Сборник материалов международного научного форума «филологическая наука в ХХІ веке: проблемы и перспективы»



жүктеу 5.01 Kb.

бет29/30
Дата09.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   30

Summary 

181 
 
 The main provisions from the  linguistic theory of translation, the  basic types of translation according to the  content
perception and  tailoring as well as  conformity with the translation  are considered in the  article. 
 
Пайдаланған әдебиеттер:
 
1.  Тарақ  Ә.  Аударма  процесі  жайында // Аударматану  (ғылыми-практикалық  көмекші  құрал).  Құраст.:  Құлманов  С.– 
Алматы: «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы,2008. . 
2. Көркем аударманың кейбір мәселелері (мақалалар жинағы). –Алматы: Қазмем.көркем.әдеб.бас,1957. 
3.  Алдашева  А.  Аударматану  ғылымының  басты   ұғым-түсініктері  туралы // Аударматану  (ғылыми-практикалық 
көмекші құрал). Құраст.: Құлманов С.–Алматы:«Тіл»оқу-әдістемелікорталығы,2008.  
4.  Сабурова Г. Аударма да рухани байлық // Қазақ тілі мен әдебиеті,2000. №5 
5. Жұмабекова А.Қ. Аударматанудың негіздері : Оқу-әдістемелік құрал. - Алматы,2012. 
 
 
 
 
A. Zhaparova 
Al-Farabi Kazakh National University 
 
SET EXPRESSIONS ABOUT CHARACTER IN ENGLISH LANGUAGE 
 
An American writer, political activist Helen Keller (1880 - 1968) once said that "Character cannot be 
developed in ease and quiet. Only through experience of trial and suffering soul can be strengthened, 
ambition inspired, and success achieved". As for American essayist, poet and lecturer Ralph Waldo Emerson 
(1803-1882) that "Character is higher than intellect. A great soul will be strong to live as well as think". In 
obedience to a Greek philosopher Heraclitus (535-475 BC) "Good character is not formed in a week or a 
month. It is created little by little, day by day. Protracted and patient effort is needed to develop good 
character".  
Traditionally, in psychology, 
psychiatry
, and 
psychoanalysis
, the term “character” has been used to refer 
to constellations or configurations of behavioral traits:  “hysterical characters” are described as histrionic; 
“passive-aggressive characters” show 
anger
 covertly by withholding; “narcissistic characters” are 
excessively self-centered; “borderline characters” form chaotic and primitive relationships; and so on. How 
might character be understood from a perspective like mine that takes organizations or worlds of emotional 
experiencing as its principal focus {1}.  
The term character is closely connected to a man. Diverse types of description are used to depict and 
render one's character. Stylistic devices are also applied here. Stylistic devices are simile, synecdoche, 
metonymy, personification, apostrophe, hyperbole, symbol, allegory, imagery, motif, paradox and so on. 
Say, character description with simile looks approximately like that; He was as good as gold. Authors 
frequently use similes to depict a character's traits. These are similes: «nose like an ancient potato, hair like 
an exploding volcano, voice like a howling werewolf, eyes like a faraway sky, moved as fast as a tornado». 
Hyperbole is a deliberate exaggeration of some quality or quantity or size of an object. It is needed to 
intensify one certain property of the object and adds vividness to the description. Examples of Hyperbole on 
these themes, Timmy's intelligence in some episodes borders on mental retardation, especially in his 
performance at school, despite that he constantly outwits his enemies which are even more stupid than him, 
including his own 
teacher
. Or 
Trixie
's crazy attitude in a couple of episodes is said to be a result of bad 
writing, to the point where her fans consider these episodes 
non-canon

Whilst speaking about character of a human-being, it can be subdivided into positive and negative. Usual 
affirmative traits are adaptable, affable, amiable, agreeable, ambitious, brave, bright, broad-minded, calm, 
careful, charming, considerate, courteous, creative, diligent, determined, dynamic, easygoing, generous, 
gentle, gregarious, hard-working, patient, persistent, pioneering, self-disciplined, sincere, sociable, versatile, 
wise, witty and lots others.  
Typical vices and shortcomings of a man: being aggressive, aloof, arrogant, big-headed, boastful, bone-
idle, bossy, callous, cantankerous, careless, cowardly, cynical, deceitful, dishonest, dogmatic, domineering, 
finicky, foolish, greedy, grumpy, impatient, impolite, impulsive, indiscreet, jealous, Machiavellian, mean, 
miserly, narrow-minded, nasty, naughty, obstinate, selfish, silly, sneaky, stubborn, touchy, truculent, unkind, 
unpredictable, untrustworthy, vague, vengeful, vulgar, weak-willed.  
Diverse ways of character description can be served by idioms also. An idiom is a set phrase where the 
words together give one entire meaning. Suppose, a big cheese stands for a prominent or influential person in 
a group of family; a cock and a bull story means a story or an explanation which is undeniably not true; an 
early bird implies someone who gets early in the morning; a witch hunt indicates an attempt or try to seek 

182 
 
and punish those who have options that. Someone’s characteristic features are not exceptions; they might be 
also expressed with great deal of idioms, set expressions in English language. Look at them.   
As cold as ice  - this idiom can be used to describe a person who does not show any emotion.  
As mad as a hatter - this simile means that someone is crazy or behaves very strangely. In the past many 
people who made hats went insane because they had a lot of contact with mercury.  
Average Joe - an ordinary person without anything exceptional about them.  Bald as a coot -  a person 
who is completely bald is as bald as a coot.  
Barefaced liar is one who displays no shame about lying even if they are exposed.  
Bark is worse than their bite - someone who's bark is worse than their bite may well get angry and shout, 
but doesn't take action.  
Barrel of laughs, they are always joking and you find them funny.  
Bold of brass - someone who is as bold as brass is very confident and not worried about how other 
people will respond or about being caught.  
Class act - someone who's a class act is exceptional in what they do.  
Cry-baby is a person who gets emotional and cries too easily.  
Daft as a brush – someone who is daft as a brush is rather stupid.  
Dumb as a rock – to have no common sense are stupid.  
Fit of pique - if someone reacts badly because their pride is hurt, this is a fit of pique.  
Good-for-nothing - a lazy person who doesn't do anything useful is a good-for-nothing.  
Hail-fellow-well-met, someone whose behavior is hearty, friendly and congenial.  
Hard as nails a person who is as hard as nails is either physically tough or has little or no respect for 
other people's feelings.  
High-handed, if someone is high-handed, they behave arrogantly and pompously.  
Hopping mad, if you're hopping mad, you are extremely angry. I may be daft, but I’m not stupid - I 
might do or say silly things occasionally, but in this instance I know what I am doing (Usually used when 
someone questions your application of common-sense). 
 In rude health - they are very healthy and look it.  
A Johnny-come-lately is someone who has recently joined something or arrived somewhere, especially 
when they want to make changes that are not welcome.  
Just off the boat - they are naive and inexperienced.  
Keep up with the Joneses - people who try to keep up with the Joneses are competitive about material 
possessions and always try to have the latest and best things.  
Laughing stock - If someone becomes a laughing stock they do something so stupid or wrong that no one 
can take them seriously and people scorn and laugh at them.  
Moral fiber is the inner strength to do what you believe to be right in difficult situations Example: He 
lacked the moral fiber to be leader (In American English the correct spelling is 'fiber'.)  
Off your chump – crazy or irrational.  
Out of your mind, they are so emotional about something that they are no longer rational.  
Pleased as punch - when someone is pleased as punch, they are very satisfied about something.  
Rest on your laurels – people rely on their past achievements, rather than trying to achieve things now.  
Sharp as a tack, if someone is as sharp as a tack, they are very clever indeed. There is no fool like an old 
fool - When an older person behaves foolishly, it seems worse than when a younger person does the same, 
especially in relationships, as an older person should  know better. To have the courage of your convictions - 
you are brave enough to do what you feel is right, despite any pressure for you to do something different.  
Two-faced - someone who is two-faced will say one thing to your face and another when you're not 
there.  
Yes-man – someone who always agrees with people in authority is a yes-man. {2} 
No doubt, one’s character, his strong and weak sides, his vices can be said in a couple of words, without 
intricate, complicated word and phrases called idioms. But it is an idiom that makes sentence sound better, 
gives it extra power, coloring and vividness.   
We may say about a person, who is suspicious and not reliable, just like this, he is untrustworthy. This 
meaning is also can be said with the help of idioms, like these shady character, fly-by-night, fair-weather, 
two-timing, two-faced, duplicitous, double-dealing, double-faced. Which do you like best, first way of 
description with just a word, or the latter on, more expressive and allusive idioms? The answer is certain and 
clear. 
Here some more idioms on one’s character.  

183 
 
Armchair critic - is a person who makes comments and criticisms about a situation that they are not 
actually doing anything to help fix the problem. Imagine a person sitting in a big, comfortable armchair and 
making criticisms about something, without getting up and taking action!  
A busybody is a person who constantly wants to know about or interfere in the details of other people’s 
lives.  
A cheapskate is a person who hates to spend much money – and spends little money even in cases where 
more spending is needed. In this example sentence, John should have invested more money in a gift for his 
mother, but he only spent $5! Another way to describe a person like this is “stingy.”  
A couch potato is a lazy person who spends a lot of time sitting down or lying down, watching TV, 
playing video games, or doing some other activity that doesn’t involve physical activity.  
A person who is down-to-earth is practical, sensible, and realistic. Being down-to-earth is the opposite of 
being a dreamer, visionary, or “having your head in the clouds.”  
Describing someone as “behind the times” means the person is old-fashioned and has not adopted certain 
modern customs, beliefs, or behaviors.  
A more negative word to describe a person who is “stuck in the past” is fuddy-duddy. This word is more 
of a criticism, whereas “behind the times” is more diplomatic.  
A go-getter is a person who is active, energetic, and has the initiative to pursue the things they want.  
A goody-goody or goody two shoes is a person who always acts good, sweet, or nice, and follows the 
rules perfectly. They never do anything bad or rebellious.  
A know-it-all is a person who thinks they know everything, and that their opinions and ideas are the best.  
The idioms “smart Alec” and “wise guy” are similar, but have more of a connotation of a person who 
demonstrates their cleverness in an arrogant or sarcastic way.  
A “man of his word” or “woman of her word” is a person you can trust because they tell the truth and 
keep promises.  
A mover and shaker is an active person who helps their company, organization, or group make progress. 
A person who is set in his or her ways is stubborn and committed to their current way of doing things. They 
aren’t open to changing, even if the change would be an improvement.  
A slime ball is a disgusting, horrible, person who deserves to be hated. A person can be described as a 
slime ball in any context (not only romantic relationships). This word can be used for anybody who did an 
especially terrible, dishonest, or violent action.  
A social butterfly is an extroverted person who loves to socialize. Like a butterfly goes quickly from 
flower to flower, a “social butterfly” often goes around a room having conversations with many people.  
Someone who is a “stickler for [something]“ is a person who strongly insists on that quality or behavior, 
and wants or expects other people to maintain the same standard. People are usually sticklers for some rule 
of correctness, such as neatness/cleanliness, punctuality, correct grammar, tradition, accuracy, etc. wet 
blanket / party pooper / spoilsport / killjoy / stick-in-the-mud - These idioms describe a person who 
discourages fun or enjoyment for other people, or who prevents other people from having fun, through their 
actions or their negative attitudes. A worrywart is a person who worries constantly and excessively. 
People are different, contradistinctive and individual. One is a coach potato, whereas the second is live 
wire. The third is many-sided, crackerjack; nobody’s fool and quick-witted, while someone is featherbrained 
and muddle-headed. In 21
st
 century, the age of globalization and communication, in this quick and rapid, 
winged and fleet time, in order to be competitive and worthy, one must be well-informed and widely read, all 
there and long-haired, egg headed. Multifarious, innumerable, lousy with rich meaning idioms will be 
helpful there.    
List 
 
Түйіндеме 
Бұл мақалада автор ағылшын тіліндегі адам мінезін сипаттайтын идиомалар, тұрақты сөз тіркестерін келтіреді, оларға 
түсіндірмелер жасайды. Психология ғылымына жалпы сипаттама беріледі. Автордың пікірінше, идиомалар мен тұрақты сөз 
тіркестері ағылшын тілін оқытуда үлкен септігін тигізе алады. 
Abstract 
In the given article the author presents set expressions, idioms about man’s character, gives explanation to them. General 
description to psychology science is given. According to the author’s opinion, the knowledge of idioms and set expressions can be 
helpful in the process of English language learning 
 
1.  Stolorow R. D. 
Trauma
 and Human Existence: Autobiographical, 
Psychoanalytic, and Philosophical Reflections. New York: Routledge, 2007.- 256p. 
2. www.usinenglish.com 
 

184 
 
Башенова Б., 
Әл-Фараби атындағы 
Қазақ ұлттық университетінің 1 курс магистранты 
 
АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП 
ЭЛЕКТРОНДЫҚ ҚҰЖАТ МӘСЕЛЕСІН ШЕШУ 
 
XXI  ғасыр – озық  ақпараттық  технологиялар  ғасыры.  Сондықтанда  адам  баласының  алдына 
қойылған  мәселе - сол  ақпараттық  технологияларды  жетілдіре  отырып  құжаттармен  жұмыс  мәсе-
лесін шешу болып табылады. Ақпараттарды меңгерген адам – әлемді де  меңгереді. Қазіргі уақытта 
ақпараттар алу, жинау және өңдеу жаңа деңгейде тұр.  
Алынатын  жасалынатын  ақпараттардың  барлығы  да  тиісінше  тіркеліп  отырады.Тіркелетін 
ақпараттарды  материалдық  тасымалдаушы – құжаттар  болып  табылатыны  белгілі.  Құжат  мәселесі 
жайлы америкалық сенатор Эверетт Дирксен, өзінің: «Миллион мұнда, миллиард анда, біз міне нағыз 
ақшалар туралы сөйлей бастадық» деп айтқан сөзін қайта тұжырымдаса, құжаттар туралы: «Миллион 
мұнда,  миллиард  анда,  сіздер  құжаттардың  нақты  проблемалары  туралы  өте  жақын  кезде  айта 
бастайсыздар» дейтін пікіріне қосылатын уақытқа жеткен сияқтымыз. 
Америкалық  автор,  журналист  және  биограф  Джеймс  Глейктің  айтуынша,  қазіргі  таңда  адамзат 
баласы  басынан  өткізіп  отырған  ақпараттар  тасқыны  жаңа  проблемалар  тудырушы  мәселе  болып 
отыр. Адамзат тарихының өткен кезеңдерімен салыстырғанда, біз қазір өте көп ақпараттар сақтаймыз 
және қажет емес ақпараттарды жою немесе сүзгіден өткізу үшін, оны жинағанға қарағанда, өте көп 
еңбек ету қажеттігін ескерткен.  
Құжаттану  проблемалары  жөніндегі  жариялымдарда  «document»  және  «record»  арасындағы 
айырмашылық,  негізге  алынатындардың  бірі  болып  табылады.  Сол  уақыттарда  осы  айырмашылық 
көбінесе еленбейді. Ағылшын тіліндегі «document» және «record» көп жағдайларда «құжат» сөзімен 
беріледі, бұл кей кезде аударма мәтіндерін түсінуде қосымша қиындықтар туғызатын мәселе. 
Әуелі сөздіктерге жүгініп көрейік. Орыс сөзі «документ» пен ағылшын сөзі «document» латынның 
documentum – «үлгі», «куәлік», «дәлел»  сөзіне  барып  тіреледі.  Ағылшын  сөзі  «record»  латынның 
recordare – «есте сақтау» сөзіне сай келеді.  
«Document»  терминінің  мәні,  былайша  түсіндіріледі,  яғни:  бір  нәрсені  дәлелдеу  немесе  қолдау, 
негіздеу  үшін  пайдаланылатын  шынайы  немесе  ресми  қағаз. «Record» сөзі,  өткен  оқиғалар  немесе 
қалай  да  осы  оқиғалармен  байланысты  еске  түсіруді  білдіреді. «Record» сөзінің  басқа  да  түсінді-
рілетіндігі қызық, мысалы, әдетте белгілі бір қызмет саласына қатысты және белгілі бір жүйеге салынған 
бір нәрселер немесе біреу туралы таныс немесе белгілі фактілердің жиынтығы, және біртұтас ретінде 
қарастырылатын, байланысқан (деректер базасындағыдай) ақпараттар бірлігінің жиынтығы. 
Сонымен ақпараттарды уақытында және бір кеңістікте беру үшін адам жасаған әдіспен бекітілген 
ақпараттары бар материалдық нысанды құжат деп атау қалыптасқан. 
Қазіргі  кезде  құжаттарды  жасау  үшін  қолданылатын  компьютер  бағдарламалары  жеткілікті. 
Солардың  ішіндегі  ең  тиімдісі  электрондық  құжаттар  болып  табылады.  Электрондық  құжаттың 
ақпараттық табиғатына тән бір ерекшелік – ол қағаз құжаттарға қарағанда әлдеқайда ұзақ сақталады 
және одан гөрі сенімдірек. Мұнда ақпарат сақталатын негізге емес, сол ақпараттың өзіне баса назар 
аударылады. Оның  материалдық  негізін  сақтауға  байланысты  жұмыстар  қосалқы  мәнге  ие  болады. 
Әйтсе  де,  бұл  құжаттарға  қатысты  нәрселердің  бәрін:  ақпаратты  (мазмұнды),  материалдық  негізді, 
деректемелер мен құжат түзу технологиясын және оны қолдану тәсілдерін тұтас бірлікте алып қарау 
қажет. Ақпарат жазылатын қандай да бір негіз болмаса, құжат та болмайды. Электрондық құжат та 
сол сияқты. Электрондық құжаттарды сәйкестендірудің, ең бастысы түпнұсқаландырудың мәні зор. 
Электрондық  құжаттарды  сәйкестендіру  мен  түпнұсқаландырудың  үйлесімді  әдістемесін  жасау – 
алыс  болашақта  да  олардың  түпнұсқалық  қасиетін  сақтауға  кепіл  бола  алады.  Әйтсе  де  бірыңғай 
баламалы  технологияларды  қолданбайынша  электронды  құжат  өз  негізіндегі  файл  күйінде  қала 
береді. Мұндай электрондық құжаттарды мәтіні өшіп қалған қағаз құжаттармен салыстыруға болады: 
құжат бар болғанымен, іс жүзінде жоққа тән. Яғни электрондық құжатты файлдан шығарып, ақпара-
тын монитор экранынан оқуға болатын жағдайға келтіргеннен кейін ғана «құжат» деп есептеуге болады. 
Қазір электрондық құжаттар бойынша жұмыс жүргізу ісінде мынадай проблемалар бар: 
-  электрондық  құжаттар  бойынша  жүргізілетін  жұмыстарды  нормативтік-әдістемелік  құралдар-
мен  қамтамасыз  ету  деңгейі  ақпараттық-технологиялық  тұрғыда  қамтамасыз  ету  деңгейінен  артта 
қалып келеді. 

185 
 
-  атқарушы  билік  органдарындағы  электрондық  құжаттар  бойынша  жүргізілетін  жұмыстарға 
қолданылатын техникалық жабдықтардың әр тектілігі. 
-  басқару  органдарындағы  құжаттаманы  басқару  ісін  автоматтандыру  жөнінде  қолданылатын 
бағдарламалық құралдардың әр түрлілігі. 
- құжаттарды басқарудың автоматтандырылған жүйесі мен құжаттарды мұрағаттық сақтау ісінің 
ұштаспауы. 
Электрондық құжат айналымының құқықтық базасын қалыптастыру – істің жартысы  ғана. Енді 
алда келесі кезең – электронды құжаттарды ұзақ мерзімдік сақтаудың сенімді жүйесін жасау кезеңі 
тұр. Бұл технологиялық шараларды да, ұйымдастыру шараларын да қамтиды. 
Электрондық  құжаттар  мұрағаты – бұл іс  қағаздарын жүргізу  қызметі  мен  құжат айналымын авто-
маттандыруды  арнайы  бағдарламалармен  жабдықтаушылар  ойлайтындай  жай  ғана  дербес  сервер, 
компьютер немесе ақпаратты дерек көздерін сақтайтын орын ғана емес; бұл және пайдаланушыға ке-
ректі  электрондық  ақпаратты  тауып  беруге  арналған  іздестіру  жүйесі  де  ғана  емес.  Жалпы,  мақсат, 
міндеті жағынан электронды құжаттар мұрағаты (соның ішінде әсіресе мемлекеттік мұрағат) кәдімгі 
дәстүрлі мұрағаттан ешқандай айырмашылығы жоқ. Бұл, ең әуелі, құжаттардың құндылығын сараптаудан 
бастап, оларды пайдалануға дейінгі мұрағаттық сақтау ісінің бүкіл циклін қамтамасыз ететін технология-
лар мен өндірістік процестер болып табылады. Ол құжаттардың есебін алу, сипаттау, сақталуын қамтама-
сыз ету және ғылыми-анықтамалық аппараттарын жетілдіру секілді іс-шаралар арқылы жүзеге асырылады. 
Қазіргі кездегі шапшаң жүріп  жатқан жаһандану үрдісі әлемдік  бәсекелестікті күшейте  түсуде. 
Елбасы Н.  Ә.  Назарбаев Қазақстанның  әлемдегі бәсекеге  қабілетті 50  елдің қатарына кіру  страте-
гиясы  атты   жолдауында «Білім  беру  реформасы - Қазақстанның   бәсекеге   нақтылы   қабілеттілігін 
қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдарының бірі » деп атап көрсетті. 
ХХІ  ғасыр – бұл  ақпараттық қоғам дәуірі,  технологиялық мәдениет  дәуірі,  айналадағы  дүниеге, 
адамның денсаулығына, кәсіби мәдениеттілігіне   мұқият қарайтын дәуір.
 
 
Пайдаланылған әдебиеттер: 
1.  Сариева Р. Мұрағат және тарих. Алматы, 2004.205б. 
2. 
Іс жүргізу проблемалары.//Қазақстанда іс қағаздарын жүргізу. 2012 №8 40-42б.
    
 
 
 
Атабаева Г. К., 
“Туран”  университетінің  магистранты  
Ғылыми- педагогикалық бағыт 
 
АҒЫЛШЫН ТІЛІН МЕҢГЕРУДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КЕДЕРГІЛЕР МЕН АСПЕКТІЛІР 
 
   Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев "Қазақстан  - 2050 Стра-
тегиясы" халыққа жолдауынан "Үш тұғырлы тіл" жөнінде мәселе қозғаған. Бұл керемет, талқылауға 
тұрарлық тақырып деп ойлаймын. "Үш тұғырлы тіл" қазақ халқының жастарының болашаққа деген 
кілті,  себебі  қазіргі  кезде  бүкіл  әлем  бір-бірімен  тығыз  байланыста,  қарым-қатынаста.  Тілді  жетік 
меңгеру өзге елдің таңғажайып дүниелеріне қол жеткізуге көмектеседі, төрткіл дүниенің төрт бөлігін 
ашады десек артық емес. Осы күннің өзінде шет тілін меңгергеніміздің арқасында еліміз ғылым-білім 
саласында,  технологияда,  электроника,  биология,  медицина  сынды  т.б.  салалардан  жетістіктерге 
жетіп  қана  қоймай,  жаңа  асуларға  да  ие.  Ағылшын  тілі  жастардың  болашағы,  алысқа  жетелер 
жетістігі  болмақ.  Әр  бір  адам  ана  тілінде  ойлайды  және  кез-келген  тілде  сөйлемес  бұрын,  барлық 
ақпаратты  біріншіден  ана  тілінде  ойластырады.  Сол  себепті  ана  тілін  еш  бір  халық  ұмытпайды. 
Жалпы кез-келген дүниені үйрену, ол психологиялық үрдіс болып саналады. Дәл осыған байланысты 
біз, адам, не себепті тез, нақты, жылдам тілді үйрене алмайтындығын анықтаймыз. 
Қазіргі  таңда  ағылшын  тілінің  әлеуметтік  дәрежесі  жоғары  екендігі  бәрімізге  де  белгілі. 
Ағылшын тілінің, қазіргі әлеуметтік ортада алатын орны зор екендігі бәрімізге аян. Ағылшын тілін 
меңгеру  арқасында,  шет  елдерден  кез-келген  салада  қолданылатын  әдістемелер  мен  заманауи 
технологиялар  елімізде  қолданылуда.  Сол  сияқты  заман  талабына  сай  жаңа  дүниелерді  меңгеруге 
Ағылшын тілінің тигізген септігі де аз емес. Қазіргі жастар міндетті түрде шет тілін менгергені жөн. 
Қазіргі  қазақ  қоғамындағы  тілдік  ахуалды  барласақ,  жұртшылықтың  ешкімнің  үгіттеуінсіз-ақ 
ағылшын тіліне қарай ойысып бара жатқанын аңғарамыз. Өйткені тіл білгенге дүниенің төрт тарабы 
ашық, жаңа ақпараттар алуға мүмкіндік мол екендігі анық.  

186 
 
Адамдар  психикалық  тұрғыға  ие  жандар,  ал  әр  адамның  психикасы  әр  қандай,  ендеше  барлық 
адам  бірдей  ақпаратты  қабылдай  алмайды,  яғни  біздің  мысалда  тілді  үйрене  алмастық  осыған 
байланысты.  Ең  алдымен  психологиялық  тұрғыда,  жеке  дара  өзге  тілді  қабылдау  үшін,  шет  тілінде 
сөйлеуге үйрету керек. Сөйлеу – әрекет процесі болып табылады. Сөйлеу әрекеті дегеніміз - адамның 
қарым-қатынас  жасау  үрдісіндегі  қоғамдық-қатысымды  қажеттілігін  еске  асыру  тісәлі.  Сөз  бұл 
жағдайда  ойды  құрастырудың  және  жеткізудің  құралы  ретінде  болады.  Психолог  ғалымдар  сөйлеу 
әрекетін адам ағзаның психофизикалық жұмысы деп санайды. Өзге тілді үйрену, тілдік аспектілерін 
меңгеру - қарым-қатынастар  құралы  ретінде  қолдана  білуге  дағдылану  үрдісіндегі  күрделі  мәселе. 
Тілді жүйелі түрде меңгеру мектеп курсынан басталғандықтан, оны оқыту қазіргі ғалымдарды, атап 
айтқанда, лингвистиканың, психологияның, педагогиканың соңғы жетістіктеріне сүйенері сөзсіз. Осы 
тұрғыда  одақ  кезінде  шетел  тілін  өзге  тіл  ретінде  оқытудың  ғылыми  негізі  жан-жақты 
қарастырылған. Шетел тілін үйрену барысында психологияға көңіл бөлмеу мүмкін емес, өйткені ол 
адам сана-сезіміндегі шындықтың психикалық заңдылықтарының адамның рухани жан сезімдерінің 
ойлау  іс-әрекетінің  көрінісі.  Өзге  тілді  меңгеру  мәселелерін  қарастыру  барысында  психологияның 
алар орны ерекше. Ал тіл қандай психологиялық қиыншылдықтарға байланысты қиын қабылданады 
десек, мына мәселелерді тізбектеп шыға аламыз: 
1.   Тілдік психология кедергілерінің мәселелері;  
2.    Өзге тілдерді қабылдауда кездесетін психологиялық кедергілер мәселесі; 
3.    Қос тілділік мәселесінің теориялық әдіснамалық негіздері.       
Тілдік  психология  кедергілерінің  мәселелері  тілді  қабылдауда  психологиялық  тұрғыдан  адам 
санасында ақау туғызады. Соның нәтижесінде ересек адамдарда тіл үйренуге деген қорқыныш пайда 
болады.  Негізінен  психикалық  кедергі  туғызатын,  танымдық  процестер  жүйесі  болып  та  табылады. 
Қазір біз танымдық процестер жүйесіне, қандай элементтер кіретіндігін және олар қандай кері әсер 
тигізетіндігін анықтаймыз. Кез-келген танымдық процесс бейнелеу және реттеу қызметін атқарады. 
Бірақ  бейнелеу  қызметінен  басым  процестер  (танымдық  процестер)  және  реттеу  қызметінен  басым 
психикалық процестерді (эмоция, ерік) бөліп көрсетуге болады. Танымдық процестер жүйесіне келесі 
процестер кіреді: түйсік және қабылдау, зейін, ес, қиял, ойлау. Танымдық процестер жүйесінің бар-
лық жүйелі блоктары үнемі өзара әрекеттесу процесінде болады және танымдық іс-әрекеттің бірлігін 
қамтамассыз  етеді.  Танымдық  процестер  жүйесіне  өзара  әрекеттесу  процесінде  үнемі  барлық  нәти-
желер  көрінеді.  Қабылдау - қоршаған  орта  заттары  мен  құбылыстарының  барлық  қасиеттерінің 
жиынтығын  кешенді  бейнелеу  процесі.  Түйсік  -  қоршаған  орта  заттары  мен  құбылыстарының  жеке 
қасиеттерін  бейнелейтін  қарапайым  процесс.  Басқа  сөзбен  айтқанда,  адам  қоршаған  ортаның 
барлығын  түйсінеді.  Түйсік  пен  қабылдау  бір-бірімен  өте  тығыз  байланысты.  Кез-келген  түйсіну 
қабылдауға,  тұтастай  қабылдауға  дейін жеткізуге болады. Жекедаралық  тіл меңгеру  мәселесінде  де 
түйсіне білу керек және ақпаратты қабылдау қажет. Тілді түйсіне алмаған адам оны сезіне алмас, ал 
сезіне  алмаса  ол  адам  сол  тілде  көп  қате  жасары  анық.  Нақты  психикалық  тұрғыда  тілді  қабылдай 
отыра  түйсіну,  сол  тілде  дұрыс  сөйлеуге  ықпал  етеді.  Адам  сол  тілді  дұрыс  екпінге  салып  сенімді 
түрде  қабылдайды.  Сондықтан  түйсіну  және  қабылдау  шет  тілін  меңгеруге  қажетті  бөлшек  болып 
есептеледі.  Ес - бұл  бейнелеудің  интегралды  үздік  түрі.  Ол  кез-келген  психикалық  процестің 
негізінде жатыр. Ес психикалық өмірді ұйымдастырудың негізгі түрлерінің бірі болып табылады. Есті 
танымдық процестердің ядросы деп атайды. Тіл меңгеру барысын, кез-келген уақытта еске түсіруге 
болады.  Осы  ес  өмір  бойы  өтілген  дүниені  алдымызға  қайтарып  әкеліп  тұрады.  Сол  себепті  неше 
түрлі методикаларды қолдана отырып, оқылған ақпаратты барынша ұзақ уақытқа еске сақтап қалуға 
тырысу  керек.  Есте  ашық,  жарқын  дүниелер  ұзағырақ  сақталатыны  бәріне  де  мәлім.  Ойлау  
танымдық  процестерінің  барлық  жұмысының  мұраты,  ақпаратты  өңдеудің  ақырғы  үшінші  деңгейі. 
Ойлау басқа танымдық процестердің барлық бұрмалауларын түзетеді. Ойлауды әдетте психологияда 
адамның болмысты, оның мәнді байланыстары және қатынастарымен қоса  жанама және жалпылай 
бейнелеуі ретінде анықтайды. Ойлау  - логикалық ойлау тәртібін дамытады, ал бұл тіл меңгеруге өз 
жеңілдігін  тигізеді.  Мәселен,  ағылшын  тілінің  грамматикасын  оқи  отырып,  біз  ол  әрдайым 
қайталанып тұратын тізбектен құралғанын байқаймыз. Міне, дәл осындай жерде адам кішкене ойлан-
са, келесі жолы логикамен тақырыпты тезірек қабылдайды және тезірек түсінеді. Оқытылып отырыл-
ған  ағылшын  тілі  жөніндегі  ақпарат,  басқа  да  жаңа  дүниелер  іспетті  ойлау  түрлеріне  байланысты 
қабылданады. Ойлау теориялық және тәжірибелік болып  екіге бөлінеді. 
Қазіргі кезде балон үдерісіне байланысты осы тәжірибелік тұрғы қолданады. Тәжірибе теорияда 
түсінілмеген  дүниені  оңайлықпен  адам  санасына  қабылдатады.  Мысалы,  ағылшын  тілін  үнемі  тек 
жаттап,  кітаптан  оқып  жүргенге  қарағанда,  адамдармен  ағылшынша  сөйлессеңіз  немесе  ағылшын 
тілінде бейне баяндай, фильмдер көргеніңіз абзалырақ болар. Себебі, практика яғни тәжірибе теория-

187 
 
ны  дұрыс  түсінуге  және  бекітуге  көмектеседі.  Сөз  -  әрекеттік  тілдік  материалдардың  бәрін  оқу 
тәрбие ісін жүргізу барысында іскерлік пен дағдыға мықтап айналдырылғанда ғана іске асырылады. 
Л.С.Рубинштейн  дағдыны  саналы  түрде  орындалатын  іс-әрекеттің  жаттығулар  арқылы  автоматтан-
дырылған  компоненті  деп  қарайды.Психологтар  дағдыларға  қоса  студент  өз  ойын  дәл  жеткізуге 
септігін  тигізген іс-қимыл, дауыс ырғағы т.б. да  қолдану қажет деп есептейді. Ойын  сөзбен  жүйелі 
түрде жеткізе алуы үшін адамда алдымен ой туады, ал ой мен сөйлеу - бір-бірімен өте тығыз процесс. 
Неғұрлым  жан-жақты  терең  ойлаған  сайын  адамның  айтпақ  болған  ойы  соғұрлым  нақты,  айқын 
болып шығады. И.А.Зимняя сөйлеудің негізі ой болып табылатынын айта келе шетел тілін үйретуге 
студенттерді  әуелі  қызықтыру,  талпындыру  арқылы  ойландыруға  жағдай  жасау  керек  екендігін 
айтады. Ол үшін түрлі студенттерді қызықтыратын қосымша материалдар қолданылады.  
Шетел  тілін  меңгеру - сөз  дағдыларының  жүйесін  игеру.  Тіл  адам  психикасында  қажет  бола 
қалған сәтте пайдалана алатындай дағды түрінде болады. Біз А.А. Леоньтевтің "қарым-қатынас жасау 
үшін қалыптасқан сөз дағдылары жеткіліксіз, ол үшін сөйлеу іскерлігіде қажет" деген пікірді құптай-
мыз. Іскерлік шығармашылық іс-әрекетке жетелейді, өйткені ол ойлаумен, сезіммен, қиялмен байла-
нысты.  Ағылшын  тілі  материалдарын  меңгерудің  процестері  тікелей  сол  материалдардың  психоло-
гияларына  байланысты  қаралады.  Тілдік  материалдардан  сабақ  беруде  студенттердің  сезімі  мен 
түсінігін,  байқауы  мен  қабылдауын,  ойы  мен  қабілетін  ескеріп  отыру - ағылшын  тілін  меңгерудің 
белгілі  шарттары.  Сондай-ақ  сабақ  үрдісінде  жеке  студенттердің  үлгерімін  байқап,  тәуір,  нашар 
үлгерудің себептерін де ескеріп отырған мақұл. Психологиялық тұрғыда, адамның сөйлеу әрекеті ойлау-
мен,  оны  жинақтау,  талдау,  салыстыру,  дерексіз  ойлау,  жалпылау  сияқты  операциаларымен  тығыз 
байланысты. Сөйлеу әрекеті - психикалық күрделі әрекет ретінде тілде төрт жағдайда көрінеді: оқу, 
тыңдау, сөйлеу, жазу. Оқу, тыңдау репродуктивті деп аталса, сөйлеу, жазу продуктивті деп аталады.  
Сөйлеу  әрекеті  адамның  іс-әрекетінің  бірі  ретінде  түрткі,  себеп  арқылы  жүзеге  асады.  Мәселен, 
шетел тілі сабағында дағды жаттығу процесінде қабылданады. Оны қалыптастыру үшін жай қайталау 
жеткіліксіз,  оған  арнайы  жаттығу  қажет.  Студенттердің  бойында  фонетикалық  дағдыларды  (жеке 
дыбыстарды дұрыс айту, сөздердің дауыс екпінін дұрыс қою, сөйлемдердің дауыс ырғағын мәнерін 
келтіре дұрыс айту дағдыларын ) қалыптастыру үшін студенттерге өлеңдер мен ән үйретудің үлкен 
маңызы бар. Мұндай жұмыс процесінде негізінде студенттер материалды толық меңгереді. Ағылшын 
тілі тақырыптарын дағдыландыру, пысықтау, қайталау, сияқты жұмыс процестерін өз ішінде қамтиды. 
Өзге  тілдерді  қабылдауда  кездесетін  психологиялық  кедергілер  мәселесі.  Бұл  сатыда  кездесетін 
адамның  ең  басты  кедергісі - қорқыныш.  Оған  кез-келген  дүние  мысал  болуы  мүмкін.  Мысалы: 
оқушы  ағылшын  тілін  меңгермесе  нашар  баға  алуы  мүмкін,  ересек  адам  табысты  жұмысынан 
айырлып қалуы мүмкін, қоршаған орта тілді білмеген адамды ақымақ санауы мүмкін. Міне, осының 
бәрі  психологиялық  қысым, қысым  үрейге, ал ол өз кезегінде шынайы  қорқыныш сезіміне  әкеледі. 
Психологиялық  тұрғыда  кедергі  болса  ешбір  адам  тіл  меңгере  алмайды.  Ол  уайымдайды, 
сасқалақтайды  және  өз  сенімін  жоғалтады.  Бұған  себеп,үрей,  қорқу,  күлкіге  қалуым  мүмкін  деген 
сезім.  Қос  тілділік  мәселесінің  теориялық  әдіснамалық  негіздері    деген  Билингвизм  терминіне  кеп 
тіреледі.  Билингвизм  деген  не?  Адам  баласының  санасы  бір  уақытта  екі  тілде  ойланады  және 
ақпаратты  екі  тілде  өңдейді  деген  сөз.  Билингвизмнің  жақсылығы  дәл  осыда  өз  ана  тілінде  ойын 
жинақтап адам өзге тілге оңайлықпен аударады. Бірақ, Билингвизмнің теріс жағыда осыда егер адам 
ақпартты  миында  өз  тілінде  жинақтай  алмаса  өзге  тілде  де  белсене  жұмыс  атқара  алмайды.  Соның 
салдарынан  қорқу  пайда  болады.  Әр  бір  ақпаратты  естіген  сайын  адам  қорқа  берсе,  ол  да  бір 
психологиялық күйзеліске немесе ауытқуға әкеп соғады.   

1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   30


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал