
биетіне,  этнографиясы  мен  тарихи  мұраларына    тікелей  қатысы    бар  сирек  кездесетін  ескерткіш 
болып  табылады.  Аталған  шығарманы  жан-жақты  зерттеу - бүгінгі  таңда  әлем  халықтары  болып  
назар  аударып  жатқан  игілікті    істердің  бірі.  Солардың  арасында  Қазақстан  тарихы  мен  қазақ 
халқының рухани, әдеби мұраларына тура  қатысы бар мәдени мұраны замана талабына сай деректі, 
дәйекті негізде түптей зерттеу біздің ең басты міндеттерінің бірі болып табылады 
 
Пайдаланған әдебиеттер: 
 
1.  Дулати Мухаммед Хайдар. Тарих-и Рашидли. –Алматы:Санат, 1999.  – 656 б. 
2. Дербісәлі Ә.Жақсыдан қалған жәдігер//Мырза Мұхаммел Хайдар Дулати (Аяз) Жаһан наме.-Алматы: Білім, 2006. 3-
47 бб. 
3. Боранғалиұлы Т. Жәңгір хан.-Алматы: «Абзал-Ай» ,2014. - 155-157 бб 
4.  Келімбетов Н, Ежелгі дәуір әдебиеті.-Алматы:Атамұра, 2005.321-б 
5.  Жеменей И. Мухаммед Хайдар Дулат.-Алматы. Зерде,2007.-360 б. 
6. Уәлиханов Ш.Ш. 5 томдық шығармалар жинағы. 4-т.,14-28 бб. - Алматы,1985. 
7. Марғұлан Ә. Мұхаммед Хайдар Дулати – қазақтың тұңғыш тарихшысы//Әдебиет және искусство, 1941, №4.78-87 бб. 
8. Дербісәлі Ә. Мұхаммед Хайдар Дулат: Өмірбаяндық, библиографиялық анықтамалық. - Алматы, 1999. -160 б. 
9. Бабыр Захир ад-дин  Мухаммед.-Алматы: Ататек, 448 б. 
 
 
 
Темирболат А.Б., 
доктор филологических наук, профессор, 
Казахского национального университета имени aль-Фараби 
 
ХУДОЖЕСТВЕННОЕ СВОЕОБРАЗИЕ РОМАНА У. ЭКО «ИМЯ РОЗЫ» 
 
Произведения Умберто Эко известны самому широкому кругу читателей. В своих научных иссле-
дованиях,  эссе,  романах  он  поднимает  наиболее  актуальные  проблемы  современной  литературы, 
искусства,  общества.  Объектом  пристального  внимания  писателя  являются  вопросы  бытия  людей. 
У.Эко  стремится  постичь  глубинные  законы  развития  общества,  психологию  отдельной  личности, 
осмыслить закономерности и особенности историко-культурного процесса. Яркий пример тому – его 
первый роман «Имя розы» (1980). 
События, изображаемые в данном произведении, разворачиваются в начале XIV века. Основным 
местом действия становится монастырь ордена Святого Бенедикта. 
Роман строится в форме детектива и исторического, социально-философского романа. Рассужде-
ния о смысле и сути бытия людей, о вечных и общечеловеческих ценностях разворачиваются на фоне 
расследования череды преступлений, совершаемых в Аббатстве. 
Реальные  события  произведения  соединяются  с  религиозными  и  мифологическими  мотивами  и 
образами. Герои романа являются представителями различных течений и сект. Они постоянно обра-

32 
 
щаются к древнейшим писаниям. Цитируют различные религиозные постулаты и учения. Ими упо-
минаются Священное Писание, Евангелие, Апокалипсис. Герои ссылаются на Екклесиаста. В произ-
ведении неоднократно возникает образ Иисуса Христа. Вокруг его имени ведется полемика. В созна-
нии Адсона и обитателей аббатства возникают образы, навеянные мифами, трактатами. 
Обращение  к  религиозным  учениям  обусловливается,  с  одной  стороны,  содержанием  романа, 
местом его действия, исторической эпохой, которую описывает писатель, с другой – стремлением ав-
тора  глубже  раскрыть  особенности  сознания,  мировоззрения  героев,  максимально  правдиво  воссоз-
дать картины жизни и атмосферу того времени. 
Повествование  романа  пронизано  литературными  реминисценциями.  В  нем  упоминаются  «По-
этика» Аристотеля», произведения Вергилия, Пруденция, Данте Алигьери, «Киприанов пир», «Гибер-
нийская поэма» и другие.  
Роман насыщен философскими суждениями, цитатами из трудов Боэция, Бэкона Роджера, Алана 
Лилльского,  Вильгельма  Оккамского.  Герои  обращаются  к  ним,  чтобы  раскрыть  суть  высказанных 
ими мыслей, обосновать собственные умозаключения. 
Включение  цитат,  афоризмов  раздвигает  границы  хронотопа  романа.  Они  показывают  преем-
ственность прошлого, настоящего и будущего, единство пространства духа. 
В  произведении  наблюдается  пересечение  культур  Запада  и  Востока.  В  романе  упоминаются 
арабские  и  христианские  источники.  Автором  приводятся  высказывания  мыслителей  Запада  и 
Востока.  Своеобразным  символом  единства  данных  культур  становится  книга,  которую  на  протя-
жении всего повествования разыскивает Вильгельм Баскервильский. В ней переплетены вторая часть 
«Поэтики» Аристотеля, арабский и сирийский тексты, латинская переделка. 
Повествование романа строится на противопоставлении. Адсон постоянно соотносит прошлое и 
настоящее. «В мое время, – говорит герой, – люди были красивы и рослы, а ныне они карлики, дети, 
и это одна из примет, что несчастный мир дряхлеет» [1, с. 7].  
Сравнение  прошлого  и  настоящего  позволяет  Адсону  проследить  изменения,  происходящие  в 
жизни  общества,  понять  особенности  эпохи,  в  которую  он  живет.  Противопоставления  дают  воз-
можность читателю соотнести две модели реальности. 
Роман  пронизан  рассуждениями  о  вечном  и  преходящем,  духовном  и  материальном.  Адсон 
неоднократно  подчеркивает,  что  есть  ценности,  не  подвластные  времени.  Им  проводится  мысль  о 
том, что душа, будучи связанной с божественным миром, вечна, а внешность человека и окружающие 
его  предметы  имеют  ограниченный  период  существования. «…По  Боэцию, – отмечается  автор, – 
всего  мимолетней  наружность.  Она  вянет  и  пропадает… (Только  дух,  волею  Господней,  сияет  в 
вечно негасимом свете)» [1, с. 7]. 
В  произведении  наблюдается  оппозиция  мира  земного  и  небесного.  Первый  характеризуется 
замкнутостью  пространственно-временных  границ,  второй – бесконечностью  и  безграничностью.  В 
земном мире царят, по мысли Адсона, суета и хаос, в небесном – гармония и красота. Периодически 
они смыкаются. Пример тому – слова Вильгельма, обращенные к Аббату: «Пилигримом я прихожу, 
во имя  нашего Господа, и как таковой сподобился от вас немалых почестей. Однако в то же время я 
являюсь и от имени земного повелителя, о чем свидетельствует вручаемая при сем грамота, и от его 
имени также хотел бы выразить вам благодарность за теплый прием» [1, с. 11]. Единство земного и 
небесного  миров  отражает  сущность  бытия,  заключающуюся  во  взаимосвязи  противоположностей. 
Оно раскрывает особенности пространственно-временной позиции людей. По мысли автора, человек 
пребывает  на  границе  земного  и  небесного  миров.  Духовно  люди  обращены  к  Богу.  Но  их  жизнь 
протекает на земле. 
В  романе  присутствует  оппозиция  «верх» – «низ».  Божественный  мир  противопоставляется 
дьявольскому.  Адсон  подробно  описывает  добродетели  Иисуса  и  пороки  людей.  Совершаемые 
человеком злодеяния герои романа считают происками дьявола. 
Высший  и  низший  миры  образуют  сложное  единство.  По  мысли  автора,  божественный  мир 
противостоит  дьявольскому,  и  в  то  же  время  они  взаимообусловливают  друг  друга.  Отсюда  тесная 
связь их хронотопов, получившая воплощение на уровне видения и мечты Адсона. 
В основу повествования заложена идея о многомерности и целостности мира. Наиболее полно она 
раскрывается  в  процессе  рассуждений  Вильгельма.  Объясняя  Адсону  суть  бытия,  он  постоянно 
подчеркивает, что множество заключается в единичном, а единичное воплощается через множество. 
«Как бы то ни было, – говорит Вильгельм Баскервильский, – в любом случае все, что мне известно о 
коне  всеобщем,  дается  через  следы,  а  след  единичен.  Тут  я  оказываюсь,  можно  сказать,  в  тисках 
между  единичностью  следа  и  собственным  неведением,  принимающим  достаточно  зыбкую  форму 
всеобщей – универсальной – идеи. Если издалека смотришь на предмет и трудно разобраться, что это, 

33 
 
довольствуешься  определением  “крупное  тело”.  Приблизившись,  ты  уже  получаешь  возможность 
сказать,  что  это  вроде  животное,  хотя  пока  неясно,  осел  это  или  лошадь.  Наконец,  когда  оно  уже 
рядом, ты скажешь, что это конь, хотя и не знаешь, зовут его Гнедком или Воронком (то есть именно 
тот  самый,  единственный  конь,  а  не  любой;  называть  его  можно  как  угодно).  Вот  это  и  есть 
полнейшее совершеннейшее знание: проницание единичного» [1, с. 12]. 
Соответственно  хронотоп  бытия  характеризуется  сложностью.  Он  представляет  собой  совокуп-
ность индивидуальных времен и пространств, с одной стороны, образующих единое целое, с другой – 
раскрывающих многогранность всеобщего времени-пространства.  
Своеобразным  символом  сложности  бытия  выступает  образ  Сальватора.  Его  частный  хронотоп 
вбирает  в  себя  множество  хронотопов.  Речь  и  внешность  данного  героя  по  сути  отражение  много-
ликости  мира.  По  словам  Адсона, «Сальватор  говорил  на  всех  языках  и  ни  на  одном.  Вернее,  он 
составил  из  обломков  чужих  наречий  свой  собственный  язык,  использовав  множество  других,  с 
которыми соприкасался во время странствий. <…> Сальватор говорил… сразу на всех языках, и на 
всех – без законов и правил, черпая слова откуда придется. …Он мог именовать одну и ту же вещь 
сначала по-латыни, потом по-провансальски, и еще я заметил, чтобы составлять собственные фразы, 
он заимствовал откуда попадется готовые куски, disjecta membra готовых фраз, некогда услышанных 
им,  и  подбирал  их  применительно  к  случаю  и  к  предмету,  на  который  направлялась  речь.  Так,  о 
кушаньях он умел говорить только теми словами, которыми пользовались жители краев, где он это 
кушанье некогда ел; выражать радость он был способен только припоминая речи радующихся людей, 
с которыми некогда радовался совместно. Его наречие было точно как его лицо, слагаемое множества 
обломков, частичек чужих лиц…» [1, с. 22]. 
Повествуя об основных событиях, автор подчеркивает всеобщую значимость и глубину поднятых 
их проблем. В его речи часто возникает образ космоса. Отсюда постоянное варьирование простран-
ственно-временных  границ.  Они  то  сужаются  до  пределов  частной  судьбы,  то  раздвигаются  до 
вселенских масштабов. Более того, на уровне образа космоса развивается авторская мысль о единстве 
всего сущего на земле. Согласно концепции писателя, мир многолик, но целостен. «…Краса космоса, 
–  говорится  в  произведении, – является  не  только  в  единстве  разнообразия,  но  и  в  разнообразии 
единства» [1, с. 8]. 
В процессе повествования проводится мысль об относительности хронотопа бытия людей. Автор 
неоднократно  подчеркивает  условность  границ  между  прошлым,  настоящим  и  будущим.  Так, 
согласно  точке  зрения  Вильгельма,  то,  что  ожидает  человечество  в  грядущем,  уже  существует  в 
помыслах Бога. «Ты не тревожься, – говорит он Адсону, – что доселе их нет. Это не значит, что их и 
не  будет.  Я  скажу  тебе:  Господу  угодно,  чтобы  были  они,  и  истинно  уже  существуют  они  в  Его 
помысле, хотя мой друг Оккам и отрицает вероятность подобного существования идей. Но отрицает 
не  оттого, что  отгадывать помыслы  Божии  предосудительно, а  напротив, оттого,  что  число  отгадок 
неограниченно» [1, с. 9]. Отсюда  вероятностный  и  множественный  характер  категории  хронотопа, 
выстраивание героями гипотетических моделей реальности, число которых ограничивается исключи-
тельно  их  сознанием,  воображением  и  жизненным  опытом.  Вильгельм  постоянно  выдвигает  пред-
положения о том, что ожидает человечество, какими будут последствия тех или иных событий. При 
этом  он  опирается  на  собственный  опыт,  знания,  наблюдения,  воображение.  Сопоставляя  явления, 
имевшие место в прошлом и настоящем, он делает умозаключения и выводы относительно дальней-
шего хода действия. Такой подход помогает ему постигать суть вещей, вести расследование. 
Повествуя о событиях, происходящих в аббатстве, Адсон подчеркивает силу и значимость слова. 
Оно, по мысли автора, оказывает огромное влияние на сознание человека. Слово – основа мирозда-
ния.  Посредством  него  можно  созидать  и  разрушать.  Слово  способствует  созданию  определенных 
моделей реальности. Именно поэтому свое произведение автор начинает с цитаты из Библии. 
Сила  слова  наиболее  полно  раскрывается  в  эпизоде,  в  котором  Адсон  описывает  свое  видение. 
Оно,  как  утверждает  повествователь,  было  навеяно  впечатлениями,  оставленными  в  его  душе  рас-
сказами Аббата. «Тут я понял, что не об ином глаголет видение, как о происходящем в монастыре. О 
том  самом,  что  с  неохотой  открыли  уста  Аббата.  И  как  часто  в  последующие  дни  ни  приходил 
смотреть на портал, всегда убеждался, что переживаю страсти, им предреченные» [1, с. 21]. 
Рассказывая  о  событиях  в  аббатстве,  характеризуя  поведение  Вильгельма,  Адсон  осмысляет 
происходящее сквозь призму догм, которым его обучали. Говоря о поступках своего учителя, герой 
описывает свое отношение к ним и одновременно соотносит с постулатами учений, освоенных им в 
процессе образования. «Он как будто мыслил руками, что, на мой взгляд, пристало скорее механику 
(меня же учили, что всякий механик – moecus, прелюбодей, изменяющий умственной жизни, с коей 
чистейшим сочетался браком)» [1, с. 8]. 

34 
 
Такое  построение  повествования  обусловливается  стремлением  автора  постичь  суть  изображае-
мых  им  явлений,  найти  истину,  к  которой  стремится  Вильгельм  Баскервильский.  Ибо  именно  она 
составляет  основу  развития  сюжета.  Обретение  истины – конечная  цель  поисков  Вильгельма  и  его 
рассл-едования в аббатстве.  
Повествование романа пронизано идеей цикличности. Автор и герои произведения неоднократно 
отмечают, что все в мире вращается  по кругу. События повторяются. Человечество проходит через 
одни и те же испытания. Более того, сам роман начинается с цитаты из Библии о слове и завершается 
описанием работы Адсона над его рукописью.  
Повествование романа характеризуется полифоничностью. По словам С.А. Игнатовой, оно «несет 
в  себе  следы  множества  веков  и  стилей. <…> …XIV век – средневековье,  которое  породило  изна-
чальный текст; XVII век – барокко, которому повествование  обязано некоторыми элементами  эсте-
тики, такими как избыточная описательность; XVIII век – классицизм, вдохновленный рациональной 
философией… XX век:  возникновение  и исчезновение  рукописи, проблемы  перевода  и  стилизации, 
описанные автором. XXI век: в произведение намечены проблемы, с которыми неизбежно столкнется 
переводчик при публикации книги» [3, с. 109-110]. 
Повествуя  о  жизни  в  аббатстве,  передавая  собственные  мысли  и  суждения,  раскрывая  взгляды 
окружающих  его  людей,  Адсон  нередко  проводит  параллели  с  миром  природы.  Так,  например, 
рассуждая о внешности человека, он утверждает, что она «вянет… как луговой цвет перед осенью» 
[1,  с. 7]. Описывая  Аббата,  герой  указывает,  что  по  его  лицу  «пробежала  какая-то  вызывающая 
улыбка, но тут же угасла, как угасает ночная зарница» [1, с. 15-16].  
Обращение  к  образу  природы,  с  одной  стороны,  способствует  материализации  понятий,  о  кото-
рых идет речь, с другой – раскрывает единство хронотопов мира людей и окружающей их действи-
тельности. 
Через весь роман проходит мысль о знаковой природе бытия. По мнению автора, каждое явление 
действительности несет в себе определенный смысл, который должен уметь постигать человек. При 
этом знаки, согласно концепции писателя, имеют двоякую природу. С одной стороны, они заключают 
в себе указание на какое-либо явление, факт, событие действительности, благодаря чему их расшиф-
ровка приводит к пониманию истины; с другой содержат ложную, мнимую информацию, постижение 
которой  вводит  людей  в  заблуждение.  Подтверждение  тому – слова  Вильгельма  Баскервильского. 
Обращаясь к Адсону, он говорит: «… Всю поездку я учу тебя различать следы, по которым читаем в 
мире, как в огромной книге. Сказал же Алан Лилльский: 
Всей вселенной нам творенье  
– будто бы изображенье, 
книга или зеркало, –  
и  судил  о  неисчерпаемом  обилии  символов,  коими  Господь  чрез  посредство  творений  своих 
глаголет к нам о вечной жизни. Однако вселенная еще красноречивее, чем казалось Алану, и говорит 
не только о далеких вещах (о них всего туманней), но и о самых близких, и о них – яснее ясного» [1, 
с. 10]. «Но не будем забывать, что существуют знаки, притворяющиеся значащими, а на самом деле 
лишенные  смысла,  как  тру-ту-ту  или  тра-та-та…» [1, с. 49]. Тем  самым,  в  романе  раскрывается 
знаковая  природа  категории  хронотопа [5, с. 26-27]. Время-пространство  бытия  героев  выступает 
носителем  определенной  информации  о  прошлом,  настоящем  и  будущем.  Посредством  знаков, 
заключенных в действительности, во Вселенной, осуществляется связь частных хронотопов людей и 
хронотопа мира, ведется своеобразный диалог между человеком и космосом. 
Интересна  композиция  романа.  Произведение  состоит  из  семи  глав,  каждая  из  которых  по-
вествует  о  конкретном  дне  из  жизни  героев  и  делится  на  эпизоды,  связанные  с  богослужением. 
Отсюда конкретность и четкость пространственно-временных координат описываемых событий. 
Главы произведения сопровождаются фразами, раскрывающими промежуток, в течение которого 
развивается изображаемое действие, и дающими представление об их содержании. 
Такое  построение  позволяет,  во-первых,  обеспечить  хронологию  в  изложении  событий;  во-вто-
рых, акцентировать внимание читателя на наиболее значимых явлениях и моментах в жизни героев; 
в-третьих,  создать  иллюзию  объективности  и  достоверности  повествования;  в-четвертых,  воспроиз-
вести  «время-пространственное  единство,  постулированное  в XVIII веке»,  воссоздать  стиль  той 
эпохи [3, с. 109]. 
Произведение  включает  предисловие,  примечание  автора  и  заключительные  рассуждения  героя. 
Они помогают читателю осмыслить суть происходящих явлений. 
Следует  отметить,  что  основу  сюжета  романа  составляет  судьба  рукописей,  одну  из  которых 
находит и утрачивает автор, другую разыскивают Вильгельм и Адсон на протяжении всего повество-

35 
 
вания. Это обусловливается тем, что произведение представляет собой «повесть о книгах, а не о зло-
счастной  повседневности» [1, с. 4]. Соответственно  «настоящим  сюжетом»  романа  выступает  про-
веденная  Адсоном  «реконструкция  фактов,  событий,  текстов,  подбор  универсального  кода,  способ-
ного  придать  смысл  и  целостность  разрозненным  явлениям» [6]. Отсюда  сложность  композиции 
произведения и многозначность его хронотопа. 
Интересен финал романа. Несмотря на кажущуюся завершенность авторского повествования, он 
фактически остается открытым. Ибо в финале произведения происходит слияние хронотопа Адсона с 
хронотопом книги. Герой будто растворяется в Слове. «…О чем говорили старые книжные обрывки, 
и я уже не знаю, я ли до сей поры рассказывал о них, или они рассказывали моими устами» [1, с. 241]. 
Тем самым автор подчеркивает, что жизнь рукописи продолжается. 
Таким  образом,  отличительными  особенностями  романа  У.  Эко  «Имя  розы»  являются  много-
гранность изображения действительности, емкость художественных образов и характеров, сложность 
композиции  и  хронтопа.  Философские  рассуждения  автора  и  героя  органично  сочетаются  с 
занимательностью сюжета.  
 
Каталог: download
download -> Түсу емтиханы бағдарламасының мазмұны
download -> Книга посвящена памяти Жакии Сарсенова нашего
download -> Бәйдібек Баба Алып Бәйтерек Ұрпақтар шежіресі
download -> Орындаушылық (дауыс диапазоны, үн шығару ерекшеліктері, дикциясы)
download -> Республики казахстан
download -> Жиналған студенттер қауымы ерекше толқу үстінде
download -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
download -> Литература абишева К. М. Основы теории и практики перевода. Астана, 2008
download -> А. Әшімбаев Әбілхан қастеев шығармашылығы арқылы білімгерлердің

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет